Wynalazek niniejszy dotyczy pedni hy¬ draulicznej, stosowanej do sprzegania silni¬ ka, obracajacego sie bez przerwy, z mecha¬ nizmem napedzanym, np. wyciagiem górni¬ czym, dzwignica lub walcami w walcow¬ niach, ruszajacym z miejsca cala pelnia szybkosci i czesto zmieniajacym kierunek obrotów. W praktyce dotychczasowej przy wyciagach górniczych, dzwignicach i urza¬ dzeniach podobnych pomiedzy bebnem wy¬ ciagowym i silnikiem napedzajacyjn, obra¬ cajacym sie bez przerwy w jednym kierun¬ ku, umieszczano pednie hydrauliczna 6 zmiennej przekladni; w pedni tej pewne czesci skladowe poruszaly sie tam i zpo- wrotem, a energja mechaniczna przenoszo¬ na byla za posrednictwem cieczy pod Wy¬ sokiem cisnieniem, oddzialywajacej na nur¬ niki, umieszczone w cylindrach, lub na lo¬ patki wirników, osadzonych mimosrodowo w skrzynce, przyczem odpowiednie urza¬ dzenie rozrzadcze sluzylo do nastawiania przekladni i kierunku napedu zapomoca miarkowania ilosci i zmiany kierunku prze¬ plywu cieczy, doprowadzanej za posred¬ nictwem pompy do pedni hydraulicznej.Mechanizm ten byl jednak skomplikowany z powodu wysokich cisnien, stosowanych w celu zmniejszenia rozmiarów i kosztu urza¬ dzenia oraz otrzymania pozadanej wydaj¬ nosci; wskutek zas uzycia pewnej wiekszej liczby narzadów roboczych, scisle do siebie dopasowanych, oraz lozysk wewnetrznych, pednie tego rodzaju psuly sie czesto, przy-czem, w razie napedzania duzych wspól- ^a. czesnych wyciagów, kopalnianych, pednie ' powyzszego . rodzaju musialyby byc zbyt ciezkie i kosztowne. Wynalazek niniejszy ma wlasnie za zadanie przezwyciezenie tych niedogodnosci i utworzenie mechanizmu wyciagowego mniej skomplikowanego i do¬ godniejszego w uzyciu.W tym celu naped jest przenoszony za- pomoca sprzegla hydraulicznego lub pedni hydraulicznej o zmiennym stosunku prze¬ kladni w postaci energji kinetycznej, przy cisnieniu cieczy napedzajacej dosc niskiem, przyczem urzadzenie powyzsze nie zawiera czesci skladowych, poruszajacych sie zwrot¬ nie, lozysk lub luzów pomiedzy czesciami mechanizmu, znajdujacemi sie pod Wyso¬ kiem cisnieniem. Dzieki temu unika sie po¬ wyzszych niedogodnosci, wlasciwych sprze¬ glom hydraulicznym, dzialajacym pod Wy¬ sokiem cisnieniem; jednoczesnie naped bez¬ posredni sprzegla mozna uskuteczniac za¬ pomoca szybkobieznego, taniego i niewiel¬ kiego silnika, przyczem kierowanie sprze¬ glem mozna wykonywac zapomoca mecha¬ nizmu bardzo niezlozonego, przez napelnia¬ nie ciecza lub opróznianie skrzynki prze¬ kladni, hamowanie zas uskuteczniac mozna nietylko zapomoca sily napedzajacej, lecz równiez i w razie wylaczenia sprzegla.Pednia sklada sie z dwóch wirników, z których wirnik napedzajacy jest obracany nieprzerwanie zapomoca silnika, wirnik zas napedzany jest sprzezony z mechanizmem napedzanym, przyczem energja jest prze¬ noszona hydraulicznie zapomoca wody lub innej cieczy, wpuszczanej do skrzynki sprze¬ gla. Ciecz, pochwycona przez wirnik nape¬ dzajacy, przedostaje sie z wielka szybkoscia do wirnika napedzanego, poczem odplywa z wirnika tego wpoblizu jego walu i powra¬ ca do wirnika napedzajacego. Moment ob¬ rotowy wirnika napedzanego zmienia sie w zaleznosci od ilosci cieczy w skrzynce sprze¬ gla i od liczby jego obrotów, co jest zalez¬ ne od oporu mechanizmu napedzanego, przyczem miarkowanie momentu obrotowe¬ go wykonywa sie nastawianiem zaworów doplywowego i odplywowego. Przy zasto¬ sowaniu pedni do wyciagów górniczych lub tym podobnych urzadzen zwykle otwiera¬ nie i zamykanie wzmiankowanych zawo¬ rów nie jest odpowiednim sposobem kiero¬ wania pednia hydrauliczna, poniewaz ped¬ nia jest polaczona z bebnem i klatkami szy- bowemi, posiadajacemu znaczna bezwlad¬ nosc, wobec czego okres czasu, potrzebny do nadania im nalezytego przyspieszenia, jest odpowiednio dlugi. Ze wzgledu na bez¬ wladnosc czesci urzadzenia iszybkosc doply¬ wu cieczy mozna ograniczyc tak, aby skrzyn¬ ka pedni napelniala sie powoli, czyli aby wal napedzany osiagal niezbedna liczbe ob¬ rotów w ciagu pewnego okresu czasu, bez nadmiernego obciazania silnika (co mo¬ globy nastapic w razie szybkiego napelnia¬ nia wzmiankowanej skrzynki); jednak z po¬ wodu zmniejszenia doplywu cieczy powsta¬ je zbyt dlugi okres czasu, oddzielajacy chwile otworzenia zaworu doplywowego (i zamkniecia zaworu odplywowego) od chwili, w której ilosc cieczy, doprowadzo¬ nej do pedni, jest juz wystarczajaca do przeniesienia momentu obrotowego, nie¬ zbednego do ruszenia z miejsca pod obcia¬ zeniem. W celu zmniejszenia do minimum wzmiankowanego okresu czasu i nadania zadanego przyspieszenia klatkom bez prze¬ ciazania silnika, zastosowano w mysl wy¬ nalazku mechanizm rozrzadczy, który o- twiera poczatkowo otwór doplywowy tak, ze ciecz naplywa szybko do skrzynki pedni hydraulicznej, a po wytworzeniu sie mo¬ mentu obrotowego, wystarczajacego do ru¬ szenia z miejsca mechanizmu napedzane¬ go, mechanizm powyzszy przymyka zpo- wrotem otwór doplywowy, wskutek czego napelnienie calkowite skrzynki uskutecznia sie nastepnie stosunkowo powoli, w celu na¬ dania przyspieszenia mechanizmowi nape¬ dzanemu w ciagu dowolnie krótkiego okre¬ su czasu. W tym celu zawór doplywowy — 2 —mozebyc rozrzadzany zapOmoca dzwigni recznej Oraz przyrzadu, którego dzialanie zalezy od osiagnietego momentu obrotowe¬ go, albo tez innego mechanizmu, miarkuja¬ cego otwarcie zaworu doplywowego, przy- czem dzwignia reczna sluzy do poczatko¬ wego otwierania zaworu, a wzmiankowany przyrzad do samoczynnego miarkowania o- twarcia zaworu, w zaleznosci od warunków pracy pedni.W mysl wynalazku mozna uzyc lacznie dwu sprzegiel hydraulicznych powyzszego rodzaju, przyczem silnik, (np. silnik elek¬ tryczny, obracajacy sie z pelna szybkoscia w jednym kierunku), sprzezony zostaje z wirnikiem napedzajacym jednej czesci sprzegla, w celu napedzania pedni w jed¬ nym kierunku, oraz za posrednictwem me¬ chanizmu nawrotnego z wirnikiem napedza¬ jacym drugiej czesci sprzegla, w celu obra¬ cania pedni w kierunku odwrotnym, wobec czego oba wirniki obracaja sie w kierun¬ kach odwrotnych z jednakowa szybkoscia.Z kazdym z napedzanych wirników sprze¬ giel hydraulicznych o jednakowej pojemno¬ sci sprzezony zostaje beben wyciagowy lub inny mechanizm.W nieco odmiennem urzadzeniu silnik obraca wirniki napedzajace obu sprzegiel hydraulicznych w jednym kierunku; wirnik napedzany jednego ze sprzegiel jest sprze¬ zony z walem bebna wyciagowego, a wirnik napedzany sprzegla drugiego napedza wal bebna za posrednictwem [przekladni zeba¬ tej, w celu obracania wzmiankowanego wa¬ lu w kierunku odwrotnym. Oba sprzegla hydrauliczne mozna polaczyc w jeden me¬ chanizm, posiadajacy wspólny wirnik nape¬ dzajacy.Urzadzenie, rozrzadzajace zawory sprze¬ gla, moze zawierac przyrzad o dzialaniu, uzaleznionem od wielkosci momentu obro¬ towego, przekazywanego walowi napedza¬ nemu, albo tez mechanizm sprezynowy, dzialajacy za posrednictwem tloka i cylin¬ dra, napelnionego odpowiednia ciecza.Przyrzad taki Umieszcza sie pomiedzy dzwignia nastawcza i mechanizmem rozrza¬ dzajacym zawory, albo tez w przypadku stosowania duzych sprzegiel o zaworach, rozrzadzanych zapomoca silnika pomocni¬ czego, pomiedzy silnikiem tym i dzwignia nastawcza lub mechanizmem rozrzadzaja¬ cym zawory.Na rysunku przedstawiono kilka przy¬ kladów wykonania pedni wedlug wyna¬ lazku, przyczem fig. 1 uwidocznia schema¬ tycznie zespól dwóch, zespolonych w jedno sprzegiel hydraulicznych, zaopatrzonych w przekladnie redukcyjna, umieszczona po¬ miedzy niemi i bebnem wyciagowym; fig. 2 i 3 — widoki zboku i zgóry pedni wraz z mechanizmem rozrzadczym, przyczem sprze¬ gla i przewody doplywowe sa oznaczone li- njami przerywanymi; fig. 4 — pednie hy¬ drauliczna, widziana z prawej strony fig, 2 i 3; fig. 5 — zarys pedni, wyposazonej w mechanizm rozrzadczy, silnik (pomocniczy i urzadzenie, opózniajace odwracanie kierun¬ ku napedu; fig. 6, 7 i 8 — trzy przyklady wykonania przekladni rozrzadczej, dosto¬ sowywanej do wielkosci przenoszonej sily; fig. 9, 10 i 11 — dwie odmiany urzadzenia, rozrzadzajacego zawory, uruchomiane za¬ pomoca sprezyn, skojarzonych z cylindrem i tlokiem; fig. 12 i 13 — zawory doplywo¬ we — glówny i dodatkowy.Sprzeglo hydrauliczne, uwidocznione na fig. 1, zawiera wirnik napedzajacy i, osa¬ dzony na wale 2, sprzezonym bezposrednio z silnikiem napedzajacym 3, oraz wirniki napedzane 4, 5, przeznaczone do urucho¬ miania pedni naprzód i wtyl i osadzone na walach wydrazonych 6 i 7, dzwigajacych kólka zebate 8 i 9. Jeden z wirników nape¬ dzanych obraca sie w tymze kierunku, co i wirnik napedzajacy 1, w zaleznosci od te¬ go, która strona sprzegla hydraulicznego zostanie napelniona ciecza. Skrzynka sprze¬ gla opróznia sie przez otwory wylotowe, umieszczone na jej obwodzie i zamykane pierscieniami 10a i lOb, które mozna prze- - 3 -suwac w kierunku równoleglym do walu 2 zapomoca odpowiedniego mechanizmu* Kól¬ ko zebate 8 zazebia sie bezposrednio z ko¬ lem zebatem U, osadzonem na wale 12, a kólko zebate 9 obraca kolo zebate 13, osa¬ dzone równiez na wale 12, za posrednic¬ twem luznego kólka zebatego 14. Na wale 12 znajduje sie równiez kólko zebate 15, zazebiajace sie z kolem zebatem 16, osa- dzoinem na wale bebna wyciagowego, albo tez obracajace wal bebna w jakikolwiek in¬ ny sposób. Wal 12 moze byc równiez sprze¬ zony bezposrednio z walem bebna. Jezeli sprzeglo hydrauliczne jest obracane ze sto¬ sunkowo znaczna szybkoscia zapomoca sil¬ nika 3, to rozmiary jego sa tak male, iz za¬ wór doplywowy 17 i pierscienie suwakowe Wa i lOb, zastepujace zawory odplywowe, mozna nastawiac recznie, zapomoca odpo¬ wiedniego urzadzenia, przedstawionego na fig. 2 — 4. Glówny zawór doplywowy 17 jest nastawiany zapomoca osi 18, na której osadzona jest jedna z czesci skladowych przyrzadu miarkowniczego 19, dostosowy¬ wanego do sily przenoszonej, lub inny przy¬ rzad równoznaczny, opisany szczególowo ponizej. Druga czesc przyrzadu miarkowni¬ czego 19 jest polaczona z reczna dzwignia nastawcza 26 za posrednictwem drazka 20. korbek 21 ii 22, osadzonych na walku 23, drazka 24 i korbki 25. Os 18 mozna równiez polaczyc bezposrednio z dzwignia 26, przy- czem przyrzad miarkowniczy 19 bylby po¬ miniety. Ten sposób napedzania wyciagów umozliwia uzycie sprzegiel w odpowiedniej chwili jako hamulców (np. w wypadku ze¬ psucia sie silnika podczas ruchu wyciagu), a to zapomoca.jednoczesnego napelnienia obu sprzegiel.Podczas hamowania zapomoca jedno¬ czesnego napelnienia obu sprzegiel, wirniki 4 i 5 obracaja sie zawsze w kierunkach od¬ wrotnych, jezeli wiec silnik 3 przestaje dzialac, to wtedy kazdy z wirników 4, 5 dazy do obracania wirnika 1, przyczem kie¬ runki obrotów, nadawane wirnikowi 1 przez wirniki 4 i 5, beda wzajemnie odwrotne, a wirnik 1 podczas opuszczania sie klatki wy¬ ciagowej w szybie kopalnianym pod dzia¬ laniem wlasnego ciezaru staje sie narzadem napedzanym. Jezeli wiec jedno ze sprze¬ giel jest napelnione, to wirnik 1 i silnik 3 sa obracane zapomoca wirnika 4 lub 5, wytwa¬ rzajac bardzo slaba sile hamowania, jeze¬ li jednak napelnione sa oba sprzegla, to wirnik 1 nie obraca sie zupelnie, powodu¬ jac bardzo silne hamowanie. W celu zasto¬ sowania powyzszego sprzegla do hamowa¬ nia pedni oba pierscienie lOa i lOb sa za¬ opatrzone w zebra 27, mieszczace sie w wy¬ cieciach nasrubków 28, osadzonych na sworzniu 29, zaopatrzonym w gwinty lewy i prawy. Sworzen 29 jest osadzony w lozy¬ skach 30 i moze sie w nich obracac oraz przesuwac w kierunku podluznym. Na sworzniu 29 osadzone sa przesuwne widel¬ ki 31, wspóldzialajace z odsadami 32 sworz¬ nia. Widelki 31 sa przymocowane lub two¬ rza jednolita calosc z mimosrodem 33, osa¬ dzonym na osi 18, wskutek czego podczas obracania osi 18 zapomoca recznej dzwigni nastawczej 26 widelki 31 przesuwaja sie w jednym lub w drugim kierunku, pociagajac za soba sworzen 29, nasrubki 28 oraz pier¬ scienie lOa i lOb, przyczem otwory odply¬ wowe jednego ze sprzegiel hydraulicznych zamykaja sie, a drugiego — otwieraja. W razie potrzeby uzycia sprzegla hydraulicz¬ nego do hamowania pedni zapomoca jedno¬ czesnego napelniania obydwóch stron skrzynki, obraca sie sworzen 29 tak, aby nasrubki 28 zblizyly sie ku sobie, wskutek czego pierscienie lOa i lOb zamykaja obie grupy otworów odplywowych. Sworzen 29 obraca sie w tym celu korbka 34, polaczo¬ na z drazkiem 35 i korbka 36, osadzona na walku zawieszonym 37. Walek 37 obraca dzwignia 38, wprawiana w ruch zapomoca ciezarków 39, uruchomianych reczna dzwi¬ gnia nastawcza 26 (fig. 2 i 3) lub haczy¬ kiem 40, polaczonym z urzadzeniem zabez¬ pieczajacem, które zaczyna dzialac w razie - 4 -np. przerwy w doplywie enetigji elektrycz¬ nej lub powietrza. Przedluzenie 42 dzwigni nastawczej 26 obejmuje umieszczony na ciezarkach 39 pierscien 41, który podczas opadania ciezarków przesuwa dzwignie 26 w polozenie zerowe. Jednoczesnie zawór 43, doprowadzajacy ciecz do obu stron skrzynki sprzegla hydraulicznego, otwarty zostaje zapomoca walka 37 i stozkowych kólek zebatych 44, 135. Ciezarki 39 sa u- mieszczone w powietrznym cylindrze ha¬ mulcowym, zawierajacym powietrze pod normalnem cisnieniem atmosferycznem, wo¬ bec czego po odczepieniu sie opadaja po¬ czatkowo szybko, nastepnie zas wolniej, wskutek sprezania powietrza w cylindrze, przyczem podczas pierwszego okresu ruchu ciezarków zawór 43 otwiera sie szeroko, dzieki czemu skrzynka sprzegla hydraulicz¬ nego napelnia sie poczatkowo szybko. Opa¬ danie ciezarków 39 konczy sie powoli, a po¬ wietrze, sprezone pod niemi, uchodzi z cy¬ lindra. Wskutek tego zawór 43 otwiera sie powoli w dalszym ciagu; równiez powoli napelnia sie calkowicie skrzynka sprzegla.Pierscienie suwakowe lOa i lOb sa polaczo¬ ne, jak to uwidoczniono na fig. 2 i 3, z urza¬ dzeniem, reguluj acem rozstep tych pierscie¬ ni, w dwóch lub kilku miejscach na obwo¬ dzie.Pierscienie Wa i lOb sluza do regulowa¬ nia odplywu cieczy ze sprzegiel, wspóldzia¬ lajac w tym celu z szeregiem kanalów 120.Kazdy z tych pierscieni jest zaopatrzony w szereg kanalów 121. Jak wskazano schema¬ tycznie na fig. 1, kanaly 120 i 121 lewej czesci sprzegla nie pokrywaja sie ze soba, a kanaly prawej czesci sprzegla pokrywaja sie ze soba, pierscien Wa na fig. 1 znajduje sie przeto w polozeniu, odpowiadajacem napelnianiu czesci 4 sprzegla, a pierscien 10b, w polozeniu, odpowiadajacem opróz¬ nianiu czesci 5 sprzegla. Na fig. 4 pierscie¬ nie te znajduja sie w polozeniu posred- niem, przyczem wzmiankowane kanaly po¬ krywaja sie ze soba tylko czesciowo, wsku¬ tek czego obie czesci sprzegla oprózniaja sie powoli. Jezeli zachodzi potrzeba napel¬ nienia np. prawej czesci sprzegla i opróznie¬ nia lewej, to nalezy przesunac zapomoca dzwigni 26 pierscienie lOa i lOb w lewo w odpowiedni sposób. Sworznie 29 (fig. 4) po¬ siadaja po dwie odsady 32, na których wspieraja sie ramiona widelek 37, osadzo¬ nych trzonem 33 na mimosrodzie 122, za¬ mocowanym na osi 18. Oba sworznie 29 sluza wiec do przesuwania pierscieni lOa i lOb; liczba tych sworzni 29 moze byc oczy¬ wiscie dowolna. Jezeli os 18 obraca sie, to widelki 31 przesuwaja odpowiednio pier¬ scienie lOa i lOb. Jezeli chodzi o to, aby przesunac (w przedstawionej na rysunku odmianie pedni) pierscienie lOa i lOb w le¬ wo (fig- 4), to nalezy obrócic os 18 w kie¬ runku ruchu wskazówki zegara o kat = 80° zapomoca przyrzadu miarkowniczego 19, poruszanego przez dzwignie nastawcza 26, osadzona na osi 123, na której jest zaklino¬ wana korbka 25, polaczona zapomoca draz¬ ka 24 z korbka 22 zamocowana na walku 23, wyposazonym w korbke 21, sprzezona zapomoca drazka 20 z wahadlem przyrzadu miarkowniczego 19. W razie odchylenia dzwigni nastawczej 26 z jej polozenia po¬ sredniego w jednym lub drugim kierunku, porusza sie odpowiednio przyrzad miar- kowniczy 19, który przesuwa pierscienie lOa i lOb w lewo lub w prawo, odpowied¬ nio do kierunku odchylenia dzwigni 26. W celu zahamowania pedni nalezy napelnic o- bie czesci sprzegla, odpowiadajace napedo¬ wi naprzód i wtyl, mianowicie nalezy za¬ mknac oba szeregi kanalów 120, co wyko¬ nywa sie zapomoca zblizenia pierscieni lOa i lOb ku sobie, aby zas to osianac, sworznie 29 nalezy obrócic w lozyskach 30 tak, aby nasrubki 28, nasrubowane na wzajemnie odwrotne gwinty tych sworzni zblizyly sie ku sobie. Hamowanie powyzsze miarkuje sie zwykle zapomoca ciezarków 39, prze¬ suwajacych sie w cylindrze 124 (fig. 2), za¬ opatrzonym u dolu w wylot powietrzny 125,przez który sprezane powietrze moze ucho¬ dzic powoli z cylindra 124, wskutek czego ciezarki 39 opadaja w cylindrze 124 poczat¬ kowo szybko, a nastepnie coraz wolniej, co zostalo zuzytkowane w powyzej opisany sposób. Ciezarki 39 sa polaczone zapomoca ogniwa 126 z dzwignia 38, osadzona na walku 37, zaopatrzonym w stozkowe kólko zebate 44, zazebiajace sie z takiemze kól¬ kiem 135. Dzwignia 38 utrzymuje ciezarki 39 w zawieszeniu, opierajac sie na haczyku 40 (fig. 2), jezeli jednak haczyk ten odcze¬ pic od dzwigni 38 zapomoca dowolnego u- rzadzenia, niewchodzacego w zakres niniej¬ szego wynalazku, to ciezarki 39 opadaja w cylindrze 124, obracajac walek 37 wraz z korbka 36, polaczona zapomoca drazków 35 i 127 z korbkami 34, zamocowanemi na sworzniach 29 (fig. 4), które obracaja sie wskutek tego i przesuwaja odpowiednio wzgledem siebie pierscienie lOa i lOb, co powoduje zamkniecie kanalów 120 obu cze¬ sci sprzegla hydraulicznego.Doplyw cieczy do sprzegla w celu na¬ pelniania jednej z czesci sprzegla i obraca¬ nia pedni w dowolnym kierunku rozrzadza glówny zawór doplywowy 17 (fig. 12 i 13), którego grzybek obrotowy 128, osadzony na osi 18, przepuszcza ciecz z rury doplywo¬ wej 129, do jednego z kanalów odplywo¬ wych 130, 131, doprowadzajacych ciecz do poszczególnych czesci sprzegla. Grzybek 128 posiada kanal 132, wykonany w taki sposób, iz w razie obrotu grzybka o kat 45° w kierunku odwrotnym do ruchu wskazów¬ ki zegara, (z polozenia zerowego, przedsta¬ wionego na fig. 13) ciecz przeplywa z ka¬ nalu doiplywiowego 129 do kanalu odply¬ wowego 130, a kanal odplywowy 131 jest zamkniety. Jezeli zas obrócic grzybek 128 w odwrotnym do poprzedniego kierunku, to kanal 129 zostanie polaczony z kanalem 131, a kanal 130 zostanie zamkniety. Po¬ wyzszy przyrzad miarkowniczy jest nasta¬ wiony tak, ii gdy dzwignia nastawcza 26 znajduje sie w swem polozeniu posredniem, to wtedy grzybek 128 znajduje sie w polo¬ zeniu zerowem (fig. 13) i zamyka oba ka¬ naly odplywowe 130 i 131, czyli ze ciecz nie doplywa do sprzegla hydraulicznego.Calkowity przesuw dzwigni 26 w obu kie¬ runkach w polozenia krancowe wywoluje odpowiednie odchylenia grzybka 728, otwie¬ rajace calkowicie jeden z kanalów 130 i 131, odpowiednio do kierunku obrócenia dzwigni 26. W celu zahamowania pedni, czyli na¬ pelnienia obu czesci sprzegla jednoczesnie nalezy poslugiwac sie zaworem 43, który posiada grzybek obrotowy 133 (fig. 13), re¬ gulujacy przeplyw cieczy przez otwory do¬ datkowe, prowadzace do kanalów odply¬ wowych 130 i 131. W razie ustawienia grzybka 128 w polozenie zerowe (fig. 13) ciecz, odplywajaca kanalem 129, dochodzi przez kanal 132, wykonany w grzybku 128, do grzybka 133, jezeli zas grzybek ten zo¬ stanie obrócony z polozenia, uwidocznione¬ go na fig. 13, o kat = 30° w kierunku do¬ wolnym, to ciecz wstepuje przez otwory do¬ datkowe do kanalów 130 i 131; w tym celu grzybek 133 jest zaopatrzony w jeden lub wieksza liczbe kanalów, umozliwiajacych jednoczesny doplyw cieczy do kanalów od¬ plywowych 130 i 131. Na osi 134 grzybka 133 osadzone jest stozkowe kólko zebate 135, wspóldzialajace z takiemze kólkiem 44, uwidocznionem na fig. 2 i 3, wskutek czego w razie opadniecia ciezarków 39 grzybek 133, który znajduje sie w poloze¬ niu, wskazanem na fig. 13, obraca sie w kie¬ runku ruchu wskazówki zegara, wobec cze¬ go ciecz wpuszczona zostaje jednoczesnie do obu czesci sprzegla hydraulicznego, w celu zahamowania pedni. Opadanie ciezar¬ ków 39 jest, jak juz powiedziano, poczatko¬ wo szybkie, wskutek czego zawór 43 otwie¬ ra sie szybko i wpuszcza ciecz do sprzegla z odpowiednia szybkoscia, lecz dalsze opa¬ danie ciezarków 39 obraca grzybek 133 o kat 180°, przyczem opadanie ciezarków 39 staje sie powolne, a zawór 43 zamyka sie stopniowo iw koncu odcina zupelnie do- — 6 —plyw cieczy do obu sprzegiel hydraulicz¬ nych jednoczesnie. Sila hamowania wzra¬ sta wiec poczatkowo szybko, a nastepnie powoli.Jezeli sprzeglo hydrauliczne (fig. 5) po¬ siada rozmiary takie, iz zawory sprzegla nie moga byc rozrzadzane bezposrednio za- pomoca dzwigni recznej 26, to pomiedzy przyrzadem miarkowniczym 19 lub temu podobnym przyrzadem i osia 18 lub dzwi¬ gnia 26 mozna umiescic plynowy tlumik miarkowniczy 45. Tlumik 45 sklada sie z dwóch umieszczonych przeciwlegle cylin¬ drów wspólosiowych 46, zaopatrzonych w tloki, utrzymywane w polozeniu srodkowem zapomoca taranów 47, znajdujacych sie stale pod cisnieniem i oddzialywajacych na przedluzenie 48 krzyzulca, przymocowane¬ go do tloczyska 49, wspólnego obu tlokom i zaopatrzonego w czop 50, zaczepiajacy o dzwignie 51, osadzona na osi 18.Gdy naped uskutecznia silnik elektrycz¬ ny, to przyrzad miarkowniczy, dzialajacy w zaleznosci od przenoszonej sily, posiada postac indukcyjnego sprzegla poslizgowego, skladajacego sie z czesci zewnetrznej 52 i wewnetrznej 53, które moga pokrecac sie w malych granicach dookola osi 55 i sa za¬ opatrzone w uzwojenia, wspóldzialajace ze soba na podobienstwo uzwojen statora i wirnika silnika indukcyjnego, a to w celu wytworzenia sily, zapobiegajacej poslizgo¬ wi. Czesci sprzegla indukcyjnego sa pola¬ czone ze soba zapomoca sprezyn 54, cen¬ trujacych je zarówno przy sciskaniu jak i rozciaganiu i dzialajacych tak, aby do chwi¬ li powstania pomiedzy zewnetrzna czescia sprzegla i czescia wewnetrzna momentu ob¬ rotowego okreslonej wielkosci nie mógl na¬ stapic pomiedzy niemi obrót wzgledny, lecz tylko obrót laczny obydwóch czesci woko¬ lo osi 55, na której sprzeglo to jest osadzo¬ ne. Reczna dzwignia nastawcza 26 jest po¬ laczona zapomoca drazka 56 z zewnetrzna czescia 52 sprzegla indukcyjnego, a we¬ wnetrzna czesc sprzegla 53 jest polaczona drazkiem 57 z dzwignia zawieszona 58, po¬ laczona przegubowo z drazkiem 59, poru¬ szajacym zawór rozrzadczy tlumika plyno¬ wego, i z drazkiem 60, polaczonym z krzy- zulcem 48. Uzwojenie zewnetrznej czesci 52 sprzegla jest wzbudzane przez transfor¬ matory, umieszczone w obwodzie, zasilaja¬ cym silnik napedzajacy 3, wskutek czego wzgledny moment obrotowy, wytwarzajacy sie pomiedzy czesciami sprzegla 52 i 53, zalezny jest od obciazenia silnika napedza¬ jacego. Gdy dzwignia reczna 26 znajduje sie w polozeniu zerowem, to uzwojenie sprzegla 19 traci wzbudzenie, czyli traci pole magnetyczne, i moze byc wlaczone w obwód zapomoca kontaktów, laczonych za posrednictwem tej dzwigni tak, iz odchyle¬ nia wzgledne czesci sprzegla 52 i 53 sa wprost proporcjonalne i zalezne od tego, czy dzwignia 26 jest nastawiona w poloze¬ nie, odpowiadajace ruchowi naprzód, czy tez wtyl. W razie potrzeby sprzeglo induk¬ cyjne mozna polaczyc z napedem zapomoca odpowiedniej pedni tak, aby dokladniej rozrzadzalo zawór tlumika plynowego lub glówny zawór doplywowy.Omawiane urzadzenie dziala podczas pracy wyciagu górniczego w sposób naste¬ pujacy: przy przesunieciu recznej dzwigni ftastawezej z posredniego polozenia zerowe¬ go, wskazanego na rysunku, w polozenie, odpowiadajace ruchowi naprzód, a miano¬ wicie podnoszeniu naladowanej klatki szy¬ bowej, ruch dzwigni tej przekazany zostaje za posrednictwem sprzegla indukcyjnego 19, tworzacego wzglednie sztywny zespól zaworowi rozrzadczemu 59, który posuwa sie gwaltownie np. w prawo, a wskutek te¬ go zaczyna dzialac tlumik plynowy 45, la¬ czac zapomoca zaworu 17 rure doplywowa 129 z ta czescia sprzegla hydraulicznego, która odpowiada napedowi naprzód, i za¬ myka z? wór odplywowy 10a lub lOb. W miare szybkiego napelniania sie rip. czesci 4 sprzegla, powieksza sie równiez szybko moment obrotowy walu 6 oraz prad elek- — 7 —tryczny, doplywajacy do silnika 3, nape¬ dzajacego wyciag. Wskutek powyzszego, wewnetrzna czesc 53 sprzegla indukcyjne¬ go odchyla sie wzgledem czesci 52 i prze¬ suwa zawór rozrzadczy w lewo, przyczem dzwignia 51 odchyla sie i zamyka czescio¬ wo zawór 17, a wówczas doplyw cieczy zo¬ staje przymkniety podczas zwiekszania szybkosci wyciagu, Czas, zuzyty na przy¬ spieszenia napedu, mozna miarkowac do¬ wolnie (jezeli obciazenie jest normalne) za- pomoca odpowiedniego nastawiania sprezyn 54 sprzegla indukcyjnego 19 tak, aby po o- siagnieciu wlasciwej szybkosci czesc 4 sprzegla byla napelniona ciecza. Z chwila osiagniecia pelnej szybkosci biegu pedni, sila, potrzebna do jej przyspieszenia, staje sie równa zeru, wskutek czego moment ob¬ rotowy, odchylajacy czesc 53 sprzegla wzgledem czesci 52, maleje i sprezyny cen¬ trujace 54 ustawiaja ponownie wewnetrzna czesc 53 sprzegla w polozenie zerowe, co powoduje przesuniecie sie zaworu rozrzad- czego i tloków tlumika plynowego w prawo, w celu dalszego otwierania zaworu doply¬ wowego 17. Otwieranie sie zaworu 17, trwajace podczas zmniejszania sie sily, które jest potrzebne do wyciagania klatki szybowej nastepuje wskutek dobrze znane¬ go zjawiska niezrównowaienia liny wycia¬ gowej, nie daje Juz dalszych wyników, po¬ niewaz czesc 4 sprzegla hydraulicznego jest juz napelniona ciecza. W chwili, w której powinno sie rozpoczac zwalnianie biegu wyciagu, maszynista przesuwa dzwignie 26 w polozenie zerowe, nastawiajac odpowied¬ nio przez to sprzeglo indukcyjne, tworzace dosc sztywny zespól, (czesc 53 sprzegla moze jednak byc nadal odchylona wzgledem czesci 52, jezeli wyciagany ladunek jest ciezki), poczem tlumik plynowy powraca w polozenie srodkowe. Po ustawieniu dzwigni 2$ w polozenie zerowe uzwojenie sprzegla 19 traci wzbudzenie, wskutek czego we¬ wnetrzna czesc 53 sprzegla powraca na¬ tychmiast w polozenie srodkowe wzgledem zewnetrznej czesci 52* Zawór doplywowy 17 zamyka sie, a zawór odplywowy 10a o- twiera czesciowo, w celu opróznienia czesci 4 sprzegla. Podczas obracania pedni w kie¬ runku odwrotnym dzialanie jest takie sa¬ me, wobec czego wyciagiem mozna kierowac z latwoscia, przesuwajac dzwignie reczna 26 w kierunkach, odpowiadajacych ruchom wyciagu naprzód i wtyl. Jedna z zalet sa¬ moczynnego miarkowania przyspieszania biegu wyciagu zapomoca sprzegla indukcyj¬ nego jest ta okolicznosc, iz pewna dana liczbe maksymalna koni mechanicznych mozna uzyc na wzmiankowane przyspiesze¬ nie niezaleznie od obciazenia, dzieki czemu ladunek normalny otrzymuje zadane przy¬ spieszenie w okreslonym, normalnym okre¬ sie czasu, a ladunki ciezsze, wskutek np. niezrównowazenia klatek podczas ich wy¬ ciagania, sa przyspieszane nieco dluzej (lzejsze zas — proporcjonalnie szybciej), bez przekraczania potrzebnej normalnej liczby maksymalnej koni mechanicznych, jak to mogloby nastapic, gdyby przyspiesza¬ nie odbywalo sie równomiernie.Cecha znamienna mechanizmu rozrzad- czego, posiadajacego specjalne znaczenie w razie zastosowania do wyciagów kopalnia¬ nych, stanowi ta okolicznosc, ze maksymal¬ ny moment obrotowy, jaki mozna przeka¬ zac bebnowi wyciagowemu, znajduje sie w pewnym okreslonym stosunku do polozenia dzwigni 26, mianowicie moment ten wzra¬ sta w miare odchylenia dzwigni z polozenia zerowego w polozenie, odpowiadajace pel¬ nemu ruchowi naprzód lub wtyl, przyczem, jak juz bylo wzmiankowane, sprzeglo in¬ dukcyjne 19 wlaczone zostaje w obwód, od¬ powiadajacy ruchowi naprzód lub wtyl, nie¬ zwlocznie po odchyleniu dzwigni 26 z polo¬ zenia zerowego. Wskutek powyzszego w ra¬ zie biegu wyciagu w kierunku naprzód pod duzem obciazeniem i gwaltownego przesu¬ niecia dzwigni 26 z polozenia „naprzód" nieco poza polozenie zerowe w kierunku „wtyl", odwrócenie sprzegla indukcyjnego — a —19 spowodowaloby pewna niedokladnosc, poniewaz pomimo nastawienia dzwigni 26 w polozenie, odpowiadajace ruchowi wtyl, nastawienia tlumika plynowego i zaworu odpowiadalyby nadal ruchowi naprzód, wskutek bezwladnosci sprzegla indukcyjne¬ go. Trudnosci tej mozna uniknac przez za¬ stosowanie wahadla o ramionach oporo¬ wych 62, osadzonego przy dzwigni 26 i po¬ laczonego drazkiem 63 z punktem w przy¬ blizeniu srodkowym dzwigni 64, polaczo¬ nej jednym koncem z dzwignia 56, a drugim z drazkiem 65, polaczonym obrotowo z ra¬ mieniem 66 wewnetrznej czesci 53 sprze¬ gla indukcyjnego 19. Po przestawieniu dzwi¬ gni 26 z polozenia zerowego w polozenie „naprzód" lub „wtyl", czesci sprzegla 52, 53 poruszaja sie lacznie, jako calosc, tak iz w razie odchylenia dzwigni 26, np. w prawo, dzwignia zawieszona 64 odchyla sie woko¬ lo swego punktu srodkowego w polozenie, oznaczone na rysunku linja przerywana, nie ruszajac z miejsca wahadla wcale lub od¬ chylajac je tak, iz lewe ramie oporowe 62 ustawia sie w polozenie, oznaczone równiez linja przerywana. Z chwila wzrostu mo¬ mentu obrotowego, przekazywanego bebno¬ wi wyciagowemu, nastepuje jednak ruch wzgledny czesci 52 i 53 sprzegla, wskutek czego dzwignia 64 przesuwa sie w poloze¬ nie, oznaczone linja, skladajaca sie z kresek i kropek, co powoduje takie odchylenie wa¬ hadla, ze lewe ramie oporowe 62 ustawia sie w polozenie, w którem umozliwia prze¬ suniecie dzwigni 26 zpowrotem ku poloze¬ niu zerowemu jedynie na odleglosc, umozli¬ wiajaca opróznienie odpowiedniej czesci sprzegla 4 lub 5. Jezeli wskutek powyzszej lulb innych przyczyn, moment obrotowy, przekazywany bebnowi wyciagowemu, ule¬ ga zmniejszeniu, to czesci 52 i 53 sprzegla powracaja w polozenie normalne wzgledem siebie, odchylajac wahadlo i umozliwiajac przezto przesuniecie dzwigni 26 w poloze¬ nie zerowe lub ku polozeniu zerowemu, a po odpowiedniem zmniejszeniu sie obciaze¬ nia, przez to polozenie w polozenie, odpo¬ wiadajace ruchowi wtyl. W tym przypada ku wahadlo odchyla sie w kierunku od¬ wrotnym, a po zwiekszeniu obciazenia jego prawe ramie oporowe 62 zapobiega nagle¬ mu przesunieciu sie dzwigni 26 poza polo¬ zenie zerowe w polozenie „naprzód".Uzwojenie wewnetrznej czesci 52 sprze¬ gla jest wzbudzane proporcjonalnie do ob¬ ciazenia glównego silnika napedzajacego zapomoca pradu, doplywajacego np. z transformatora, wlaczonego w obwód silni¬ ka, z chwila wiec obciazenia silnika napel¬ nieniem ciecza jednej z czesci sprzegla hy¬ draulicznego, uzwojenie czesci 52 sprzegla wzbudzone zostaje w takim kierunku, iz obraca czesc 53 w polozenie poczatkowe, wobec czego ramie 66 obraca sie zpowro¬ tem w prawo, przesuwajac dzwignie 64 w polozenie, oznaczone linja, skladajaca sie z punktów i kresek. Zewnetrzna czesc 53 sprzegla indukcyjnego rozrzadza w tym przypadku zawór doplywowy 17 bezpo¬ srednio lub za posrednictwem tlumika ply¬ nowego (fig. 5).W razie odchylenia dzwigni 26 z jej po¬ lozenia zerowego, zawór 17 otwiera sie wo¬ bec powyzszego poczatkowo szeroko, po¬ niewaz obie czesci sprzegla indukcyjnego pokrecaja sie lacznie, a nastepnie zamyka sie czesciowo wskutek powrotu czesci 53 sprzegla w swe polozenie normalne* Jezeli zamiast silnika elektrycznego za¬ stosowany jest inny naped, np. maszyna lub turbina parowa albo tez silnik spalinowy, lub wreszcie jezeli silnik napedzajacy jest sprzezony z kolem rozpedowem, to moc na¬ pedu niekoniecznie musi zawsze odpowia¬ dac zuzyciu energji na wyciaganie ladun¬ ku, poniewaz kolo rozpedowe pochlania i oddaje pewna ilosc energji mechanicznej, wobec czego konieczne jest zastosowanie przyrzadu, dostrajajacego sie do przeno¬ szonego momentu obrotowego, który bylby niezalezny od energji, doprowadzanej do silnika. Trzy przyklady wykonania takiego - 9» —przyrzadu sa •przedstawione' na fig. 6, 7 i 8.Na fig. 6 przedstawione jest zastosowa¬ nie dobrze znanego sprzegla elastycznego „Wellman-Bibby", umieszczonego na wale glównym 68, obracanym zapomoca silnika.Sprzeglo takie zawiera zwykle tarcze 69 i 70, osadzone na walach napedzajacym i na¬ pedzanym i zaopatrzone w wystepy ze¬ wnetrzne, dookola których osadzona jest sprezyna sinusoidalna 71, przytrzymywana za posrednictwem cylindrycznej skrzynki stalowej 72, przymocowanej do jednej z tarcz, np. do tarczy napedzanej. Na ze¬ wnetrznej powierzchni skrzynki 72 sa u- tworzone zeby 73, równolegle do osi walu 68, a na obwodzie trzeciej tarczy 75, osa¬ dzonej na wale napedzanym 68, sa utwo¬ rzone zeby srubowe 74. Oba te szeregi ze¬ bów zazebiaja sie z uzebionym pierscieniem zewnetrznym 77, na którego wewnetrznej powierzchni obwodowej sa wyciete zeby, odpowiadajace pod wzgledem podzialki i kierunku zebom na skrzynce 72 i tarczy 75.Podczas przenoszenia sily zapomoca oma¬ wianego sprzegla, tarcze 69 i 70 przekreca¬ ja sie nieco wzgledem siebie odpowiednio do tej sily, wywolujac ruch osiowy pier¬ scienia zewnetrznego 77, proporcjonalny do wielkosci przenoszonej sily. Ruch ten moz¬ na przekazac zapomoca odpowiednich dzwi¬ gni pomnazajacych 78, polaczonych przegu¬ bowo z tarcza 75 i zaopatrzonych w ciezar¬ ki odchylajace (lub sprezyny), majace na celu wywieranie stalego nacisku na pier¬ scien 77 w lewo, oraz tulei 79, przesuwaja¬ cej sie wzdluz walu 68 i naprezajacej spre¬ zyne 80. Ten ruch tulei 79 przekazany zo¬ staje zapomoca dzwigni 81, stykajacej sie z kolnierzem tulei, oraz odpowiednich zespo¬ lów dzwigniowych lub przyrzadów, poru¬ szanych preznoscia gazu lub cieczy, glów¬ nemu zaworowi doplywowemu 17. Nasta¬ wianie tego zaworu najlepiej jest wykony¬ wac zapomoca powietrza sprezonego lub ciepzy, wobec tego korbka 82, osadzona na osi 18, jest polaczona drazkiem 83 z dzwi¬ gnia zawieszona 84, której konce sa pola¬ czone odpowiednio z dzwignia reczna 26 i tloczyskiem tloka 85, umieszczonego wraz ze sprezynami 86 w cylindrze 87, do które¬ go wprowadza sie sprezony gaz lub ciecz za posrednictwem zaworu suwakowego lub tlo¬ kowego 88, rozrzadzanego zapomoca dzwi¬ gni 26, przyczem przeciwlegly koniec cy¬ lindra 87 jest wówczas polaczony z wylo¬ tem. Doplyw cieczy lub powietrza sprezo¬ nego do cylindra miarkowniczego 87 jest miarkowany za posrednictwem zaworu tlo¬ kowego, wykonanego w postaci cylindra 89, zaopatrzonego w trzy kanaly 90, 91 i 92, laczone kolejno: z przewodem, doprowa¬ dzajacym czynnik sprezony, z cylindrem miarkowniczym 87 i ze zbiornikiem wyloto¬ wym. Tloczek 93 tego zaworu jest polaczo¬ ny z dzwignia 81 za posrednictwem sprezy¬ ny tlumikowej 94 tak, iz polozenie tego tloczka jest zalezne od wielkosci przeno¬ szonej sily; na powierzchni zas wzmianko¬ wanego tloczka jest wykonany podluzny kanal 95, zwezajacy sie przy koncach. Je¬ zeli sila, przenoszona zapomoca pedni, jest mniejsza od pewnej, okreslonej wielkosci, to tloczek 93 omawianego zaworu znajduje sie w polozeniu takiem, iz polaczenie po¬ miedzy kanalami 90 i 91, 92 jest zamknie¬ te. Z chwila jednak, gdy sila przenoszona poczyna wystarczac do przesuniecia tlocz¬ ka 93 w polozenie, przy którem kanal 95 laczy sie z kanalem 90, czynnik sprezony moze doplywac kanalami 91 i 92 do cylin¬ dra miarkowniczego 87 wzglednie zbiorni¬ ka wylotowego. Dalszy ruch tloczka 93, wywolany wzrostem sily przenoszonej, po¬ wieksza powierzchnie kanalu 95, zwrócona i otwarta ku kanalowi wlotowemu 90, i zmniejsza powierzchnie tego kanalu, otwar¬ ta ku kanalowi wylotowemu 92, wskutek czego wzrasta cisnienie czynnika sprezonego w kanale 91, prowadzacym do cylindra miarkowniczego 87.Podczas poslugiwania sie urzadzeniem — io —powyzszem nalezy przestawic dzwignie reczna 26 w polozenie „naprzód" lub „wtyl" w celu calkowitego otworzenia glównego zaworu doplywowego 17 przy ruchu naprzód lub wtyl, co uskutecznia dzwignia 84. Jednoczesnie zaczyna dzialac zawór tlokowy 88 cylindra miarkowniczego 87, przyczem przy wzrastaniu sily przeno¬ szonej czynnik sprezony doplywa do cylin¬ dra 87 przez zawór 89; preznosc zas tego czynnika zalezy, jak juz wzmiankowano, od polozenia tloczka 93 w cylindrze 89. Polo¬ zenie tloka 85 w cylindrze 87, a przez to i stopien przymkniecia glównego zaworu do¬ plywowego 17 za posrednictwem dzwigni 84 sa zalezne od preznosci czynnika, wpu¬ szczanego do cylindra 87, czyli od poloze¬ nia tloczka zaworowego 93, miarkujacego te preznosc, które to polozenie zalezy od wiel¬ kosci sily przenoszonej. Po przestawieniu dzwigni recznej 26 w polozenie zerowe, za¬ wór tlokowy 88 zamyka doplyw czynnika sprezonego i laczy oba konce cylindra 87 z wylotem. Jedna ze sprezyn 86, a mianowi¬ cie ta, która ulegla poprzednio scisnieciu, przesuwa tlok 85 w polozenie srodkowe, wskutek czego glówny zawór wlotowy 17 nastawiony zostaje tak, ze otwory doply¬ wowe obu czesci skrzynki sprzegla 4 i 5 zo¬ staja zamkniete. W celu zastosowania me¬ chanizmu, uwidocznionego na fig. 5 i sluza¬ cego do zapobiegania zbyt naglemu przerzu¬ ceniu dzwigni 26, w przyrzadzie, dostraja¬ jacym sie do momentu obrotowego i opisa¬ nym powyzej, nalezy polaczyc drazek 63 z dzwignia zawieszona 84 wpobliiu jej konca dolnego.Nalezy zaznaczyc, ze na fig. 6 nie zo¬ staly uwidocznione wahadlo i drazek 63, laczacy je z dzwignia zawieszona 84.W odmianie urzadzenia uwidocznionej czesciowo na fig. 7, zawór rozrzadczy cy¬ lindra miarkowniczego posiada budowe po¬ wszechnie uzywana, przyczem iprzesuniecie tloka 96 z polozenia srodkowego w jedna strone laczy skrzynke zaworowa cylindra miarkowniczego 87 z przewodem, dopro¬ wadzajacym czynnik sprezony, a w druga strone — z wylotem. Zawór rozrzadczy prze¬ stawiaja w polozenie pierwotne dzwignia zawieszona 97, polaczona z przyrzadem miarkowniczym, rozrzadzanym zapomoca sily przenoszonej, oraz z tlokiem 85, i roz¬ widlona dzwignia kolankowa 98, umieszczo¬ na tak, iz dzwignia 97 jest poruszana tylko w jednym kierunku bez wzgledu na kieru¬ nek ruchu tloka w cylindrze 87.Qpis odmiany wynalazku, przedstawio¬ nej na fig. 7, mozna uzupelnic tern, ze ka¬ nal doplywowy 136 jest polaczony ze skrzynka zaworowa cylindra miarkownicze¬ go 87 i z kanalem doplywowym 137 zaworu regulacyjnego 138. Pozostale kanaly do¬ plywowe 139, 140 zaworu 138 laczone sa kolejno z glównemi kanalami doplywowym i odplywowym. Jezeli wiec w tych warun¬ kach suwak 79 przesuniety zostaje zapomo¬ ca sprzegla 67, np. w prawo, to tlok 96 przesuwa sie w lewo, wpuszczajac ciecz pod cisnieniem przez kanaly 139, 137 i 136 do skrzynki rozrzadczej cylindra miarkowni¬ czego 87, zaopatrzonego (fig. 6) w zawór 88. Jezeli wiec ciecz, znajdujaca sie pod cisnieniem, wprowadzona zostanie do cy¬ lindra z dowolnej strony tloka 85, odpo¬ wiednio do polozenia dzwigni nastawczej 26, to przestrzen cylindra, mieszczaca sie poza tym tlokiem, laczy sie z kanalem od¬ plywowym zapomoca jednego z kanalów 141, utworzonych po obu koncach skrzynki zaworowej cylindra 87. Ruch tloka 85 w obu kierunkach sluzy do obracania dzwigni kolankowej 98, która obraca dzwignie za¬ wieszona 97, przesuwajaca tlok 96 w polo¬ zenie srodkowe (fig. 7), zamykajac calko¬ wicie lub czesciowo doplyw cieczy pod ci¬ snieniem do cylindra 87. W razie zas zmniejszenia sie momentu obrotowego ped¬ ni, suwak 79 posuwa sie zpowrolem w le¬ wo, przesuwajac zapomoca dzwigni 81 i 97 tlok 96 jeszcze dalej w prawo i laczac przez to w odpowiedniej chwili cylinder — U —miarkowniczy 87 za posrednictwem zaworu 88 z kanalami 136, 137 i 140, wskutek cze¬ go ustaje cisnienie, dzialajace na tlok 85, a sprezyny 86 nastawiaja tlok 85 w polo¬ zenie srodkowe.Jezeli silnik nie znajduje sie w jednym budynku z urzadzeniem wyciagowem, t. j. jezeli wal, zaopatrzony w sprzeglo elastycz¬ ne, posiada znaczna dlugosc, to skrecanie sie tego walu moze byc zuzytkowane do miarkowania ruchu pedni. W tym celu (fig. 8) wal napedzajacy 99 umieszcza sie w rurze 100, polaczonej sztywno z tym wa¬ lem wpoblizu silnika. Na drugim koncu ru¬ ry 100 osadzona jest tarcza 75, zaopatrzo¬ na na obwodzie w uzebienie ukosne 74, wspóldzialajace z uzebieniem zewnetrzne¬ go pierscienia 77. Urzadzenie powyzsze mozna stosowac, jak wskazano na rysunku, lacznie ze sprzeglem elastycznem; lub tez skrecenie walu 99, otoczonego rura 100, mo¬ ze byc tak znaczne, ze wlaczanie elastycz¬ nego sprzegla staje sie zbytecznem, a na wale 99 osadza sie wpoblizu tarczy 75 tar¬ cze, zaopatrzona na obwodzie w uzebienie, równolegle do osi walu, przyczem tarcza ta wspóldziala z tarcza 75 za posrednictwem pierscienia 77.Urzadzenie miarkownicze, przedstawio¬ ne na fig. 9 i 10, zawiera cylinder 101, prze¬ suwany wzdluz prowadnicy 102 zapomoca drazka 56, polaczonego z dzwignia reczna 26; cylinder ten posiada tlok 103, polaczo¬ ny z dzwignia zawieszona 58 tlumika ply¬ nowego 45 i utrzymywany w polozeniu po- sredniem wzgledem prowadnicy 102 spre¬ zynami 104. Cylinder 101 posiada ponadto zawór tloczkowy 105 i nurniki 106 i 107, pomiedzy zvs nurnikami i zaworem 105 u- mieszczone sa scisniete sprezyny 108 i 109, W razie calkowitego napelnienia cylindra 101 ciecza i przesuniecia go (np. w prawo), ciecz, znajdujaca sie po lewej stronie tloka 103, zostaje scisnieta pod dzialaniem jed¬ nej ze sprezyn 104, przyczem ciecz, znaj¬ dujaca sie pod cisnieniem, cisnie przez ka¬ nal 110 o przeswicie, nastawianym zapo¬ moca sruby 111, na tloczek 106, sciskajac jednoczesnie sprezyne 108. Tloczek zawo¬ ru 105 poczatkowo nie rusza sie z miejsca ze wzgledu na opór kulki 112, przyciskanej sprezyna i mieszczacej sie we wglebieniu, utworzonem w kadlubie zaworu 105, az do chwili, w której nacisk na sprezyne 108 o- siaga okreslona wielkosc, poczem tloczek zaworu 105 przesuwa sie szybko w poloze¬ nie, w którem laczy ze soba kanaly 113 i 114 tak, iz ciecz przeplywa z lewego kon¬ ca cylindra kanalami 110, 115, 113, 114, 116 i 117 w koniec prawy tegoz cylindra, dzieki czemu tlok 103 przesuwa sie w le¬ wo pod dzialaniem prawej sprezyny 104, zamykajac przez to czesciowo zawór doply¬ wowy 17. Po przesunieciu tloka 103 tloczek zaworu 105 powraca w polozenie srodkowe pod dzialaniem sprezyny 109 tak, iz po przestawieniu dzwigni 26 w polozenie zero¬ we tlok 103 pozostaje bez ruchu dzieki sprezynom 104, poniewaz ciecz przeplywa swobodnie z jednej strony cylindra 101 do drugiej przez zawór kulkowy 118, laczacy sie z kanalem 113, a nastepnie kanalami 115 i 110. W urzadzeniu, pokazanem na fig. 11, cylinder 101 jest nieruchomy, a drazki 56, 57 i tloczysko tloka 103 sa polaczone ze soba za posrednictwem dzwigni zawieszo¬ nej 119.Jak juz wzmiankowano powyzej, hamo¬ wanie pedni uskutecznia sie przez przesu¬ wanie dzwigni nastawczej z polozenia, od¬ powiadajacego napedowi naprzód, w polo¬ zenie, odpowiadajace napedowi wstecz, wskutek czego sprzeglo, napedzajace ped¬ nie naprzód, opróznia sie, a sprzeglo, na¬ pedzajace pednie wtyl, napelnia sie. Posia¬ da to wielkie znaczenie przy kierowaniu u- rzadzeniami wyciagowemi, poniewaz w ten sposób do hamowania urzadzen wyciago¬ wych mozna zastosowac odwracanie kie¬ runku obrotów pedni w stopniu dowolnym, az do uzycia w celu hamowania pedni cal¬ kowitej mocy silnika synchronicznego lub — 12 —asynchronicznego, obracajacego sie stale w jednym kierunku, co stanowi znana ceche znamienna hamowania zapomoca odwróce¬ nia kierunku pradu trójfazowych silników wyciagowych, które maja sklonnosc do roz¬ biegania sie podczas opuszczania nadól kla¬ tek. Jezeli wiec w tych warunkach silnik zwieksza swa szybkosc jedynie o bardzo maly odsetek podczas odwracania pradu, doplywajacego do silnika, to osiagalna sila hamowania zmniejsza sie coraz wiecej w miare przesuwania dzwigni nastawczej ku polozeniu, odpowiadajacemu ruchowi wtyl.W razie zastosowania omawianego sprze¬ gla hydraulicznego do hamowania pedni, napelnianie ciecza czesci sprzegla, odpo¬ wiadajacej napedowi wstecz, ma na celu jedynie uzycie silnika do obracania pedni w kierunku odwrotnym do poprzedniego, dzie¬ ki czemu otrzymana sila hamowania jest bardzo znaczna, niezalezna od szybkosci biegu wyciagu i posiada okreslona wielkosc, zalezna od polozenia dzwigni 26. Szybkosc wyciagu mozna wiec bezpiecznie zwiekszyc, jednoczesnie zas maszynista moze przeciw¬ dzialac wypadkom z wieksza pewnoscia.Opuszczanie ladunku z pelna szybkoscia moze byc zródlem pradu, poniewaz z chwi¬ la nadania ladunkowi przyspieszenia przez napelnienie odpowiedniej czesci sprzegla ladunek ten zaczyna napedzac silnik za po¬ srednictwem bebna wyciagowego i sprzegla, dazac przytem do zwiekszenia szybkosci sil¬ nika, który dziala wówczas jak pradnica, zasilajaca pradem siec i utrzymujaca w przyblizeniu jednakowa szybkosc opadania ladunku. Pod koniec opuszczania ladunku, maszynista przerzuca dzwignie ziastawcza, w celu ponownego poddania ladunku dzia¬ laniu silnika i zatrzymania wyciagu, co -daje sie osiagnac z calkowita pewnoscia dzieki znacznej osiagalnej sile hamowania. Gdy¬ by chodzilo o opuszczanie ladunku niepo¬ recznego, uskuteczniane powoli, to wówczas nalezy rozpoczac hamowanie pedni zapo¬ moca odwrócenia silnika jednoczesnie z po¬ czatkiem opuszczania ladunku.Zaznaczono juz powyzej niebezpieczen¬ stwo, w jakiem moze znalezc sie wyciag w razie przerwy w doplywie energji, podczas zblizania sie klatki szybowej do konca dro¬ gi z pelna szybkoscia, i j. w chwili, w któ¬ rej powinno sie rozpoczac hamowanie. W tych warunkach powinny zaczac dzialac sa¬ moczynnie hamulce, lecz wskutek znacznej szybkosci bebna wyciagowego hamulce me¬ chaniczne moga (nie bedac wspomagane przez odwrócenie napedu) nie byc w stanie zatrzymac wyciag* W wyciagu, zaopatrzo¬ nym w sprzegla hydrauliczne, w warun¬ kach powyzszych ciecz zostaje wpuszczana jednoczesnie do obu stron (sprzegla hy¬ draulicznego zapomoca samoczynnego me¬ chanizmu, poprzednio opisanego, co wywo¬ luje nalezyte hamowanie wyciagu wskutek obracania sie w odwrotnych kierunkach, po zatrzymaniu sie wirnika napedzajacego (1), wirników 4 i 5, wspóldzialajacych: z hamul¬ cami mechanicznemi w szybkiem zatrzyma¬ niu wyciagu.W opisie mechanizmu, dostrajajacego sie do sily przenoszonej (fig. 6, 7 i 8), wspomniano o skojarzeniu kola rozpedowe- go z silnikiem W razie zastosowania do na¬ pedu pedni silnika indukcyjnego, zaopa¬ trzonego w kolo rozpedowe, konieczne jest wlaczenie w obwód wirnika silnika regula¬ tora poslizgowego lub opornika tak, aby sil¬ nik mógl zwalniac swój bieg powoli podczas dochodzenia klatki do konca drogi, a kolo rozpedowe oddawalo czesc nagromadzonej w niem energji w celu sprostania zapotrze¬ bowania energji w sposób, zastosowany w znanych urzadzeniach wyciagowych Ilgner'a.Jezeli wiec doplyw energji do powyzszego urzadzenia wyciagowego ulega przerwie, to do hamowania urzadzenia wyciagowego sluzy energja kola rozpadowego.Jezeli silnik stanowi obracajaca sie bez przerwy maszyna lub turbina parowa, albo silnik spalinowy, to sprzezenie kola rosp*~ — ta —dowego z walem napedzajacym 99 i uzycie odpowiedniego regulatora umozliwiaja za¬ stosowanie mniejszych silników, przyczem w razie zastosowania silników parowych mozna zmniejszyc kotlownie oraz podniesc wydajnosc silników dzieki ujednostajnieniu zuzycia pary/ PL