Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania alfa i beta-jononów stosowanych w przemysle kosme¬ tycznym, farmaceutycznym i spozywczym jako wysokowartosciowe zwiazki o fiolkowym zapachu.Znane sposoby wytwarzania alfa i beta-jononów polegaja na cyklizacji pseudojononu, czyli mieszaniny izomerów E i Z-cytrylidenoacetonu. W literaturze swiatowej, miedzy innymi w ksiazce J. Kuleszy, J. Góry, A. Tyczkowskiego, pt.„Chemia i technologia zwiazków zapachowych", WPLiS, Warszawa, 1961 r. oraz w ksiazce P. Z. Bedoukiana, pt„Perfumery and Flavoring Syntchetics", Elsevier Publishing Company, Nowy Jork, 1967 r., opisano szereg wariantów syntezy alfa i beta-jononów polegajacych na cyklizacji pseudojononów w obecnosci silnie kwasowych katalizatorów, takich jak kwas siarkowy, kwas fosforowy, trójfluorek borowy. Cecha cha¬ rakterystyczna procesów cyklizacji jest koniecznosc stosowania duzych ilosci katalizatora, czesto przewyzszaja¬ cych ilosc pseudojononu. W opisie patentowym Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 2877 271 podano, ze na 200 g pseudojononu stosuje sie 500 g 98% kwasu siarkowego, uzyskujac glównie beta-jonon z wydajnoscia okolo 75%.Wedlug opisu patentowego Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 2 517 576, cyklizacje prowadzi sie w ben¬ zenie z zastosowaniem 76 g trójfluorku borowego na 198 g pseudojononu, uzyskujac glównie alfa-jonon z wy¬ dajnoscia 75%.W czasopismie „Izwiestia Akademii Nauk SSSR, seria chemiczeskaja", 2, 370,1973 r. podano, ze nawet aktywny i kosztowny katalizator jak kwas fluorosiarkowy jest stosowany w ilosci 0,5 mola na 1,0 mol pseudojononu.Podstawowa wada dotychczasowych sposobów cyklizacji pseudojononu do jononu jest tworzenie sie du¬ zych ilosci uciazliwych, kwasnych wód sciekowych. Czyniono takze próby cyklizacji pseudojononów w obecnos¬ ci kwasowych silnie zywic jonowymiennych, które nie daly pozytywnych wyników z powodu konkurencyjnie przebiegajacych reakcji jonowej polimeryzacji substratu. Sposób taki jest opisany w czasopismie „Maslozirowaja promyszlennost", nr 3, s. 33,1978 r. Takze próby cyklizacji prowadzone z zastosowaniem malych ilosci kataliza¬ tora w postaci kwasu orto-fosforowego lub siarkowego nie daly zadawalajacych wydajnosci.Sposób wytwarzania alfa i beta-jononów droga cyklizacji mieszaniny izomerów E i Z pseudojononów wedlug wynalazku polega na tym, ze reakcje cyklizacji prowadzi sie w obecnosci katalizatora zlozonego z kwasu fosforowego i kwasu octowego w temperaturze 70-150°C, korzystnie 110°C, w srodowisku niepolernych roz¬ puszczalników organicznych, jak benzyna ekstrakcyjna, benzen, cykloheksan i toluen, w czasie 1(M0 minut. Po2 136 643 zakonczeniu reakcji cyklizacji usuwa sie z mieszaniny reakcyjnej katalizator przez adsorpcje na zasadowym tlenku glinowym lub szerokoporowatym zelu krzemionkowym, nastepnie oddestylowuje sie rozpuszczalnik, zas surowa mieszanine alfa i beta—jononów oczyszcza sie przez destylacje pod zmniejszonym cisnieniem. W sposobie wedlug wynalazku na 100 czesci objetosciowych pseudojononu stosuje sie 1—8 czesci objetosciowych kataliza¬ tora. Katalizator stosowany w sposobie wedlug wynalazku przygotowuje sie przez zmieszanie 100 czesci objetos¬ ciowych 85% kwasu orto-fosforowego z 15-20 czesciami objetosciowymi bezwodnika kwasu octowego w tempe¬ raturze 20-25°C.Sposób wedlug wynalazku zapewnia otrzymanie mieszaniny alfa i beta—jononów, z wydajnoscia powyzej 90% wydajnosci teoretycznej, zawierajacej ponad 85% izomeru alfa, przy czym uzyskuje sie 40—50-krotne zmniejszenie ilosci stosowanego kwasu mineralnego, w porównaniu do znanych sposobów. Otrzymana sposobem wedlug wynalazku mieszanina izomerycznych jononów ma postac lekko zóltej cieczy, o charakterystycznym, trwalym i przyjemnym fiolkowym zapachu. Sposób wedlug wynalazku wyjasnia blizej ponizszy przyklad nie ograniczajac jego zakresu.Przyklad. Do kolby wyposazonej w mieszadlo, chlodnice zwrotna i termometr wlewa sie 192g (1 mol) pseudojononu i 400 cm3 toluenu, ogrzewa do temperatury wrzenia i wkrapla podczas mieszania 10 cm3 katalizatora sporzadzonego przez zmieszanie 100 cm3 85% kwasu orto-fosforowego z 15 cm3 bezwodnika kwasu octowego, w temperaturze 20°C. Po wkropleniu katalizatora kontynuuje sie mieszanie, utrzymujac stan lagod¬ nego wrzenia w czasie 15 minutZawartosc kolby chlodzi sie do temperatury 60-70°C i dodaje podczas miesza¬ nia 15 g sproszkowanego zelu krzemionkowego a po ochlodzeniu do 20°C dodaje sie nastepna porcje 15 g zelu krzemionkowego. Nastepnie oddziela sie roztwór jononu od osadu zelu krzemionkowego przez saczenie. Od¬ destylowuje sie rozpuszczalnik i otrzymany surowy jonon destyluje pod zmniejszonym cisnieniem, odbierajac najpierw przedgon w ilosci 5 g o temperaturze wrzenia 76—99°C, przy cisnieniu 1,3 Pa, a nastepnie mieszanine alfa i beta—jononu o temperaturze wrzenia 99-103°C przy cisnieniu 1,3 Pa i np =1,5081, IR 1680cm"1 (_C=0) oraz 1639 cm"1 (C=C). Otrzymuje sie 178 g jononu, co stanowi 92% wydajnosci teoretycznej, w której zawartosc alfa—jononu, oznaczona metoda chromatografii gazowej, wynosi 86%. Otrzymany produkt ma postac slomkowo-zóltej klarownej cieczy o charakterystycznym fiolkowym zapachu z nuta cedrowa.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania alfa i beta—jononów z mieszaniny izomerów E i Z pseudojononu, droga cyklizacji w obecnosci katalizatora, w srodowisku niepolarnych rozpuszczalników organicznych, znamienny tym, ze reakcje cyklizacji prowadzi sie w obecnosci katalizatora zlozonego z kwasu fosforowego i kwasu octowego, w temperaturze 70—150°C, korzystnie w temperaturze 110°C, w czasie 10—60 minut, po czym po zakonczeniu reakcji usuwa sie z mieszaniny reakcyjnej katalizator przez adsorbcje na zasadowym tlenku glinowym lub szero¬ koporowatym zelu krzemionkowym, a nastepnie oddestylowuje sie rozpuszczalnik i oczyszcza w znany sposób surowy produkt. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, z n a m i e n n y t y m, ze na 100 czesci objetosciowych pseudojononów stosuje sie 1—8 czesci objetosciowych katalizatora. 3. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze katalizator przygotowuje sie przez zmieszanie 100 czesci objetosciowych 85% kwasu orto-fosforowego z 15—50 czesciami objetosciowymi bezwodnika kwasu octowego w temperaturze 20—25°C.Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz.Cena 130 zl PL