Sposób wytwarzania nowego zwiazku nadajacego sie do stosowania jako kontrast rentgenowski Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowego zwiazku nadajacego sie do stosowania jako kontrast [rentgenowski a mianowicie 4,7,10,13- -czterooksaheksadekano -1,16^dioylo-ibis- (3-karboksy - lo-2,4,6-:trójjodoanilidu) o wzorze przedstawionym na rysunku, oraz jego nietoksycznych, rozpuszczal¬ nych w wodzie soli metali i amin. Zwiazek ten sto¬ suje sie przede wszystkim w charakterze podawane¬ go parenteralnie srodlka kontrastowego do rentge¬ nowskich zdjec dróg zólciowych.Wada kontrastów dotychczas podawanych doust¬ nie jest to, ze zdjecia woreczka i przewodów zól¬ ciowych moga byc wykonywane dopiero po uply¬ wie wielu igodzin po padaniu kontrastu, a jakosc zdjec jest przy tym zalezna od iróznych czynników zewnetrznych i czesto z tego powodu jest nieza¬ dowalajaca.Dotychczasowe, nadajace sie do podawania do¬ zylnego kontrasty zólciowe gromadzone sa w zólci w niedostatecznym stopniu, poniewaz mniej wiecej polowa [podanego czynnika usuwana jest z moczem.Wynika stad zapotrzebowanie na srodek kontra¬ stowy do zdjec dróg zólciowych, który wadzeniu dozylnym bylby gromadzony w szczegól¬ nie wybiórczy sposób w zólci, przenikalby do mo¬ czu w niewielkim /stopniu i byl dobrze znoszony przez organizm. Przechodzenie kontrastu ze stru¬ mienia krwi do zólci powinno przebiegac ze szcze¬ gólnie duza (predkoscia; innymi slowy kontrast po¬ winien wykazywac wysokie „zólciowe maksimum przenoszenia".Stwierdzono nieoczekiwanie, ze 4, 7,10,13-cztero- oksaheksadekano-1,16Jdioyilo-ibis- (3-karboksylo-2,4,6- 5 -trójjodo-anilid) [substancja A] wykazuje w szcze¬ gólnie duzym stopniu te specyficzne wlasciwosci, jakie wymagane sa od parenteralnych kontrastów do zdjec dróg zólciowych.Ilosciowe dane porównawcze nowego zwiazku z 10 obydwoma dotychczas znanymi i stosowanymi pa¬ renteralnie substancjami cholecystograficznymi B i C sa podane w tabelach I, II, III, przy czym przy dokonaniu prób, onzaczen dokonywano zawsze je¬ dnakowymi metodami i w identycznych warunkach 15 zewnetrznych. W tablicach tych poszczególne sub¬ stancje A, B, C sa nastepujace: A : 4, 7,10,13-'azterooksaheksadekano-l,16-dioylo- -bis-(3-karboksyilo-2,4,6-;trójjodoanilid) [BJC 10'610].B : Adypmoilo-bis-(3-karboksylo-2,4,6-trójjodoani- 20 HdX [Adipiodone].[Opis patentowy Stanów Zjedn. Ameryki Nr 2'776'241].C : Dwuglikoloilo-ibis-(3-karboksylo-2,4,6-trójjodo- anilid) [Acidurn ioglycamieum]. 25 [Opis patentowy Stanów Zjedn. Ameryki Nr 2T76'241].Intepretacja cholecystografii: 3 pary psów o wadze ciala 7—10 fcg poddano porównawczym badaniom cholecyistrograficznyim, 30 przy uzyciu kontrastów rentgenowskich A, B i C. 8017680 3 Tablica I ^ N cd* * N A B C Toksycznosc LD mg/kg myszy dla czasu wstrzyki¬ wania dozylnego: 30s 5100 2400 4200 12 Os 5200 3400 4200 Wydzielanie sie kontrastu w % wprowadzo¬ nych dozylnie 100 mg/kg, u kró lików, po uplywie 3 godzin Zólc 77 ' 37 30 Mocz 18 38 41 et "3 03 2 N 18 £ M S 1 s 9 -5. w -o 3 ?! C/3 -N 4,3 0,98 0,73 Kontrasty te podane byly dozylnie, w postaci soli N-metyloglikozaminowej. Stosowane dawki odpo¬ wiadaly 66,9 mg jodu/kg wagi ciala. Kazda pare zwierzat poddawano sukcesywnie w odstepach 5- -dmiowych tym badaniom cholecystograficznym, przy uzyciu kazdego sposród wyzej wymienionych trzech zwiazków, a mianowicie wedlug schematu kwadratu lacinskiego w 'kolejnosci: 1 para: A, B, C 2 para: B, C, A 3 para: C, A, B Wyniki badan ujete sa w tablicy II, przy czym jakosc uzyskanych zdjec kontrastowych wyrazono we wskaznikach cholecystograficznych wedlug Hop- pego [porównac J. 0.~ Hoppe, J. American Pharma- ceutical Association Sci.: Ed. 48, str. 368—79 (1959)].Zwiazek A wykazuje najwieksza wartosc wskazni¬ ka cholecystograficznego.Dane zamieszczone w tablicy I i II swiadcza o znacznej przewadze zwiazku A pod wzgledem zno¬ szenia przez organizm, docieralnosci do zólci i in¬ tensywnosci zaciemnienia, nad znanymi uprzednio zwiazkami B i C o podobnej budowie .Wytworzony sposobem wedlug wynalazku zwia¬ zek A (BJC 10'610) przewyzsza wyraznie stosowane dotychczas dozylne kontrasty cholecystograficzne B (Adipiodone) i C (Acidum ioglycamicum), równiez pod wzgledem kinetyki wydzielania sie w zólci.G. Miller i wsp., Schweiz. med. Wochenschrift 99. 577 581 (1968) wykazali, ze „zólciowe maksima prze¬ noszenia" stanowia kryterium oceny dzialania, oraz racjonalnego dawkowania podanych dozylnie kon¬ trastów do zdjec dróg zólciowych.Im wieksza jest indywidualna zdolnosc dozylnego czynnika cholecystograficznego do szybkiego prze¬ chodzenia ze strumienia krwi do woreczka i prze¬ wodów zólciowych, oraz do wytracenia sie pod dzialaniem tych organów, to tym wyzsza jest war¬ tosc „zólciowego maksimum przenoszenia" i wiek¬ sza intensywnosc zaciemnienia, a tym samym lep¬ sza jakosc mozliwych do uzyskiwania kontrasto¬ wych zdjec rentgenowskich woreczka i przewodów zólciowych.Tablica II Cholecystografia: Wskazniki cholecystograficzne wedlug Hoppego; Wartosci 0—4: 0 = ujemny, 1 = slaby, 2 = dostateczny, 3 = do¬ bry, 4 = bardzo ddbry 176 4 Zwiazek A) BJC 10'610 B) Adipio¬ done C) Acidum ioglyca¬ micum Czas min 15 30 45 60 90 120 240 360 480 15 30 45 60 90 120 240 360 480 15 30 45 60 90 120 240 360 480 1-a para srednio 0,75 1,5 2,0 2,25 2,25 2,5 2,5 2,5 2,5 0,25 0,75 1,0 1,5 1,75 2,0 2,5 2,75 2,5 0,5 0,75 1,0 1,5 1,5 1,5 1,5 1,75 1,25 2-a para srednio 1,75 2,25 2,75 ' 3,0 3,25 3,25 3,0 3,25 3,0 0,75 1,5 1,5 1,5 2,0 2,0 2,25 2,25 1,75 0,5 1,0 1,0 1,25 1,25 1,5 1,75 1,75 2,0 3-a para srednio 1,5 1,75 2,25 2,5 2,5 2,75 2,75 2,75 2,5 0,25 0,5 1,0 1,25 1,25 1,5 2,25 2,25 1,75 0 0,75 1,25 1,25 2,0 2,0 2,25 2,5 2,5 Ogólem srednio 1,33 1,83 2,33 2,58 2,66 2,83 2,75 2,83 2,66 0,41 0,91 1,16 1,41 1,66 183 2,33 2,41 2,00 | 0,33 0,83 1,08 1,33 1,58 1,66 1,83 2,00 1,91 Zwiekszenie dawek do wartosci, przekraczajacych mozliwosci odprowadzania przez organy wydziela¬ nia zólci dla danego kontrastu, nie prowadzi do jakiegokolwiek polepszenia jakosci zdjec kontrasto- 40 wych. Nadmiar czynnika kontrastowego wydziela¬ ny jest przez nerki, co uwidacznia sie wyraznie przy zwiekszeniu szybkosci podawania (fig. 1, 2 i 3).Kazdy nadmiar powoduje zbyteczne obciazenie i prowadzi do zmniejszenia wiarygodnosci badania rentgenowskiego.W tablicy III oraz fi!g. 1, 2 i 3 sa ujete wyniki oznaczen „zólciowych maskimów przenoszenia" dla zwiazków A, B i C.Metodyka badan: Poddanym narkozie psom pobierano metoda cia¬ gla wydzieliny zólci i moczu przez cewnikowanie przewodu zólciowego i cewki moczowej. Wydzie¬ liny te poddawano analizie.Po ustaleniu sie predkosci wydzielania zólci i mo- 55 czu badany roztwór kontrastu rentgenowskiego przetaczano do lewej zyly szyjnej.Predkosc przetaczania byla stopniowo zwie¬ kszana: I) 0,81 ^M kg-1 min-1 w ciagu pierwszych 180 minut (juM = mikromol) 2) 1,62 /liM kg-1 min-1 w ciagu okresu czasu miedzy 180 a 300 minutami 3) 3,24 jilM kg-1 min-1 w ciagu okresu czasu 65 miedzy 300 a 420 minutami.80176 Tablica III co cd N U 30' 60' 90' 120' 150' 180' 210' 240' 270' 300' 330' 360' 390' 420' Przeta¬ czanie dozylne P-M kg"1 mm 0,81 0,81 0,81 0,81 0,81 0,81 1,62 1,62 \,62 1,62 3,24 3,24 3,24 3,24 Oznaczenie maksimów przenoszenia zólciowego Srednia A: BJC Zólc 0,070 0,401 0,488 0,527 0,542 0,533 0,637 0,749 0,786 0,794 0,785 0,914 ' 0,828 0,907 z 4 doswiadczen na psach 10'610 Mocz 0,020 0,029 0,066 0,080 0,092 0,114 0,228 0,357 0,448 0,533 0,841 1,225 1,526 1,644 B: Adipiodone Zólc | Mocz 0,029 0,176 0,286 0,319 0,348 0,342 0,385 0,460 0,472 0,475 0,477 0,461 0,464 0,454 0,006 0,034 0,070 0,086 0,103 0,110 0,190 0,287 0,370 0,431 0,565 0,637 0,685 0,680 1 wydzielanie jlM kg"1 min"1 C: Acidum iogly- camicum Zólc | Mocz 0,003 0,133 0.291 0,361 0,412 0,425 0,469 0,552 0,580 0,624 0,651 0,640 0,720 0,732 0,005 0,054 0,108 0,145 0,164 0,182 0,308 0,387 0,467 0,498 0,698 0,921 0,999 1,157 | Zólc i mocz byly zbierane co 30 minut. Zawar¬ tosc jodu w próbkach byla oznaczona za pomoca automatycznego analizatora. Na podstawie wyni¬ ków oznaczen zawartosci jodu obliczono srednie ilosci kontrastów rentgenowskich, wyrazone w mi- kromolach, jakie wydzielane sa w przeliczeniu na kg ciezaru zwierzecia w ciagu 1 minuty.Omówienie wyników: Na podstawie wyników zawartych w tablicy III oraz na diagramach (fig. 1—3) mozna stwierdzic, ze otrzymany sposobem wedlug wynalazku zwia¬ zek A wykazuje znacznie wieksze „zólciowe mak¬ simum przenoszenia" od obu znanych uprzednio zwiazków B i C.„Maksima przenoszenia" maja w przyblizeniu na¬ stepujace wartosci: A : 0,83—0,91 ^M kg-1 min-1 B : 0,45—0,47 juM kg-1 min-1 C : 0,65—0,73 ,uM kg-1 min-1 Zdolnosc przenoszenia zwiazku A jest prawie dwa razy wieksza od tejze wartosci dla znanego uprzednio, najczesciej stosowanego w, przeszlosci dozylnego, cholecystograficznego kontrastu B.Przypuszczalnie na skutek szybszego wytracania kontrastowego zwiazku A nastepuje równiez nieco wieksze rozszerzenie woreczka i przewodów zól¬ ciowych. Nastepstwem tego jest dalsze podwyzsze¬ nie natezenia zaciemnienia. 4, 7,10,13-czterooksa- heksadekano-l,16-dioylo-bis-(3Hkarboksylo-2,4,6-trój- jodoandlid) stosowany jest przewaznie w postaci stezonych, wodnych nietoksycznych roztworów soli metali i/albo aminowych.Jako sole metaliczne stosuje sie przede wszyst¬ kim: sole sodowe i/albo litowe: jako sole aminowe nadaja sie przede wszystkim sole alkanoloaminowe, na przyklad N-metylogliikozaminowe, dwuetanolo- aminowe, albo morfoliinowe oraz wiele innych. Sto¬ sowane mofga byc równiez mieszaniny tych soli.W niektórych przypadkach mozna równiez zaste¬ powac czesc jonów metali akalicznych jonami Ca albo Mg.Sposób wytwarzania nowego zwiazku nadajacego 25 30 35 45 50 65 sie do stosowania jako kontrast rentgenowski, o wzorze ogólnym 1, oraz jego nietoksycznych, rozpuszczalnych w wodzie soli metalicznych aUbo aminowych, polega na tym, ze poddaje sie reakcji kwas 3-amino-2,4,6-trójjodobenzoesowy z pochod¬ na kwasu 4, 7,10,13-czterodksaheksadekano-il, 16- -dwukarboksylowego, a produkt wyodrebnia i prze¬ prowadza w jego nietoksyczna sól metaliczna lub aminowa.Jako pochodna kwasu 4, 7,10,13-czterooksaheksa- dekano-l,16-dwukarboksylowego stosuje sie jego halogenek kwasowy, w szczególnosci chlorek (kwa¬ sowy o wzorze (Cl-^CO—CH2-^CH2—[O—CH2— CH2]3—O—CH2—CH2—CO—Cl), albo jego mieszany bezwodniik.Jako mieszane bezwodniki kwasu 4, 7,10,13-czte- rooksaheksadekano-l,16-dwukarboksylowego stosu¬ je sie: bezwodniki z kwasami fosforowymi (na przyklad 4, 7,10,13^tetrao'ksaheksadekano-l,16-dioy- lo-dwu-fosforyn), z kwasem azotowodorowym, z kwasaimi karboksylowymi, albo z pólestrem kwa¬ su weglowego.Przyklad. 4, 7,10,13^czterooksaheksadekano-l, 16- -dioylo-bis-(3-karboksylo-2,4,6-trójjodoanilid). 10,3 g (0,02 mola) kwasu 3-amino-2,4,6-trójjodo- benzoesowego zawieszonego w 20 ml dwumetylo- acetamidu zadaje sie w temperaturze 95°C, 3,65 gramami dwuchlorku 4, 7,10,13-czterooksaheksade- kano-l,16-dwukarboksylowego a nastepnie miesza przez okres 3 godzin w temperaturze 95—100°C.Mieszanine reakcyjna wprowadza sie, mieszajac, do okolo 200 ml wody. Wydzielajacy sie produkt po zdekantowaniu rozpuszcza sie w mieszaninie 4 ml 30€/o-wego roztworu wodorotlenku sodu z 200 mi wody, odbarwia przy pomocy wegla aktyw¬ nego i wkrapla do 100 ml wody zawierajacej 5 ml 36°/o-wego kwasu solnego. 11,1 g powstalego osadu, o temperaturze topnienia 125—130°C, rozpuszcza sie w 18 ml wody, zawiera¬ jacej 2 ml 30%-wego wodorotlenku amonu, zadaje 20 ml nasyconego roztworu chlorku amonu i prze¬ trzymuje w ciagu 2 dni w temperaturze 5°C. W re-7 zultacie wytraca sie sól amonowa 4, 7,10,13-cztero- oksaheksadekano-1,16-dioylo-bis-(3-karboksylo-2,4,6- -trójjodoanididu).Sól te odsacza sie, rozpuszcza w wodzie i zadaje kwasem solnym. Na skutek tego wydziela sie wol- 5 ny kwas. Ma on nastepujace dane charakterystycz¬ ne: Temperatura topnienia: 125°C (spiekanie w tempe¬ raturze 110°C) Sklad chemiczny, obliczony dla C26H26J6N2O10: 10 Ciezar czasteczkowy: 1287,92 po wysuszeniu w temperaturze 120°C pod zmniej¬ szonym cisnieniem: C : obliczony : 24,24%: wedlug oznaczenia : 24,26% J: : 59,12% „ „ : 59,07% 15 Chromatogram cienkowarstwowy: na zeiu krze¬ mionkowym, przy uzyciu mieszaniny butanol (kwas octowy lodowaty) woda: = 3:2:1 w charakterze eluentu: Rf = 0,53.Rozpuszczalnosci: zwiazek ten jest praktycznie nie- 20 rozpuszczalny w wodzie, octanie etylu i chlorofor¬ mie, natomiast latwo rozpuszczalny w nizszych al¬ koholach.Sole: Rozpuszczalnosci w wodzie o temperaturze 20°C: 2 Sól sodowa: okolo 100% (g/cm*) Sól N-metyloglikozaminowa: okolo 100% (g/cm3).Niezbedny w charakterze pólproduktu dwuchlorek kwasu 4, 7,10,13-czterooksaheksadekano-l,16-dwu- ikarboksylowego wytwarza sie w nastepujacy spo- 3( sób: a) 148,5 g 4, 7,10,13-czterooksaheksadekano-l,16- -dwunitrylu (Opis patentowy Stanów Zjedn. Ame¬ ryki Nr 2'401'607)' dodaje sie w temperaturze 15°C do roztworu 232 g (2,45 moli) stezonego kwasu 3, siarkowego w 290 ml bezwodnego etanolu. Mie¬ szanine mieszajac ogrzewa sie do wrzenia w ciagu 15 godzin pod chlodnica zwrotna, schladza, roztwór reakcyjny wlewa do 1000 g lodu ii 250 g siarczanu amonu, utworzony ester dwuetylowy kwasu 4, 7,10, 40 13-czterooksaheksadekano -1,16 - dwukarboksylowego ekstrahuje chlorkiem metylenu, osusza ekstrakt, odparowuje rozpuszczalniik i oddestylowuje produkt.Wydajnosc: 97 g estru dwuetylowego kwasu 4,7, 10,13-czterooksaheksadekano - 1,16 - dwukacrboksylo- 45 wego.Temperatura wrzenia: 190—195°C, pod cisnieniem 0,005 mmHg. b) 97 g estru dwuetylowego kwasu 4, 7,10,13-czte¬ rooksaheksadekano-1,1e^dwu-karboksylowego, roz- puszczonego w 200 ml wody, dodaje sie do roztwo¬ ru 24,4 g NaOH w 50 ml wody. Mieszanine reak¬ cyjna ogrzewa sie w ciagu 90 minut na lazni pa¬ rowej.Po oziebieniu mieszanine reakcyjna ekstrahuje 55 sie eterem. Faze wodna odparowuje sie do sucha.Pozostalosc (przemywa sie acetonem.Otrzymana podwójna sól sodowa kwasu 4,7,10, 13-czterooksaheksadekano -1,16-dwukarboksylowego (107 g, temperatura topnienia: 102—104°C, zawar- go tosc 87,8%, wydajnosc 100%) rozpuszcza sie w oko¬ lo 300 ml wody i obliczona iloscia stezonego kwasu solnego przeprowadza w wolny kwas dwukarbo- iksylowy. Roztwór reakcyjny odparowuje sie do su¬ cha. 65 176 8 Pozostalosc rozpuszcza sie w acetonie, wydzielo¬ ny chlorek sodu odsacza sie i przesacz acetonowy calkowicie zageszcza przez odparowanie.Pozostalosc po odparowaniu ekstrahuje sie ete¬ rem dwumetylowym. Z wysuszonego ekstraktu ete¬ rowego uzyskuje sie po odparowaniu pozostalosc w postaci 56 g cieklego kwasu 4, 7,10,13-czterooksa- heksadekano-l,16-dwukarboksylowego.Wydajnosc: 68% wartosci teoretycznej.Ciezar równowaznikowy: 149,5 (wedlug oblicze¬ nia: 147,2). c) dwuchlorek kwasu 4, 7,10,13-czterooksaheksa- dekano-l,16-dwukarboksylowego otrzymuje sie z wodnego kwasu opisanego w punkcie b (56 g) przez ostrozne dodanie okolo 100 ml chlorku tionylu i na¬ stepnie ogrzanie do temperatury 40—50°C.Nadmiar chlorku tionylu odpedza sie pod zmniej¬ szonym cisnieniem, po uprzednim przesaczeniu roz¬ tworu reakcyjnego. Pozostalosc po odparowaniu sklada sie z pozadanego dwuchlorku kwasu dwu- karboksylówego.Przykladowe receptury.Opisany powyzej nowy zwiazek przetwarza sie, zgodnie z zaleconym przeznaczeniem do uzytku w charakterze parenteralnego kontrastu cholecysto- graficznelgo, z reguly na nadajace sie do wstrzyki¬ wania albo przetaczania do naczyn krwionosnych roztwory soli.Do tego celu nadaja sie w szczególnosci wodne roztwory soli alkanoloaminowych wymienionych w powyzszym przykladzie wytwarzania kwasów, za¬ wierajace ewentualnie równiez odpowiednia sól so¬ dowa albo litowa, badz tez sól wapniowa albo mag¬ nezowa. Roztwory te zawieraja zazwyczaj okolo 140^400 mg jodu/ml.A. 4, 7,10,13-czterooksaheksadekano-1,16-dioylo- -bis-(3-karboksylo-2,4,6-trójjodoanilid) (1287.92) 508 g NHmetyloglikozamina 117,1 g wodorotlenek sodu 7,6 g sól dwusodowa kwasu etylenodwuamino-N,N'- cztero-octowego 0,1 g woda podwójnie destylowana . . . ad. 1000 ml Roztwór soli sporzadza sie wedlug powyzszej re¬ cepty, doprowadza do pH = 7,1±0,2, przesacza przez gesty filtr, wprowadza do ampulek o objetosci 10 i 20 ml, a nastepnie sterylizuje. Zawartosc jodu: 300 mg/ml.B. 4, 7,10,13-czterooksaheksadekano-l,16-dioylo- -bis-(3-karboksylo-2,4,6-trójjodoanilid) 254 g N-imetyloglikozamina 39 g wodorotlenek sodu 7,78 g dwusodowa sól kwasu etyleno-dwuamino- -N,N'-czterooctowego Ig woda (podwójnie destylowana) . . . ad. 1000 ml Roztwór soli sporzadza sie wedlug powyzszej re¬ cepty, doprowadza do pH = 7,1±0,2, przesacza przez gesty filtr, wprowadza do butelek o objetosci 100 cm3 i sterylizuje. Zawartosc jodu: 150 mg/ml. PL PL