Sposób obróbki cieplnej stali o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie przeznaczonej na konstrukcje spawane Przedmiotem wynalazku jest sposób obróbki cieplnej stali o wysokiej wytrzymalosci przezna¬ czonej na konstrukcje spawane.Znane stale o wysokiej wytrzymalosci na rozcia¬ ganie rzedu 70—100 kG/mm2 zawieraja takie sklad¬ niki stopowe jak Si, Mn, Ni, Cr, Mo i B, a ich wytrzymalosc i plastycznosc poprawia sie poprzez poddanie obróbce cieplnej polegajacej na hartowa¬ niu kapielowym i odpuszczeniu wlewka stalowego po uprzednim poddaniu go operacji walcowania.Stale o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie poddawane konwencjonalnej obróbce cieplnej har¬ towania kapielowego i odpuszczania posiadaja wprawdzie po tej obróbce wysoka wytrzymalosc na rozciaganie i odpornosc na dzialanie karbu ale poddane spawaniu lukowemu, jak na przyklad spa¬ waniu lukiem elektrycznym w atmosferze C02, spawaniu lukiem krytym lub spawaniu elektroda otulona, wykazuja w strefie poddanej dzialaniu ciepla spawania znaczne zwiejkszenie twardosci, sklonnosc do latwego powstawania pekniec spa¬ walniczych, odpornosc zas na dzialanie karbu w tej strefie ulega znacznemu zmniejszeniu. Ponadto wy- sokowydajne, automatyczne spawanie stali talk ob¬ robionych cieplnie moze byc bardzo trudne do przeprowadzenia, co podciaga za soba caly szereg niedogodnosci.Celem wynalazku jest usuniecie tych wad i uzy¬ skanie stali, w której wspomniane wyzej zjawiska w strefie objetej dzialaniem ciepla spawania nie mialyby miejsca.Cel ten osiagnieto przez opracowanie dla stali o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie sposobu ob- 5 róbki cieplnej wedlug wynalazku.Sposób obróbki cieplnej wedlulg wynalazku po¬ lega na tym, ze stal poddaje sie obróbce cieplnej w; warunkach zblizonych do warunków cieplnych przy spawaniu, biorac pod uwage warunki cieplne 10 panujace w strefie materialu bedacej pod dziala¬ niem ciepla spawania, przy czym stal po podgrza¬ niu powyzej temperatury przemiany A3 najpierw chlodzi sie od tej temperatury do 500°C w Ciagu 5^50 sekund, a nastepnie od 500°C do 200°C po- 15 woli i w sposób ciagly przez 20—4300 sekund z predkoscia odpowiadajaca zmianom cieplnym przy spawaniu powodujac przemiane struktury austeni¬ tycznej stali.Dzieki takiej obróbce cieplnej utrzymuje sie taka 20 sama odpornosc na dzialanie karbu w strefie ob¬ jetej dzialaniem ciepla spawania jak w pozostalej czesci materialu rodzimego i unika sie wspomnia¬ nych wyzej ujemnych skutków nastepujacych po spawaniu. 25 Wynalazek jest dokladniej objasniony w dalszej czesci opisu na przykladach wykonania w powola¬ niu sie na zalaczony rysunek, na którym fig. 1 przedstawia wykres .obrazujacy spadek odpornosci na dzialanie karbu w strefie zlacza spawanego, 30 wykonanego ze stali obrabianej sposobem konwen- 80 06480 064 cjonalnym w zakresie od temperatury pokojowej do temperatury podgrzania wynoszacej 1350°C, fig. 2 — wykres obrazujacy spadek odpornosci na dzialanie karbu strefy spawanej stali obrabianej sposobem konwencjonalnym przy róznych czasach chlodzenia w zakresie od 800°C do 500° w przy¬ padku maksymalnej temperatury podgrzania rów¬ nej 1350°C, fig. 3 — wykres przemian zachodza¬ cych podczas chlodzenia stali obrabianej konwen¬ cjonalnie przez hartowanie kapielowe i odpuszcze¬ nie, jej obróbke cieplna oraz zmiany cieplne przy spawaniu, fig. 4 — wykres obrazujacy zaleznosc po¬ miedzy równowaznikiem weglowym Ceq a wytrzy¬ maloscia na rozciaganie dla stali o wysokiej wy¬ trzymalosci na rozciaganie hartowanej kapielowo irofrrjitszczonej w sposób konwencjonalny, fig. 5 — wykres obrazujacy przemiany podczas chlodzenia, obróbke cieplna oraz krzywe chlodzenia przy zmia- iaSTc^e^Jiych podczas spawania stali poddanej ob- Wix^-€4epmei^wed^ug wynalazku, fig. 6 — wykres obrazujacy zaleznosc pomiedzy równowaznikiem weglowym Ceq a wytrzymaloscia na rozciaganie stali o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie pod¬ danej obróbce cieplnej wedlug wynalazku, fig. 7 — wykres ilustrujacy zaleznosc pomiedzy obróbka cieplna stali a przemianami w niej zachodzacymi, fig. 8 — wykres obrazujacy zmiany cieplne przy spawaniu w strefie maksymalnej temperatury pod¬ grzania — 1350°C, fig. 9 — wykres obrazujacy przebieg krzywej chlodzenia po spawaniu nanie¬ siony na wykresie przemiany po przedstawionej na fig. 7, obróbce rozdrabniajacej ziarno, a fig. 10, 11 i 12 — wykresy porównawcze obrazujace udarnosc stali otrzymanej przy zastosowaniu obróbki ciepl¬ nej wedlug wynalazku i stali obrabianej sposobem konwencjonalnym, stopien obnizenia odpornosci na dzialanie karbu dla obu stali oraz wplyw chlodze¬ nia czesci poddanej dzialaniu temperatury spawa¬ nia na odpornosc tych stali na dzialanie karbu.Tabela 1 podaje przyklady stosowanych dotych¬ czas stali o wysokiej wtyrzymalosci na rozciaganie ich obróbke cieplna, sklad chemiczny oraz wlas¬ nosci mechaniczne.Stal A posiada równowaznik weglowy Ceq = = (C+l/24 Si+ 1/6 Mn + 1/40 Ni+1/5 Or+1/4 Mo+ +1/14 V/% = 0,54% a stal B = 0,58%. Równowaz¬ nik ten stanowi jeden z parametrów skladu che¬ micznego, wskazujacy na spawalnosc stali.Zadane wlasciwosci stali mozna uzyskac przez dobór skladu chemicznego w powiazaniu z obróbka cieplna polegajaca na hartowaniu kapielowym i odpuszczaniu. Mianowicie, w celu zapewnienia wy¬ starczajacej hartowosci dodaje sie do stali szereg skladników stopowych takich jak C, Mn, Cr i Mo zdolnych do zwiekszenia jej hartownosci i przy poddaniu jej obróbce cieplnej polegajacej na har¬ towaniu kapielowym powstaje struktura martenzy- tyczna nadajaca stali wysoka wytrzymalosc. Jed¬ nakze, poniewaz taka obróbka powoduje kruchosc stali, stosuje sie dalsza, obróbke cieplna — odpusz¬ czanie, co powoduje zmiane struktury martenzy- tycznej na strukture martenzytu odpuszczania przy jednoczesnym obnizeniu wytrzymalosci oraz zapew¬ nieniu odpowiedniej plastycznosci i odpornosci na dzialanie karbu. 10 15 25 30 35 40 45 50 60 65 <- kO O sl i Przewe¬ zenie piróbki % Wydlu¬ zenie % Granica plastycznosci kG/mm2 Wytrzymalosc na rozciaganie kG/mm2 PQ O £ W Oh £ S £ O Obróbka cieplna Stal 6,2 61,0 38,0 69,1 75,0 1 0,33 0,47 0,95 0,016 0,01 0,98 0,38 0,16 870°C woda 650°C powie¬ trze < 1 58,2 34,8 80,5 84,8 0,0025 0,46 0,50 0,93 0,018 0,007 1,05 0,32 0,15 870°C woda 650° powie¬ trze «80 064 W celu uzyskania duzej plastycznosci konieczne jest odpuszczanie stali w wysokiej temperaturze rzedu 650°C tak jak pokazano w tabeli 1—1, ale wytrzymalosc stali zmniejsza sie przy wzroscie temperatury odpuszczania i dlatego staje sie ko¬ nieczne, aby stal zawierala takie skladniki stopowe jak C i Mo w celu zapobiegania obnizeniu wytrzy¬ malosci.W ten sposób uzyskuje sie wprawdzie wymaga¬ na wytrzymalosc, plastycznosc i odpornosc na dzia¬ lanie karbu ale sa to stale stopowe o wysokim równowazniku weglowym Ceq.Tak wiec gdy stal o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie obrobiona cieplnie sposobem konwen¬ cjonalnym podda sie spawaniu, najwiekszy prob¬ lem moze wystapic w zwiazku ze spadkiem odpor¬ nosci na dzialanie karbu w strefie wplywu ciepla spawania, a wiec strefy o strukturze austenitycz¬ nej gruboziarnistej. Ta tendencja jest najlepiej widoczna na fig. 1. Wykres na fig. 1 odnosi sie do stali B, podanej przykladowo w tabeli 1—1, majacej wysoka wytrzymalosc na rozciaganie rze¬ du 80 kG/mmm2. Na osi odcietych odlozono tempe¬ rature podgrzania spawanej czesci od temperatury pokojowej do maksymalnej temperatury podgrza¬ nia wynoszacej 1350°C, na osi rzednych — udar¬ nosc wyrazona w kG/cm2 badana na mlocie Char- py'ego na próbce z karbem w ksztalcie litery V przy temperaturze 50°C, przy czym czas chlodze¬ nia od temperatury 800° C do 500°C wynosil 25 do 28 sekund.Na wykresie tym udarnosc czesci, nie bedacej pod dzialaniem ciepla spawania, to jest w miejscu gdzie krzywa przecina os rzednych, wynosi blisko 7,6 kGm/cm2, podczas gdy w obszarze temperatu¬ ry maksymalnej 1350°C wynosi ona ponizej 1 kGm/ /cm2, to znaczy ze odpornosc na dzialanie karbu obniza sie znacznie w tym miejscu w porównaniu do materialu rodzimego.Ponadto na fig. 2 przedstawiono wykres, na którym na osi odcietych oznaczono czas chlodze¬ nia stali B od 800°C do 500°C po jej uprzednim nagrzaniu przy spawaniu do temperatury 1350°C, na osi rzednych — udarnosc badana metoda Char- py'ego na próbce z karbem w ksztalcie litery V.Przebieg krzywej na tym wykresie wykazuje, ze odpornosc na dzialanie karbu we wspomnianej strefie najbardziej podgrzanej maleje gwaltownie gdy chlodzenie jest wolniejsze, a gdy czas chlo¬ dzenia jest krótszy niz 20 sekund udarnosc natych¬ miast spada. Przy tym wystepuje równiez zjawisko znacznego utwardzenia czesci bedacej pod dziala¬ niem ciepla spawania i duza sklonnosc do pow¬ stawania pekniec w spoinie. Obszarem, w którym wystepuje to zjawisko, jak to widac na fig. 1, jest czesc bedaca pod dzialaniem ciepla spawania, to jest czesc podgrzana do temperatury powyzej przemiany A3, a wiec powyzej temperatury 1350°C.Podstawowa przyczyna wyzej opisanego zjawis¬ ka jest mianowicie to, ze efekt cieplny hartowania kapielowego i odpuszczania znika calkowicie w calej strefie materialu rodzimego, objetej dziala¬ niem ciepla spawania, co jest spowodowane pow¬ staniem calkowicie innego efektu cieplnego po spa¬ waniu materialu rodzimego tak, ze poprzednio ustalony dla stali bilans wytrzymalosci, plastycz¬ nosci i odpornosci na dzialanie karbu zostaje oczy¬ wiscie zachwiany doprowadzajac do stanu utwar¬ dzenia w obszarze objetym dzialaniem ciepla spa- 5 wania i co za tym idzie do obnizenia plastycznosci i odpornosci na dzialanie karbu.Wyzej wymienione zjawisko zostanie ponizej wy¬ jasnione teoretycznie.Fig. 3 przedstawia wykres przemiany stali B, 10 mianowicie przemiany ze struktury austenitycznej, przy czym na osi rzednych odlozono temperature w °C, a na osi odcietych czas w podzialce loga¬ rytmicznej.Na wykresie linia ciagla przedstawia przemiane 15 przy ciaglym chlodzeniu od temperatury 900°C, a linia przerywana przemiane przy chlodzeniu po nagrzaniu do temperatury 1350°C.W tym przypadku strefa austenitu zostala ozna¬ czona przez I, strefa przemiany ferrytycznej przez 20 II zas strefy przemiany bainitycznej i martenzy- tycznej odpowiednio przez IV i V. Na tym samym wykresie linia 1 przedstawia poczatek przemiany martenzytycznej, a linia 2 koniec przemiany mar- tenzytycznej. 25 Ponizej zostanie objasniona przede wszystkim obróbka cieplna stali B. Stal ta po podgrzaniu do temperatury powyzej przemiany A3 jest hartowana w wodzie. Krzywa chlodzenia tej stali stanowi krzywa O na fig. 3. Stal B zawiera duzo skladni- 30 ków stopowych jak C, Mn, Cr, Mo i B zwiekszaja¬ cych jej hartownosc, a zatem powodujacych zwiek¬ szenie wytrzymalosci po hartowaniu i odpuszcza¬ niu.Strefa przemiany jest umieszczona w krótkim 35 odcinku czasu w celu latwiejszego hartowania stali tak, ze krzywa chlodzenia przechodzi przez punkty poczatku i konca przemiany martenzytycznej to jest przez strefe tej przemiany V, powodujac pow¬ stanie struktury martenzytycznej wykazujacej du- 40 za twardosc i kruchosc.Mechaniczne wlasciwosci stali B w stanie zahar¬ towanym sa pokazane w tabeli 1—2, gdzie jak wi¬ dac jej wytrzymalosc na rozciaganie siega 101,6 kG/mm2, ale udarnosc okreslana metoda Char- 45 py'ego na próbce z karbem przy temperaturze —50°C spada do 1,4 kGm/cm2 prowadzac w efekcie do powstania bardzo kruchej stali. Poniewaz stal w takim stanie nie moze byc wlasciwie wykorzy¬ stana, konieczne jest poddanie jej odpuszczaniu w 50 temperaturze 650°C w celu odzyskania w wystar¬ czajacym stopniu jej odpornosci na dzialanie kar¬ bu.Mechaniczne wlasciwosci stali po takim odpusz¬ czaniu przedstawione sa w tabeli 1—1, z której 55 widac, ze wytrzymalosc tej stali wynosi 84,8 kG/ /mm2, a udarnosc przy temperaturze —50°C — 7,6 kGm/cm*. Wskazuje to na odzyskanie w pewnym stopniu odpornosci na dzialanie karbu ale jednak wytrzymalosc jest duzo nizsza niz w stanie zahar- 60 towanym. Tak wiec stale konwencjonalne takie jak stal B, dla uzyskania wystarczajacej, dla ich zastosowania praktycznego, wytrzymalosci i od¬ pornosci na dzialanie karbu, powinny byc pod¬ dawane wspomnianej wyzej obróbce cieplnej har- 65 towania kapielowego i odpuszczania.80 064 7 Stal taka poddano wspomnianej wyzej obróbce hartowania kapielowego i odpuszczania dla uzy¬ skania wystarczajacej wytrzymalosci i odpornosci na dzialanie karbu, a zaleznosc pomiedzy skladem chemicznym i wytrzymaloscia stali przedstawiono na wykresie widocznym na fig. 4, gdzie na osi rzednych odlozono wytrzymalosc na rozciaganie, a na osi odcietych wartosc procentowa równowazni¬ ka weglowego Ceq, stanowiacego wskaznik skladu chemicznego istotny dla uzyskania wymaganej wy¬ trzymalosci stali.Zgodnie z danymi umieszczonymi w tabeli, dla tego przypadku oczywiste jest, ze wartosc równo¬ waznika weglowego Ceq musi koniecznie byc wy¬ soka dla uzyskania wysokiej wytrzymalosci. Na¬ wiasem mówiac odpowiednie punkty dla stali A i E wymienionych w tabeli 1—1 sa uwidocznione na fig. 4. Dalszym zagadnieniem jest stan czesci spawanej stali B poddanej dzialaniu ciepla przy spawaniu w temperaturze 1350°C. Mianowicie, gdy stal B poddana zostanie dzialaniu ciepla spawania przy maksymalnej temperaturze 1350°C, traci ona wlasciwosci uzyskane przy hartowaniu i odpusz¬ czaniu w calym obszarze spoiny, poniewaz stal ta jest wtedy chlodzona wedlug krzywej W na fig. 3.W tym przypadku Stal B jak wiadomo zawiera wjele skladników stopowych w celu zwiekszenia jej hartownosci, zatem gdy przemiany przy spawaniu przebiegaja w dluzszym okresie czasu niz przy obróbce cieplnej, struktura stali prawie w calosci staje sie martenzytyczna zgodnie z przebiegiem krzywej chlodzenia W.Poniewaz w czesci spawanej nie nastepuje od¬ puszczanie tak jak to ma miejsce przy obróbce cieplnej, wlasciwosci mechaniczne tej czesci beda podobne jak wlasciwosci materialu wyjsciowego w stanie tylko zahartowanym, jak to jest pokazane w tabeli 1—2, a wiec bedzie posiadala wysoka wy¬ trzymalosc i mala odpornosc na dzialanie karbu.Nalezy nadmienic, ze czesc spawana stali B na skutek dzialania ciepla spawania wykazuje wlasci¬ wosci podobne do stali hartowanej.TTak wiec, gdy obszar stali znajdujacy sie pod dzialaniem ciepla spawania, a zwlaszcza czesc spa¬ wana, zostaje zahartowany, stal ta oczywiscie tra¬ ci swa plastycznosc.Stopien zahartowania i plastycznosc jest zwiaza¬ na scisle ze sklonnoscia stali do pekniec w obsza¬ rze poddanym dzialaniu ciepla spawania, to znaczy gdy stal jest zbyt zahartowana jej plastycznosc sie obniza i w wiekszosci przypadków istnieje mozli¬ wosc powstawania pekniec w spoinie. Ponadto, po¬ niewaz obszar poddany dzialaniu ciepla spawania zostaje zahartowany na martenzyt, stal jest nad¬ miernie zahartowana i jej plastycznosc obniza sie, powodujac oczywiscie kruchosc stali oraz odpo¬ wiednie obnizenie odpornosci na dzialanie karbu.Stad tez w przypadku stali o wysokiej wytrzy¬ malosci na rozciaganie, rzedu 70—100 kG/mm2, po poddaniu jej konwencjonalnej obróbce cieplnej przez hartowanie kapielowe i odpuszczanie, stwier¬ dzamy wysoka wytrzymalosc na rozciaganie i duza odpornosc na dzialanie karbu, ale po poddaniu tej stali automatycznemu spawaniu lukowemu, jak na przyklad spawaniu w atmosferze C02, pod topni* 8 kiem lub elektroda otulona, strefa poddana dzia¬ laniu ciepla spawania ulega w znacznym stopniu utwardzeniu, latwo moga powstawac pekniecia w spoinie, odpornosc na dzialanie karbu gruboziarni- 5 stej struktury tej strefy znacznie sie zmniejsza i wysokowydajne, automatyczne spawanie przy wy¬ sokiej temperaturze jest bardzo trudne do prze¬ prowadzenia, co stwarzalo dotychczas caly szereg niedogodnosci.Na wyeliminowanie wyzej wspomnianych niedo¬ godnosci wystepujacych w obszarze stali poddanym dzialaniu ciepla spawania pozwala sposób wedlug wynalazku polegajacy na tym, ze stal o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie poddaje sie obróbce cieplnej w warunkach chlodzenia przedstawionych na fig. 8, opierajac sie przy ustalaniu tych warun¬ ków na zmianach cieplnych nastepujacych w ob¬ szarze objetym dzialaniem ciepla spawania.Dzieki temu stal po spawaniu, w obszarze obje¬ tym dzialaniem ciepla spawania podlega w zasa¬ dzie takim samym przemianom jak podczas ob¬ róbki cieplnej materialu wyjsciowego i w zwiazku z tym w obszarze poddanym dzialaniu ciepla spa¬ wania nie wystepuja zaklócenia w bilansie wy¬ trzymalosci, plastycznosci i odpornosci na dziala¬ nie karbu w porównaniu z bilansem uzyskanym w poprzednio okreslonych warunkach obróbki ciepl¬ nej.Gdy stal jako material wyjsciowy jest podda¬ wana obróbce cieplnej w warunkach opartych na zmianach cieplnych podczas spawania zawartosc skladników stopowych potrzebnych do zwieksze¬ nia hartowalnosci jest niewielka i niepotrzebny jest proces hartowania a nastepnie odpuszczania. Mia¬ nowicie w porównaniu ze skladem chemicznym znanej stali o wysokiej 'wytrzymalosci na rozcia¬ ganie podanej w tabeli 1—1, mozna uzyskac stal o wytrzymalosci na rozciaganie 70 kG/mim2 przy nizszej zawartosci skladników stopowych, wyno¬ szacej np. 0,14D/o C, 0,a5f/# Si, 1,27°/© Mn, 0,53°/o Ni, 0,24°/o Cr i Ó,19*/o Mo, a zwlaszcza niskiej zawar¬ tosci C, Cr i Mo i ico za tym lidizie niskim równo¬ wazniku weglowym Cca.SSgodnie ze sposobem wedlug wynalazku przygo¬ towuje sie wlewki stalowe o niskiej zawartosci skladników stopowych i po przejsciu przez zgnia¬ tacz podgrzewa sie do temperatury powyzej prze¬ miany A3, przetrzymuje sie w tej temperaturze do uzyskania jednolitej struktury austenitycznej, na¬ stepnie poddaje sie dzialaniu temperatury równej temperaturze spawania i chlodzi sie w prawie ta¬ kich samych warunkach w jakich chlodzona jest po spawaniu czesc stali objeta dzialaniem ciepla spawania przeksztalcajac w ten sposób strukture stali na bainityczna przez rozdrobnienie jej ziarna.Tak wiec dzieki zastosowaniu sposobu wedlug wynalazku zapobiega sie utwardzeniu stali i pow¬ staniu pekniec w obszarze objetym dzialaniem ciepla spawania, a zwlaszcza zachowuje sie od¬ pornosc na dzialanie karbu w tym obszarze na ta¬ kim samym poziomie jak to ma miejsce w mate¬ riale rodzimym.Powyzsze zjawisko charakterystyczne dla sposo¬ bu wedlug wynalazku zostanie objasnione teore¬ tycznie ponizej. 15 20 25 30 35 40 45 50 55 609 Jak to juz wyzej opisano gdy stal B po zaharto¬ waniu i odpuszczeniu jest spawana w zmiennych warunkach cieplnych czesc spawana uzyskuje ta¬ kie same wlasnosci jak przy hartowaniu i wyste¬ puje wtedy brak równowagi pomiedzy czescia la¬ czona i materialem rodzimym poddanym uprzednio obróbce hartowania i odpuszczania, co jest zjawis¬ kiem szkodliwym.Zatem w przypadku gdy material rodzimy jest od poczatku obrabiany cieplnie stosownie do zmien- ] nych warunków cieplnych przy spawaniu, w celu rozwiazania wspomnianego problemu, taki brak równowagi nie wystepuje. Mianowicie, jak to po¬ kazano na fig. 3 stal jako material wyjsciowy jest wstepnie obrabiana cieplnie w warunkach chlodze- i nia zgodnych z krzywa zmian cieplnych przy spa¬ waniu W tak, ze zanim czesci laczone zostana pod¬ dane zmiennym warunkom cieplnym przy spawa¬ niu stal w calosci przechodzi przez ten stan.Jednakze gdy stal stopowa zawiera duzo sklad- 2 ników stopowych i posiada duzy równowaznik weglowy Ceq, tak jak stal B, zarówno material ro¬ dzimy jak i czesci laczone moga miec strukture martenzytyczna prawie jednakowo twarda, krucha a zatem o pogorszonejjakosci. 21 W celu usuniecia takich niedogodnosci strefa przemiany, jak to pokazane na fig. 3, jest prze¬ sunieta w strone poczatku osi czasu wzgledem krzywej zmian cieplnych podczas spawania W, a ponadto strefa IV przemiany bainitycznej jest 3, zwezona tak, ze struktura stali stopowej otrzyma¬ nej przy obróbce wzdluz krzywej W moze byc przeksztalcona na strukture, bainityczna wytrzy¬ mala i ciagliwa, zarówno w materiale rodzimym jak i w czesciach laczonych zapowiadajac wytrzy- 3£ malosc i odpornosc na dzialanie karbu.Dla uzyskania takiego efektu sklad chemiczny stali stopowej musi byc tak ustalony, aby zawie¬ rala ona mniej wegla niz znane dotychczas stale tego typu tak, aby strefa przemiany bainitycznej 40 mogla byc przesunieta w strone dluzszego okresu czasu, a .ponadto koniecznym jest dodawanie takich skladników stopowych jak Mn, Ni, Cr i Mo w nie¬ wielkich ilosciach, aby mozna bylo zwezic strefe przemiany bainitycznej i przesunac strefe prze- 45 miany ferrytycznej w strone dluzszych czasów. Na¬ wiasem mówiac zawartosc tych skladników musi byc okreslona zaleznie od wymaganej wytrzyma¬ losci i odpornosci na dzialanie karbu ale ponie¬ waz wzrost hartownosci nie jest podstawowym 50 celem takiej obróbki niewielkie zawartosci tych skladników wystarcza do zapewnienia wytrzyma¬ losci i odpornosci na dzialanie karbu bez wzgledu na hartownosc.Z tego punktu widzenia dobrana pod wzgledem 55 skladu chemicznego jest juz poprzednio przytoczona stal C o wytrzymalosci 70—80 kG/mm2 zawierajaca 0,14% C, 0,2i5°/o Si, 1,27% Mn, 0,53% Ni, 0,24% Cr i 0,19% Mo.W porównaniu do stali A i B poddanych obrób- 60 ce cieplnej polegajacej na zwyklym hartowaniu i odpuszczaniu i wymienionych w tabeli 1—1, stal C ma tak dobrany sklad, ze zawiera on mniej wegla oraz minimalna wymagana zawartosc Cr i Mo, a ponadto równowaznik weglowy Ceq dla tej 65 064 10 stali wynosi 0,45, czyli wyraznie mniej niz dla stali A i B, gdzie wynosi on odpowiednio 0,54% i 0,58%.Fig. 5 przedstawia wykres przemiany stali C w 5 warunkach obróbki cieplnej wedlug wynalazku.Mianowicie na wykresie tym temperature odlozono na osi rzednych, a na osi odcietych przy uzyciu podzialki logarytmicznej przedstawiono czas. Po¬ dobnie jak na fig. 3 przedstawione sa tutaj wa- 0 runki przemiany stali ze struktury austenitycznej, przy czym linie ciagle dotycza przemiany przy ciaglym chlodzeniu po podgrzaniu do temperatury 900°C, a linie przerywane przemiany przy ciaglym chlodzeniu po podgrzaniu do spawania. 5 Na wykresach przez I oznaczono strefe struktu¬ ry austenitycznej, II — strefe przemiany na struk¬ ture ferrytyczna, III — strefe przemiany perlitycz- nej, IV — strefe (przemiany bainitycznej i V — strefe przemiany martenzytycznej natomiast linie o 1 i 2 oznaczaja odpowiednio poczatek i koniec przemiany martenzytycznej.Obróbka cieplna stali C jako materialu wyjs¬ ciowego polega na podgrzaniu powyzej tempera¬ tury przemiany A3 do 900°C w celu utworzenia 5 struktury austenitycznej, a nastepnie chlodzeniu wedlug krzywej M odpowiednio do warunków chlo¬ dzenia przy spawaniu. W ten sposób, jak to samo przez sie wynika z fig. 5, struktura stali jest prze¬ ksztalcona z austenitycznej na bainityczna. W tym ) przypadku wlasciwosci mechaniczne stali sa na¬ stepujace: granica plastycznosci — 64,8 kG/mm2, wy¬ trzymalosc na rozciaganie — 78,2 kG/mm2, wydlu¬ zenie — 30,8%, udarnosc przy —50°C = 11,4 kGm/ /cm2, a wiec wysoka odpornosc na dzialanie karbu i w przyblizeniu równa odpornosci stali o wysokiej wytrzymalosci 80 kG/mm2.Cechy te przedstawia wykres przemiany na fig. 5.Powstawanie drobnoziarnistej struktury bainitycz¬ nej jest na tym wykresie, widoczne w sposób oczy¬ wisty.Gdy zawartosc skladników stopowych jest nie¬ wielka, a równowaznik weglowy równiez niski, mozna uzyskac przy zastosowaniu obróbki cieplnej Wedlug wynalazku drobnoziarnista strukture baini¬ tyczna dajacej wytrzymalosc stali bliska 80 kG/ /mm2 i odpornosc na dzialanie karbu wieksza niz stali A i B przedstawionych w tabeli 1—1. Prowa¬ dzac w ten sposób obróbke cieplna mozna uzyskac wystarczajaca wytrzymalosc i odpornosc na dzia¬ lanie karibu.W celu wyjasnienia zaleznosci pomiedzy mecha¬ nicznymi wlasnosciami i skladem chemicznym tej stali, na wykres zaleznosci pomiedzy Ceq i wytrzy¬ maloscia na rozciaganie stali o wysokiej wytrzy¬ malosci poddanej obróbce cieplnej poprzez zwykle hartowanie o odpuszczanie naniesiono punkt dla stali C tak jak analogicznie do poprzednio oma¬ wianej fig. 4. Teraz, jak to pokazane na fig. 6, naniesiony na wykres punkt wskazuje wynik Jaki uzyskano w wysokiej wytrzymalosci stali przy nis¬ kim równowazniku weglowym w porównaniu do stali obrabianych dotychczasowym sposobem przez hartowanie i odpuszczanie.Ponizej omówiono stal C po spawaniu. Czesc laczona po podgrzaniu do temperatury w poblizu80 064 li 12 1350°C chlodzono w warunkach prawie zgodnych z krzywa chlodzenia M w przypadku obróbki ciepl¬ nej materialu wyjsciowego, pokazana na fig. 5.Przemiana struktury stali podczas chlodzenia, przebiega w sposób podobny jak przy obróbce ma- 5 terialu wyjsciowego, dajac w efekcie strukture ba¬ inityczna, jak to widac wyraznie na wykresie chlo¬ dzenia przy spawaniu pokazanym na fig. 5.Mianowicie czesc laczona jest poddana dzialaniu zmiennych temperatur przy spawaniu, to znaczy, io po podgrzaniu powyzej temperatury przemiany A:J az do uzyskania struktury austenitycznej stal ta jest chlodzona, a poniewaz warunki chlodzenia po¬ nizej temperatury przemiany A;j sa prawie takie jak w przypadku obróbki cieplnej maiteoalu wyjs- 15 ciowego zrozumiale jest, ze jest on poprostu po¬ wtórnie obrabiany cieplnie przy spawaniu.Innymi slowy, czesc laczona za pomoca spawania jest obrabiana cieplnie dwukrotnie w warunkach niemal jednakowych i zarówno material rodzimy 20 jak i czesc laczona moga uzyskac strukture baini- tyczna bez wiekszych róznic strukturalnych po¬ miedzy nimi.Wlasnosci mechaniczne czesci laczonej przy ma¬ ksymalnej temperaturze podgrzania 1350°C sa na- 25 stepujace: granica plastycznosci 67,0 kG/mm2, wy¬ trzymalosc na rozciaganie 84,5 kG/mm2, twardosc Hv-294 i udarnosc przy —50°C U = 8,4 kGm/cm*, a wiec czesc ta wykazuje wlasnosci mechaniczne zblizone do materialu rodzimego co wskazuje, ze 30 stal w tej czesci nie jest ani bardziej zahartowana ani wytrzymalsza niz stal B wymieniona w ta¬ beli 1—2 ale zachowuje wysoka odpornosc na dzia¬ lanie karbu. Te wlasnosci czesci laczonej odpowia¬ daja wlasnosciom mechanicznym rodzimego rna- 35 terialu co daje gwarancje, ze na skutek zmian temperatur przy spawaniu nie powstanie struktu¬ ra martenzytyczna, tak jak w znanych stalach o wysokiej wtyrzymalosci na rozciaganie, ale struk¬ tura bainityczna odpowiadajaca strukturze mate¬ rialu rodzimego.W ten sposób stal o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie poddana obróbce cieplnej wedlug wy¬ nalazku wykazuje strukture bainityczna zarówno w materiale rodzimym jak i w czesci spawanej.Przyczyny powstania takiej struktury zostana wy¬ jasnicne ponizej.Mianowicie, zgodnie ze sposobem wedlug wyna¬ lazku, nie jest konieczne, aby stal stopowa prze¬ znaczona do c/bróbki cieplnej zawierala duzo sklad¬ ników stopowych w celu zwiekszenia jej hartow- nosci jak to ma miejsce w przypadku stali C i dlatego, jak to wynika w sposób oczywisty z wy¬ kresu przemiany na fig. 5, strefa przemiany baini- tycznej jest poszerzona na wykresie przemiany przy spawaniu, a ponadto strefa ta nie jest w takim stopniu przesunieta w strone wiekszych wartosci czasu jak ta sama strefa wykresu dla obróbki cieplnej. W zwiazku z tym zarówno material ro¬ dzimy jak i czesc spawana materialu uzyskuja strukture bainityczna przez co twardosc czesci spa¬ wanej jest prawie równa twardosci materialu ro¬ dzimego, a czesc ta nie ulega utwardzeniu ale staje sie bardzo plastyczna dzieki czemu sklonnosc do powstawania pekniec w spoinie jest raczej nie¬ wielka. Struktura bainityczna o duzej plastycznos¬ ci latwo sie tworzy w czesci spawanej co zapobie¬ ga powstawaniu niebezpieczenstwa znaczniejszego obnizenia odpornosci na dzialanie karbu w przeci¬ wienstwie do stali B. Innymi slowy przez zastoso¬ wanie obróbki cieplnej w warunkach odpowiada¬ jacych krzywej chlodzenia stali przy spawaniu szereg niedogodnosci wystepujacych dotychczas przy spawaniu szereg niedogodnosci wystepujacych dotychczas przy spawaniu stali o wysokiej wytrzy¬ malosci na rozciaganie ulega wyeliminowaniu.Tabela 1—2 Stal B Stan stali Po harto¬ waniu w wodzie Po spa¬ waniu (1350°C) Grani¬ ca pla¬ stycz¬ nosci kG/mm2 66,2 68,5 Wytrzy¬ malosc na rozciaganie kG/mm* 101,6 102,6 Wydlu¬ zenie % 13,0 12,5 Prze¬ weze¬ nie 49,5 48,5 Udar¬ nosc przy ^50°C kGm/ /cm2 1,4 1,2 Twar¬ dosc HV 408 412 Ponizej objasniono wykres z fig. 7 jako przyklad wskazujacy na zaleznosc pomiedzy obróbka ciepl¬ na wedlug wynalazku zastosowana do stali o niz¬ szej zawartosci procentowej skladników stopowych niz w znanych stalach i warunkami przemiany tej stali. Na wykresie tym os odcietych wskazuje czas w sekundach, a os rzednych temperature w °C.Przez I oznaczono strefe struktury austenitycznej, II — strefe przemiany austenitu na ferryt, III — strefe przemiany perlitycznej, IV — strefe prze- 60 65 miany na martenzyt. Linie 1 i 2 oznaczaja odpo¬ wiednio poczatek i koniec przemiany martenzy- tycznej.W warunkach typowej obróbki cieplnej wedlug wynalazku stal jest ogrzewana nieco powyzej tem¬ peratury przemiany A3, jak to wskazuje krzywa 3, do momentu powstania jednolitej struktury auste¬ nitycznej, a nastepnie stal ta jest spawana i chlo¬ dzona z zachowaniem warunków zmian cieplnych jakim podlega obszar stali znajdujacy sie pod dzia-80, 13 laniem ciepla spawania, po czym przemiana stali moze byc zakonczona. Takie warunki chlodzenia podano w konkretnym przykladzie. Stal jest pod¬ grzewana powyzej temperatury przemiany A3, a nastepnie od tej temperatury jest chlodzona do 5 500°C w ciagu 20 sekund, a dalej od 500°C do 200°C w ciagu 3500 sekund. W tym przypadku chlodzenie stali od 500°C do 200°C przebiega duzo wolniej niz chlodzenie do 500°C, co jest istotne dla sposobu wedlug wynalazku. 1Q Warunki chlodzenia wedlug wynalazku sa pra¬ wie takie same jak zmiany cieplne przy spawaniu, jak to pokazano na fig. 8 i sa calkowicie odmien¬ ne od dotychczasowej obróbki cieplnej takiej jak hartowanie w wodzie, hartowanie na martenzyt i 15 wyzarzanie normalizujace.Nalezy nadmienic, ze przy dotychczas stosowa¬ nym hartowaniu w wodzie i hartowaniu na mar¬ tenzyt stal jest chlodzona bardzo szybko w za¬ kresie temperatur od okolo 450°C do 200°C, w kto- 20 rym to zakresie ma powstawac struktura marten- ' zytyczna. Ten proces chlodzenia jest prowadzony tak szybko, aby krzywa chlodzenia przeciela strefe V ograniczona liniami 1 i 2 na fig. 7. W przeci¬ wienstwie do tego warunki chlodzenia wedlug wy- 25 nalazku przewiduja bardzo wolne chlodzenie w za¬ kresie od 500°C do 200°C i dlatego struktura stali przeksztalca sie na drobnoziarnista strukture bai- nityczna i stal nie ulega utwardzeniu w tym za¬ kresie temperatur. 30 W przypadku wyzarzania normalizujacego chlo¬ dzenie do 500°C przebiega bardzo wolno tak, ze nigdy nie wchodzi w zakres predkosci chlodzenia wedlug wynalazku, nawet przy dostosowaniu wa¬ runków chlodzenia do materialu. 35 Ponadto, gdy stosuje sie chlodzenie przymusowe w celu regulacji szybkosci chlodzenia przy obróbce normalizujacej, chlodzenie do 500°C przebiega szczególnie szybko, a chlodzenie od 500°C do 20tf°C w jeszcze krótszym czasie niz 500°C, czyli calkiem 40 odwrotnie niz wedlug wynalazku, gdzie czas chlo¬ dzenia od 500°C do 200°C jest dluzszy niz chlo¬ dzenia do 500°C zgodnie z warunkami chlodzenia przy spawaniu.Jednoczesnie warunki chlodzenia w sposobie we- 45 dlug wynalazku sa równiez odmienne niz przy znanych procesach odpuszczania i hartowania na martenzyt oraz odpuszczania austenitycznego. Mia¬ nowicie przy procesie odpuszczania na martenzyt chlodzenie przebiega szybko, a krzywa chlodzenia 50 tego procesu nie przechodzi przez punkty wykresu przemiany wedlug wynalazku az do przekroczenia punktu poczatku przemiany martenzytycznej, a po¬ miedzy poczatkiem i koncem tej przemiany za¬ pewniana jest stala temperatura. Na przyklad na 55 fig. 7 gdy krzywa chlodzenia przekracza linie 1 warunki chlodzenia ustalaja sie w strefie V.W procesie hartowania na martenzyt chlodzenie przebiega szybko dopóki temperatura nie zblizy sie do punktu poczatkowego przemiany imartenzytycz- go nej, a w tym punkcie zapewnia sie stala tempera¬ ture. Na przyklad na fig. 7 temperatura jest utrzy¬ mywana na stalym poziomie tuz nad litera 1.Przy odpuszczaniu austenitycznym chlodzenie przebiega szybko do punktu powyzej temperatury .65 14 poczatku przemiany martenzytycznej i w tym punkcie utrzymywana jest stala temperatura.Tak wiec jest oczywiste, ze te wszystkie znane sposoby róznia sie od sposobu wedlug wynalazku polegajacego na chlodzeniu ciaglym stali w opar¬ ciu o warunki chlodzenia przy spawaniu. Zaleznie od przeznaczenia stali o wysokiej wytrzymalosci pracujacej na rozciaganie moze byc potrzebne wy¬ zarzenie w niskiej temperaturze po obróbce we¬ dlug krzywej 3 a to w celu likwidacji naprezen.Na fig. 8 przedstawiono wykres, na którym krzy¬ we A, B, C i D przedstawiaja przebieg zmian tem¬ peratury przy spawaniu w sasiedztwie maksymal¬ nej temperatury grzania, gdzie w najwiekszym stopniu wystepuje zmniejszenie odpornosci na dzia¬ lanie karbu czesci laczonych za pomoca spawania.Na osi odcietych tego wykresu odlozono czas w sekundach, a na osi rzednych temperature w °C.Sposród tych krzywych krzywa A odpowiada spawaniu elektroda otulona przy doprowadzeniu malej ilosci ciepla, a krzywa D spawaniu lukiem krytym, gdzie ilosc doprowadzonego ciepla jest duza. Jak to wyraznie widac z przebiegu tych krzywych chlodzenie od temperatury ponizej 400°—500°C jest bardzo powolne we wszystkich przypadkach i wlasnie ten efekt cieplny przy spa¬ waniu jest zastosowany do obróbki stali o wyso¬ kiej wytrzymalosci na rozciaganie sposobem we¬ dlug wynalazku.Fig. 9 przedstawia krzywe chlodzenia A i D przy spawaniu przeniesione z wykresu pokazanego na fig. 8 i naniesione na wykres przemiany stali przy obróbce cieplnej, przedstawiony poprzednio na fig. 7.Na wykresie z fig. 9 obszar zawarty pomiedzy krzywymi A i D jest zakreskowany i ograniczony liniami aa' i dd* oraz przedstawia on zakres wa¬ runków chlodzenia przy spawaniu w odniesieniu do stali poddanej spawaniu, to znaczy caly zakres warunków chlodzenia stali o wysokiej wytrzyma¬ losci na rozciaganie przy sposobie wedlug wyna¬ lazku.Wyrazajac te warunki w konkretnych wartos¬ ciach mozna okreslic ze w sposobie wedlug wyna¬ lazku stal jest chlodzona od temperatury prze¬ miany A3 do 500°C w czasie od 5—50 sekund, a da¬ lej od 500°C do 200°C powoli w czasie duzo dluz¬ szym niz od temperatury przemiany A3 do 500°C, mianowicie w ciagu 20—4300 sekund. Jesli stal c wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie, jako ma¬ terial wyjsciowy, jest najpierw poddana obróbce cieplnej w takich warunkach chlodzenia to jest pewne, ze obszar stali poddany nastepnie dzialaniu ciepla spawania moze byc najwyzej powtórnie ob¬ robiony cieplnie w takich samych w przyblizeniu warunkach jak wspomniano wyzej, pomimo po¬ nownego poddania go dzialaniu ciepla przy spa¬ waniu. Tak wiec skutki poprzedniej obróbki stali jako materialu wyjsciowego nie sa stracone i za¬ równo obszar stali poddany dzialaniu ciepla spa¬ wania jak i material rodzimy maja strukture ba- inityczna w prawie takim samym stopniu jak rów¬ niez prawie jednakowe wlasnosci mechaniczne sa zapewnione w obu czesciach.Tak wiec nie wystepuje tutaj zjawisko, gdzie80 064 15 obszar stali poddany dzialaniu ciepla spawania staje sie znacznie twardszy niz pozostala czesc ma¬ terialu wyjsciowego, a natomiast zostaje zacho¬ wana plastycznosc tego Obszaru nie stwarzajac za¬ grozenia powstawaniem pekniec w spoinie i daja tylko minimalne zmniejszenie odpornosci na dzia¬ lanie karbu jak nigdy dotad.Ta najwazniejsza cecha zostanie objasniona po¬ nizej na przykladzie* Sposób wedlug wynalazku zastosowano do ob¬ róbki cieplnej stali o skladzie chemicznym przed¬ stawionym w tabeli 2. Bez wyzarzania uzyskano 10 16 wytrzymalosc 100 kG/mm2, ale dla porównania ze znana stala o wysokiej wytrzymalosci 70—80 kG/ /mm2 poddano ta ostatnia wyzarzaniu w tempera¬ turze 580°C uzyskujac taka sama wytrzymalosc jak pierwszej stali.Wlasciwosci mechaniczne tak otrzymanej stali sa podane w tabeli 3. Jak widac nie ma duzych róznic pod tym wzgledem w porównaniu ze zna¬ nymi stalami stosowanymi do tych samych celów, które to stale wymieniono przykladowo w tabeli 1—1. c 0,13 Si 0,34 Mn 1,08 Tabela P | S 0,009 0,012 2 Ni | Cr 1,08 0,68 Mo 0,18 V 0,03 B 0,003 Zr 0,003 Tabela 3 Granica plastycz¬ nosci kG/mm8 58,2 Wytrzy¬ malosc na rozciaganie kG/mm2 Wydlu¬ zenie °/o 77,2 | 31,6 (Przeweze¬ nie próbki 63,5 Udarnosc przy -^50°C kGm/ciri2 6,9 | Porównanie udarnosci obu stali podano ponizej.Mianowicie fig. 10 przedstawia wyniki prób udar¬ nosci prowadzonych na próbkach z karbem w ksztalcie litery V o glebokosoci 2 mm.Temperatury prób podano na osi odcietych w °C a udarnosc w kGm/cm2 na osi rzednych wy¬ kresu. Krzywa m jest krzywa przejsciowa dla stali ulepszonej sposobem wedlug wynalazku, a krzywa h jest krzywa przejsciowa dla znanej stali B, wy¬ mienionej w tabeli 1—1. Z wykresu tego nie widac prawie zadnych wiekszych róznic w odpornosci na dzialanie karbu obu tych materialów wyjsciowych.Z kolei porównano odpornosc na dzialanie karbu przy podgrzaniu obu stali do temperatury maksy¬ malnej 1350°C. Mianowicie fig. 11 przedstawia wy¬ kres w takich samych wspólrzednych jak poprzed¬ ni na fig. 1, przy czym krzywa j jest krzywa za¬ leznosci pomiedzy temperatura podgrzania i udar- noscia konwencjonalnej stali o wysokiej wytrzy¬ malosci wymienionej W tabeli 1—1. Porównujac krzywa j z krzywa i dla stali obrobionej cieplnie sposobem wedlug wynalazku nalezy stwierdzic, ze spadek odpornosci na dzialanie karbu w wysokich temperaturach bliskich maksymalnej temperatury grzania dla tej ostatniej stali zostal znacznie zmniejszony w porównaniu ze stala konwencjonal¬ na.Podobnie fig. 2; i fig. 8 przedstawiaja zaleznosc miedzy czasem chlodzenia od 8O0°C do 500°C ozna¬ czonym na osi odcietych i udarnoscia w kGm/cm2 przy —50°C oznaczona na osi rzednych.Z wykresu tego samo przez sie wynika, ze krzy¬ wa K odnoszaca sie do stali obrabianej sposobem wedlug wynalazku wskazuje na bardzo niewielkie zmiany odpornosci na dzialanie karbu przy chlo¬ dzeniu strefy X wplywu ciepla spawania w po¬ równaniu z krzywa 1 dla konwencjonalnej stali B.Oczywiste jest, na podstawie powyzszego przy- 30 35 40 45 65 kladu, ze sposób wedlug wynalazku umozliwia uzy¬ skanie stali o wyzszej wytrzymalosci i odpornosci na dzialanie karbu przy nizszej zawartosci skladni¬ ków stopowych niz w dotychczas stosowanych sta¬ lach obrabianych znanymi sposobami.Przy obrabianiu stali sposobem wedlug wyna¬ lazku stwierdzono, ze udarnosc materialu rodzime¬ go nie zmienia sie w wiekszym stopniu jak to ma miejsce przy stosowanych dotychczas sposobach obróbki, a ponadto spadek odpornosci na dziala¬ nie karbu w temperaturach zblizonych do maksy¬ malnej temperatury 1350°C jest znacznie mniejszy w porównaniu ze stosowanymi dotychczas stala¬ mi.Ponadto, stopien z jakim wplywa chlodzenie stre¬ fy stali podgrzanej poczas spawania na odpor¬ nosc na dzialanie karbu jest bardzo niewielki w porównaniu do znanych stali. Tak wiec stworzono mozliwosc okreslenia warunków spawania w, sze¬ rokim zakresie zastosowan, dzieki czemu stal o wysokiej wytrzymalosci moze byc tak samo spa¬ wana jak stal miekka przy zastosowaniu automa¬ tycznego spawania lukowego i nie wystepuja juz w spawaniu stali dotychczasowe ograniczenia jak w przypadku stali o wysokiej wytrzymalosci.Równiez w porównaniu ze znanymi stalami o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie, stal obra¬ biana wedlug wynalazku nie wymaga tak wysokiej zawartosci skladników stopowych. Mianowicie rów¬ nowaznik weglowy Ceq jest tak niski, ze obszar stali poddany dzialaniu ciepla spawania ulega utwardzeniu w duzo mniejszym stopniu niz to mialo miejsce przy znanych stalach, a material ro¬ dzimy uzyskuje strukture bainityczna, wykazujac znaczne zmniejszenie sklonnosci do powstawania pekniec i umozliwia znacznie nizsza temperature podgrzewania niz stale dotychczas znane.80 064 17 Stal o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie otrzymana sposobem wedlug wynalazku zapewnia po spawaniu wysoka odpornosc ina dzialanie karibu i wysoka wytrzymalosc bez nadmiernego zwieksze¬ nia jej twardosci. Stad tez, sposób wedlug wy¬ nalazku moze znalezc zastosowanie do wytwarza¬ nia stali o bardzo wysokiej wytrzymalosci na roz¬ ciaganie, a ponadto taki rodzaj stali, jak stwier¬ dzono, jest nie wrazliwy na takie zjawiska jak pekniecia pod wplywem naprezen lub korozja siarczkowa, które czesto wystepuja w konstruk¬ cjach zbiorników na propan. Biorac pod uwage wszystkie te cechy, stal o wysokiej wytrzymalosci na rozciaganie otrzymana przy zastosowaniu spo¬ sobu wedlug wynalazku (moze byc stosowana z wielkim powodzeniem na takie konstrukcje jak rai- rociagi okretowe, zbiorniki kuliste itd. a spawa¬ nie automatyczne moze byc do tych stali szeroko stosowane. 10 15 18 PL