Urzadzenia do stereofonicznego przekazywa¬ nia dzwieków na drodze elektroakustycznej, od¬ twarzajace wrazenie przestrzenne dzwieku, skla¬ daja sie zazwyczaj z kilku przyrzadów odbiera¬ jacych dzwiek, polaczonych osobnymi przewoda¬ mi z kilkoma rozmieszczonymi przestrzennie u- rzadzeniami do odtwarzania dzwieku, przy czym róznice w natezeniu i w czasie drgan dzwieko¬ wych, dochodzacych do przyrzadów odbieraja¬ cych dzwiek, sa przekazywane elektrycznie bez zmiany do urzadzen odtwarzajacych. W celu za¬ pewnienia dobrego stereofonicznego odtwarza¬ nia rozmieszczano przyrzady odbierajace dzwiek w takich mniej wiecej odstepach o'd siebie, w ja¬ kich rozstawiane byly urzadzenia odtwarzajace.Do róznych celów wymagane jest jednak u- rzadzenie zwarte, do którego ustawienia potrze¬ ba mniej mjejsca niz przy stosowaniu wielu od¬ rebnych mikrofonów.Znane sa urzadzenia wzmacniajace, przekazu¬ jace dzwiek stereofonicznie, przy których oba mikrofony sa umieszczone po przeciwnych stro¬ nach kuli, przy czym kazdy mikrofon jest pola¬ czony odrebnym obwodem wzmacniajacym z glosnikiem, albo tez z jedna z pary sluchawek.Kula tego rodzaju stanowi akustyczna przeszko^ de pomiedzy obu mikrofonami i powoduje, ze po¬ mimo malego odstepu pomiedzy nimi powstaje niezbedna do stereofonicznego odtwarzania róz¬ nica w czasie i w natezeniu dzwieku.Wspomniana przeszkoda akustyczna tworzy tak dobra przeslone, ze nawet przy bardzo ma¬ lym bocznym przesunieciu zródla dzwieku w sto¬ sunku do plaszczyzny symetrii, przechodzacej prostopadle do linii laczacej oba mikrofony, na¬ tezenie dzwieku w mikrofonie, zwróconym ku zródlu, jest wielokrotnie wieksze niz w mikrofo¬ nie, lezacym po przeciwnej stronie akustycznej "przeszkody, wskutek czego odtwarzany dzwiek Sdaje sie wychodzic prawie calkowicie z jednego glosnika.W urzadzeniu wedlug wynalazku, zawieraja¬ cym przyrzady odbierajace i odtwarzajace dzwie¬ ki polaczone ze soba oddzielnymi przewodami, przyrzady odbierajace dzwieki sa umieszczone w ten sposób na przedmiocie stanowiacym przesz- /kode akustyczna, ze, praktycznie biorac, przesz¬ koda .ta dziala' przy czestotliwosciach powyzej 600 c. Drgania dzwiekowe o czestotliwosciach mniejszych dochodza do obu przyrzadów odbior¬ czych z jednakowym, natezeniem, ^a wiec nawet przy bocznym polozeniu zródla dzwieku nie po¬ wstaje w urzadzeniach odtwarzajacych róznica natezenia dzwieku. Odtwarzany dzwiek sklada sie wiec z drgan o malej czestotliwosci przekazy¬ wanych bez dzialania stereofonicznego oraz z drgan o wyzszej czestotliwosci, przy których wy¬ stepuje w urzadzeniach odbiorczych róznica na¬ tezenia. Dzieki temu pewne pasmo fal dzwieko¬ wych, a mianowicie o czestotliwosciach lezacych w zakresie 300 — 600 c, które przy dotychcza¬ sowych urzadzeniach bylo odtwarzane kierunko¬ wo, obecnie nie wykazuje tej wlasciwosci. Ucho sluchacza naklada odtworzone fale dzwiekowe w ten sposób, ze sluchacz odnosi wrazenie, jakoby zródlo, z którego pozornie plynie dzwiek, bylo mniej przesuniete w bok od plaszczyzny symetrii pomiedzy obu mikrofonami", niz w przypadku, gdyby fale dzwiekowe wyzej wymienionego za¬ kresu byly odtwarzane kierunkowo. Dzieki temu urzadzenie odtwarzajace moze odtwarzac zmian£ dzwieku spowodowana wiekszym przesunieciem * zródla dzwieku.Jest rzecza znana, ze przedmiot stanowi tyl- "ko wtedy akustyczna przeszkode dla drgan dzwie¬ kowych, jezeli jego srednie wymiary sa tego sa¬ mego rzedu albo wieksze niz cwierc dlugosci fali.Przy stosowaniu przedmiotów kulistych sredni¬ ca moze wynosic najwyzej 14 cm. Przedmioty o innych ksztaltach, np. wielosciany, musza posia¬ dac objetosc równa objetosci kuli o tej srednicy ^w zalozeniu, ze najmniejszy i najwiekszy wymiar niezbyt sie od siebie róznia.Azeby dzialanie stereofoniczne ze wzgledu na male wymiary akustycznej przeszkody nie bylo zanadto oslabione, nalezy najlepiej wymiary w ten sposób obrac, aby czestotliwosci od 1000 — 1100 c byly jeszcze przeslaniane. Najmniejsza objetosc przeszkody musi1 wiec równac sie obje¬ tosci kuli o srednicy 8cm. ' Urzadzenie jest objasnione bardziej szczegó¬ lowo przy pomocy rysunku, na którym fig. 1 przedstawia urzadzenie, do stereofonicznego prze¬ kazywania dzwieku, fig. 2 przedstawia stereofo¬ niczne urzadzenie do odtwarzania dzwieku dla ludzi o przytepionym sluchu.Na fig. 1 liczba 10 oznacza scene, do której przylega sala 11. 7a przodu sceny ustawiono u- rziadzenie odbiegajace dzwieki zawierajace prze¬ szkode akustyczna w postaci kuli 15 o srednicy- 12 cm, zaopatrzonej w dwa mikrofony 16 i 17, u- mieszczone z przeciwnych stron na powierzchni kuli 15. Ze wzgledów estetycznych' mikrofony mozna umocowac z obu stron w odpowiednich za¬ glebieniach kuli. Jezeli jednak mikrofony umiesz¬ cza sie na zewnatrz kuli, nalezy miec na uwadze, ze kula 15 musi tworzyc pomiedzy obu mikro¬ fonami przeszkode akustyczna. Jezeli oddali sie te mikrofony tak daleko od kuli, ze drgania o czestotliwosci powyzej 600 c z bocznego zródla N . dzwieku, np. zródla 1U, moga dosiegac mikrofo¬ nów nie bedac akustycznie przeslaniane, to, dzia-' lanie stereofoniczne bedzie spowodowane tylko* odstepem pomiedzy obu mikrofonami. Przy sto¬ sunkowo niewielkim odstepie mikrofonów od sie¬ bie w stosunku do odleglosci od/zródla dzwieku, nie bedzie mozna, praktycznie biorac, stwierdzic zadnego dzialania stereofonicznego.Przy rozmieszczeniu przedstawionym na fig. 1 wszystkie fale dzwiekowe, wychodzace ze zród¬ la dzwieku 13, ustawionego prostopadle do linii laczacej mikrofony 16 1 17, dosiegaja obu mikro- * fonów bez róznicy w czasie i z równym nateze¬ niem. Natezenie dzwieku odtwarzanego za pomo¬ ca glosników 18 i 19, polaczonych z mikrofonami 17 i 16, jest równiez jednakowe. Glosniki usta¬ wione sa w sali 11 w ten sposób, ze zapewniaja stereofoniczne odtwarzanie dzwieku, to jest od¬ step pomiedzy niemi w kierunku prostopadlym do glównego kierunku w^promieniowania jest dostosowany do szerokosci przestrzeni, w fctórej ma byc dzwiek odtwarzafiy. Bardzo korzystnym jest rozmieszczenie glosników z obu stron sce¬ ny. Sluchacz w sali 11 slyszy dzwiek tak, jak gdyby dzwiek ten wychodzil pozornie ze srodka pomiedzy obu glosnikami.Zródla 12 i i^^dzwieku znajduja sie z boku urzadzenia odbierajacego dzwiek. Dzwiek ze zródla 12 dochodzi do mikrofonu 17 bezposred¬ nio. Na drodze dzwieku do mikrofonu i6 znajdu¬ je sie jednak kula 15, która stanowi przeszkode dla drgan o czestotliwosci powyzej 600 c. Drga¬ nia dzwiekowe musza obejsc .wokolo kuli, docho¬ dza wiec do mikrofonu 16 z mniejszym nateze¬ niem. Ta akustyczna przeszkoda posiada jednak takie wymiary, -ze drgania dzwiekowe o nizszej czestotliwosci, a wiec ó dluzszej fali, nie sa tlu¬ mione. Drgania te dochodza do obu mikrofonów, praktycznie biorac, z jednakowym natezeniem.Odtwarzany dzwiek sklada sie wiec z dzwieków o czestotliwosciach do. 600 c wychodzacych po¬ zornie ze srodka pomiedzy obu glosnikami oraz z dzwieków o wyzszej czestotliwosci, wychodza¬ cych pozornie z punktu polozonego pomiedzy obu glosnikami w poblizu glosnika 18. Dzialanie przeslaniajace kuli 15 dla czestotliwosci wyz¬ szych jest tak wielkie, ze róznica natezen dzwie¬ ków w mikrofonach 16 i 17 osiaga juz znaczna wartosc przy niewielkim przesunieciu zródladzwieku z polozenia zródla 13 w kierunku zródla 12 albo iU- Przy niewielkim prawdziwym prze¬ sunieciu zródla dzwieku nastepuje wielkie prze¬ suniecie pozornego kierunku dzwieku. Przy dal¬ szym przesuwaniu zródla dzwieku ten pozorny kierunek zmienia sie tylko bardzo nieznacznie.Wrazenie wielkiego pozornego przesuniecia drgan o czestotliwosciach powyzej 600 c oraz wrazenie niezmieniajacego sie' kierunku dzwieku o czestotliwosci ponizej 600 c sklada sie w uchu ludzkim w jedno mniejsze przesuniecie calosci.Zbyt wielkie dzialanie przeslaniajace przeszkody 15 dla czestotliwosci powyzej 600 c zostaje w ten sposób zlagodzone.Przy mniejszych wymiarach przeszkody gra¬ nica czestotliwosci drgan nieprzeslanianych prze¬ suwacie w strone czestotliwosci wiekszych. Oka¬ zalo sie, ze przy odtwarzaniu glosu ludzkiego granica ta nie powinna przekraczac 1100 c, azeby zachodzilo jeszcze stereofoniczne dzialanie. Naj¬ mniejsza srednica kuli, odpowiadajaca cwierci dlugosci fali drgan o czestotliwosci 1100 c, wy¬ nosi wiec okolo 8 cm.Na fig. 2 przedstawiono tego rodzaju urza¬ dzenie w zastosowaniu dla ludzi o sluchu przyte¬ pionym. Przed mówca 20 umieszczone jest na sto¬ le 21 urzadzenie odbierajace dzwiek, zawieraja¬ ce kule 22, jako akustyczna przeszkode, zaopa¬ trzona w dwa mikrofony 23 i 2A,. Mikrofony te sa polaczone za pomoca zwyklych wzmacniaczy i u- rzadzen regulujacych, ze sluchawkami 26 i 27, którymi posluguje sie sluchacz 25.W tym przypadku wystepuje -równiez zjawis¬ ko, ze drgania dzwiekowe, dla których kula 22 nie stanowi przeszkody akustycznej, to jest ta¬ kie których dlugosc fali jest wieksza niz cztero¬ krotna srednica kuli, nie podlegaja dzialaniu stereofonicznemu. Skladaja sie one jednak w uchu ludzkim z drganiami o krótszej fali wyka¬ zujacymi w obu sluchawkach 26 i 29 róznice za¬ równo w natezeniu jak i w fazie. Dzieki temu, pozorny kierunek dochodzenia dzwieku lezy bli¬ zej kierunku prostopadlego do linii laczacej mi¬ krofony 23 i 21* niz prawdziwy kierunek, z któ¬ rego mówca 20 przemawia. PL