Wynalazek dotyczy urzadzenia sluzacego do powrotnego skrecania wózka zwrotnego, celem sprowadzenia jego podluznej plasz¬ czyzny symetrii w podluzna os calego po¬ jazdu lub uchronienia wózka przed ru¬ chami w kierunku poprzecznym do toru przed tak zwanym wezykowaniem. Do wy¬ wolania sil skrecajacych sluza narzady wmontowane pomiedzy glówna rame po¬ jazdu a rame wózka, które przy wzrastaja¬ cym kacie skrecenia wózka daja zmniejsza¬ jacy sie powrotny moment skrecajacy.W jednym ze znanych rozwiazan urza¬ dzenie powrotne, zapobiegajace wezykowa¬ niu, wózka, zlaczono z urzadzeniem przesu¬ wajacym czop obrotowy wózka w jego nor¬ malne polozenie. Rozwiazanie tego rodzaju posiada jednak te wade, ze w czasie wjazdu pojazdu w luk (teru), a wiec w momencie, gdy wystepuje boczne przeniesienie czopa obrotowego, sprezyny urzadzenia do po¬ wrotnego skrecania wózka sa silniej napi¬ nane, wskutek czego nastepuje podwyzsze¬ nie powrotnego momentu skrecajacego, co jest zjawiskiem niepozadanym. Moment ten pozostaje tez przy przejezdzie pojazdu przez luk i powieksza w stopniu niepozada¬ nym nacisk na obrzeza kól wózka.Znane jest inne rozwiazanie, bedace rów¬ niez kombinacja urzadzenia do powrotnego skrecania wózka z urzadzeniem do cofania czopa obrotowego, w którym, skoro tylkoglówna rama pojazdu przesunie sie wzgle¬ dem wózka, nastepuje zmniejszenie zwrot¬ nego momentu skrecajacego.Ale i to urzadzenie posiada wade, której przyczyna lezy w tym, ze urzadzenie do cofania wózka jest zalezne od urzadze¬ nie do cofania czopa. Poza tym takie roz¬ wiazanie w przypadku, gdy czop nie prze¬ suwa sie, daje za male wsteczne momenty, aby skutecznie zapobiec wezykowaniu wóz¬ ka w czasie jazdy po prostym torze. Inne rozwiazanie, które równiez przez wytwarza¬ nie cofajacego momentu skrecajacego, od¬ dzialywujacego na wózek, nie dopuszcza do jego wezykowania, polega na tym, ze w przedniej i tylnej czesci wózka sa wmonto¬ wane urzadzenia cofajace. Wada tego urza¬ dzenia jest to, ze w czasie jazdy w luku jest stale czynny cofajacy moment skrecajacy, który stara sie' sprowadzic wózek do polo¬ zenia srodkowego, nastepstwem czego sa zwiekszone naciski na obrzeza. Wynalazek wyeliminowuje te wady, którymi sa obar¬ czone znane w praktyce tego rodzaju urza¬ dzenia. Roz'wiazano to w ten sposób, ze co¬ fajacy moment skrecajacy, wywolywany sprezynujacymi organami, przy pewnym okreslonym kacie skrecenia wózka spada do znikomo malej wartosci przez to, ze sila sprezyn na wózek zwrotny chwytana jest przez urzadzenie, umieszczone na glównej ramie pojazdu, i od oddzialywania na wó¬ zek jest wyeliminowana.Na zalaczonym rysunku przedstawiono dwa przyklady rozwiazania wedlug wyna¬ lazku: Fig. 1 przedstawia w przekroju wózek wraz z urzadzeniem wedlug rozwiazania pierwszego; fig. 2 — rzut poziomy tego urza. dzenia; fig. 3 — wykres sily dosrodkowej jako funkcje kata wychylenia wózka; fig. 4 — rozmieszczenie urzadzenia na wózku, posiadajacym nisko umieszczony czop ob¬ rotowy; fig. 5 — rzut poziomy wózka z urzadzeniem wedlug rozwiazania drugiego; fig. 6 — wykres sily dosrodkowej dla urza¬ dzenia wedlug drugiego rozwiazania.W przykladzie pierwszym (fig. 1 — 4) do belki 2, zlaczonej sztywno z pudlem 1 lub glówna rama pojazdu, przymocowano od spodu na jego srodku czop obrotowy 2a, skierowany ku dolowi. Czop 2a swoja czescia cylindryczna wchodzi w kulowe lo¬ zysko 3a, umieszczone obrotowo w kolysce 3. Pudlo 1 za posrednictwem podkladu slizgowego 4 oraz podkladki kulistej 4a opiera sie na kolysce 3, podczas gdy rama kolyski zawieszona jest wahliwie za pomo¬ ca resorów na ramie wózka 6. Opaski 9 re¬ sorów 7 sa sztywno zlaczone z kolyska 3.W przypadku pojazdu z pudlem urzadze¬ nie cofajace umieszcza sie w belce 2 i two¬ rzy ono z pudlem 1 pojazdu jedna sztywna calosc.Urzadzenie cofajace sklada sie z wahli- wej dzwigni 12, która naciskana sprezyna 14 opiera sie na dwóch stalych sworzniach 13, umieszczonych w belce 2. Poza tym dzwignia ta 12 za pomoca czopa 15 i ciegna 16 polaczona jest z czopem 17 na ramie wózka. Ciegno 16 ma polozenie równolegle do podluznej osi pojazdu, wobec czego w przypadku wychylen pudla nie oddzialy¬ wa na urzadzenie cofajace i umozliwia bez przeszkód swobodne dzialanie wahadlowe¬ go zawieszenia. Wózek jest wyposazony w dwie dzwignie 12 rozmieszczone symetrycz¬ nie po obu stronach i poprzecznie skiero¬ wane do podluznej osi pojazdu.Sprezyna 14 kazdej z dzwigni 12 opiera sie jednym ze swych konców poprzez ta¬ lerz 20 na mogacym wahac sie okolo pio¬ nowej osi czopie 21, ulozyskowanym w pudle pojazdu. Nacisk drugiego konca sprezyny za posrednictwem widelek 22 ta¬ lerza 23 oraz kamienia 25 i czopa 24 prze¬ nosi sie na dzwignie 12. W talerzu 23 u góry i dolu w widelkach ulozyskowane sa dwie rolki 27, które w tym momencie, gdy dzwignia 12 zajmuje polozenie srodkowe (przedstawione na fig. 2), nie dotykaja po¬ wierzchni prowadzacych krzywizn 28, przymocowanych sztywno do belki 2. Po¬ wierzchnie prowadzace krzywizn 28 po-siadaja tego rodzaju ksztalt, ze przy pew¬ nym okreslonym wychyleniu sie dzwigni 12 nastepuje zetkniecie sie rolek 27 z po¬ wierzchniami prowadzacymi. Z talerza 23 wystaje drazek 24, który jest prowadzony w rurze 30, sztywno zespolony z talerzem 20. Sprezyna 33 zaczepiona jednym swym koncem o wspornik 34, drugim zas o dzwig¬ nie 12 ma za zadanie dociskac dzwignie 12 do jednego1 z czopów 13 w tym momencie, gdy nie zapewnia tego docisku sprezyna 14 za posrednictwem kamienia 25, co wystapi w momencie, gdy nacisk ten uchwycony zo¬ staje przez rolki 27 i przeniesiony na krzywki 28. Punkt zaczepienia 15 ciegna 16 nie lezy w czopie 24, lecz znajduje sie blizej punktu wahania 13, wskutek czego juz przy malych wychyleniach skretowych wózka czop 24, na który naciska sprezyna 14, wykonuje duzy skok, co powoduje, ze ze ' zwiekszajacym sie katem wychylenia wózka szybko maleje moment skrecajacy, pochodzacy od sprezyny 14 w odniesieniu do punktów wahania 13.Fig. 4 podaje przyklad takiego urzadze¬ nia wbudowanego w wózek, którego czop obrotowy 2a lezy nisko. Czop 2a jest osa¬ dzony w ramie wózka 31 i za posrednic¬ twem belki 32, lezacej ponizej ramy wóz¬ ka 31, oddzialywa na pudlo 1 pojazdu.W belce 32 z obu jej konców sa wbudowa¬ ne wymienione narzady, przy czym na ry¬ sunku uwidocznione sa tylko sprezyny 14, rolki 27, krzywki 28 oraz ciegna 16.W przykladzie drugim (fig. 5) wahliwa dzwignie 12 zastapiono prosta dzwignia 42. Dzwignia 42 jednym swym koncem o ksztalcie widelek slizga sie po obrotowo osadzonym kamieniu 50, na drugim zas jej koncu na czopie 44 osadzona jest obrotowo rolka 27. Na czopie 44 znajduje sie osa¬ dzony wahliwie talerz 43 sprezyny 14. Ta¬ lerz zewnetrzny 20 jest przymocowany do belki 2 w taki sam sposób wahliwie, jak na fig. 2. Drazek 29 talerza 43 jest prowadzo¬ ny w pochwie 30. Powierzchnia prowadza¬ ca krzywki 48 jest lukiem kola, którego sro¬ dek lezy na osi czopa 21 talerza zewnetrz¬ nego 20. Krzywka 48 w srodku posiada wglebienie, w które wchodzi rolka 27. Na¬ stapi to wówczas, gdy dzwignie 42 z obu stron zajmuja polozenie, srodkowe. Poza tym, jak w przykladzie podanym na fig. 2, dzwignia 42 za pomoca czopa 15, ciegna 16 i czopa 17 polaczona jest z rama wózka.Ciegna 16 zamiast sterowac dzwignie 42 moga oddzialywac bezposrednio na czopy 44, na których osadzone sa rolki 27. W tym przypadku sila dzialajaca na ciegno 16 jest mniejsza od sily, jaka wystapi, gdy jej przeniesienie na czop 44 odbedzie sie za posrednictwem dzwigni 42. Urzadzenie we¬ dlug fig. 1 — 4 dziala w sposób nizej opi¬ sany.W polozeniu dzwigni 12, przedstawio¬ nym na rysunku, sprezyny 14 naciskaja na czopy 24 z tak duzym wstepnym napie¬ ciem, ze sila potrzebna do odsuniecia dzwi¬ gni 12 od jednego z czopów 13, stosownie do wykresu (fig. 3), wynosi na ciegnie 16, 1200 kg. Przy takim polozeniu cofajacego urzadzenia z obu stron wózka jest ono utrzymywane w polozeniu obrotowym mo¬ mentem sil równym iloczynowi sily 1200 kg i odleglosci pomiedzy ciegnami 16. Spokoj¬ ny bieg wózka jest wiec przez przeszko¬ dzenie wezykowaniu zapewniony. Gdy wó¬ zek wjezdza na luk, to sily dzialajace na obrzeza kól sa dostatecznie duze, by go wyprowadzic z polozenia srodkowego i równoczesnie za posrednictwem ciegien 16 wysunac z polozenia srodkowego dzwignie 12. Przy tym sila sciagajaca ciegna 16, jak widac z fig. 3, szybko maleje. Przy odchy¬ leniu kól o 20 mm od podluznej pionowej osi symetrii wózka sila ta osiaga wartosc okolo 30 kg, a wiec biorac praktycznie spada do zera i utrzymuje sie przy tej wartosci az do maksimalnego odchylenia równego 90 mm. Zaznaczyc nalezy, ze pozostala sila wsteczna o wartosci 30 kg., nie pochodzi od sprezyny 14, lecz wywoluje ja sprezyna 33 napinajaca ciegno 16 za posrednictwem — 3 —dzwigni 12, wahajacej okolo jednego z punktów 13.Opisane dzialanie urzadzenia cofajacego wystapi dlatego, ze przy srodkowym polo¬ zeniu wózka rolki 27 nie opieraja sie o po¬ wierzchnie prowadzace krzywek 28. Umoz¬ liwia to sprezynom 14 za posrednictwem kamieni 25 wywarcie pelnego nacisku na dzwignie 12. Przy odchyleniu wózka o 20 mm nastepuje oparcie sie rolek 27 o po¬ wierzchnie prowadzace krzywek 28 i od¬ suniecie sie widelek 22 od kamieni 25. W tej sytuacji naciski sprezyn 14 nie moga sie juz przenosic poprzez kamienie 25 na dzwignie 12, gdyz zaczynaja sie one prze¬ nosic na krzywki, a przez nie na belke 2 lub pudlo 1, do których krzywki sa na sta¬ le umocowane, W tym polozeniu sila, pochodzaca od sprezyn 14, nie moze juz wogóle przeniesc sie na dzwignie 12, a zatem/zanim linia dzialania sily sprezyny 14 przejdzie przez punkt wahania 13, zadna sila zwrotna nie moze juz dzialac na ciegno 16 i wózek, czyli tak w polozeniu wyprostowanym, jak odchylonym system dzwigni odchylnych nie przenosi zadnego skrecajacego momentu powrotnego. Przez zastosowanie ukladu mechanizmu przedstawionego na fig. 1 — 4 uzyskano to, ze po przekroczeniu przez wózek skrajnego polozenia, ujemny w tym momencie zwrotny moment skrecajacy nie skreca wózka w polozenie skrajne i nie przytrzymuje go w tym polozeniu.W odróznieniu od urzadzenia wedlug rozwiazania pierwszego (fig. 1—4) urza¬ dzenie wedlug rozwiazania drugiego (fig. 5 i 6) dziala w ten sposób, ze przy pewnym kacie wychylenia sama krzywka o odpo¬ wiednim ksztalcie powierzchni prowadza¬ cej zapewnia przerwanie dzialania sprezy¬ ny 14 na ciegna 16.Skoro tylko rolka 27 wyjdzie na ze¬ wnetrzna czesc 48 powierzchni prowadza¬ cej krzywki, bedacej lukiem kola zatoczo¬ nego ze srodka czopa 21, sila sprezyny 14 w kazdym polozeniu rolki jest skierowana prostopadle do powierzchni prowadzacej krzywki i z tego powodu nie moze wysta¬ pic zadna skladowa tej sily styczna do krzywki, wobec czego sprezyna nie moze wywolac zadnej sily wstecznej w ciegnie 16. Jezeli rolka znajdzie sie w wglebieniu 51, przewidzianym .w srodku krzywki, to ,zostaje w tym polozeniu przytrzymana na¬ ciskiem sprezyny 14. W wglebieniu 51 rol¬ ka 27 opiera sie na dwóch punktach. Naj¬ mniejszy ruch rolki 27 z polozenia srodko¬ wego wywoluje w ciegnie 16 sila wsteczna, która wedlug wykresu na fig. 6 wfnosi np. 1200 kg. Wglebienie 51 posiada ksztalt te¬ go rodzaju, ze z wzrastajacym wychyle¬ niem sila wsteczna najpierw wzrasta i do¬ piero po wyjsciu na te czesc krzywki, któ¬ ra jest lukiem kola, zaczyna sie zmniejszac i w momencie, gdy wychylenie dojdzie do 20 mm osiagnie wartosc, która praktycznie mozna uwazac za zero.Urzadzenia wedlug omówionych tu po¬ myslów zapewniaja to, ze wózek przy wjez¬ dzie na luk i jezdzie po. luku moze zupel¬ nie latwo ustawic sie w szynach tak, jak wózek nie wyposazony w zadne przyrzady zapobiegajace .wezykowaniu. Przy jezdzie zas na prostym odcinku toru dziala na wó¬ zek duzy zwrotny moment obracajacy, któ¬ ry podluzna plaszczyzne symetrii wózka utrzymuje w polozeniu srodkowym.W urzadzeniu tym mozna wprowadzic zmiany idace w tym kierunku, ze ciegno 16, zamiast z rama wózka, moze byc zla¬ czone z glówna rama pojazdu, sworznie 13 zas, o które wspieraja sie dzwignie 12 mozna, osadzic w ramie wózka, zamiast w glównej ramie pojazdu. Stosownie do tego krzywka 28 musi byc umocowana na ramie wózka zamiast na glównej ramie pojazdu.Zamiast ciegna 16 mozna zastosowac ulo- zyskowane na czopach kamienie slizgowe, które bylyby wodzone w poprzecznych ku¬ lisach przewidzianych na ramie wózka.Mysl wynalazcza pozostaje ta sama, gdy wprowadzi sie nastepujace zmiany, ze czop 21, krzywka 51, 48 i kamien 50 ulozysko- — 4 —wane sa na wózku, a ciegno 16 zaczepia o glówna rame pojazdu. PL