Znane jest juz stosowanie do zapalni¬ ków czasowych z mechanizmem zegarowym rozmaitych typów wychwytów, mogacych wprawiac wahadlo w ruch wahadlowy o bardzo duzej amplitudzie; te wychwyty po¬ siadaja bardzo zlozona i kosztowna budo¬ we.Do zapalników tych nie stosowano jed¬ nak dotychczas wychwytów cylindrycznych typu Grahama, dzialajacych z duzymi prze¬ rwami, z nastepujacych wzgledów. Znany juz od dluzszego czasu w przemysle zegar¬ mistrzowskim wychwyt cylindryczny Gra¬ hama, który jest stosowany w zegarach dzieki swej prostocie w porównaniu z dro¬ gim i trudno wykonalnym wychwytem, kot¬ wicowym, czyli ankrowym, jest utworzony, jak wiadomo, z wydrazonego walca 1 o cienkich sciankach (o grubosci mniej wie¬ cej 0,1 mm), jak to przedstawiono na fig. 1 i 2 zalaczonego rysunku; w cylindrze tym sa wykonane dwa wyciecia, z których tak zwane wyciecie duze 2 posiada brzegi, za¬ opatrzone w powierzchnie zderzakowe, wspóldzialajace z odgietymi pod pewnym katem zebami 3 kola wychwytowego 4, po¬ laczonego sztywno z kolem zebatym 5. Ten wydrazony cylinder 1 posiada w swej cze¬ sci dolnej drugie wyciecie 6 o nieco mniej¬ szej wysokosci, tak zwane wyciecie male, które sluzy do umozliwiania wahania sie cy¬ lindra z jego polozenia spoczynku o mniejwiecej 180° bez obracania przy tym kola 4 wstecz przez uderzenie w ramie 7 tego ze¬ ba 3, który po przekazaniu uderzenia wej¬ sciowej powierzchni zderzakowej wyciecia duzego 2 — wsuwa sie do wnetrza cylindra 1 (porównac fig. 2) i podczas wahniecia sie cylindra przylega krawedzia swej po¬ wierzchni roboczej do powierzchni we¬ wnetrznej czesci 8 scianki cylindra 1, któ¬ ra znajduje sie na wysokosci górnej czesci wyciecia duzego 2.Cylinder, wykonany w taki sposób, po¬ siada mala wytrzymalosc mechaniczna, po¬ niewaz dla osiagniecia wychylenia sie cy¬ lindra o amplitudzie, odpowiadajacej 180°, nalezy z jednej strony cylinder naciac gle¬ boko za pomoca malego wciecia lub malego wyciecia 6, tak iz pozostajaca pionowa czesc 9 scianki cylindra ciagnie sie tylko na bardzo malym luku, z drugiej zas strony cylinder posiada bardzo mala sprezystosc, gdyz jest bardzo silnie hartowany, aby wy¬ trzymal jak najdluzej zuzycie, powodowa¬ ne codzienie 432000 uderzen i ocieraniami sie zebów kola wychwytowego o scianki cy¬ lindra (w zegarach wahadlo wykonywa na ogól 18.000 wahan na godzine). Lamliwosc tych cylindrów poteguje jeszcze i ta oko¬ licznosc, ze karby lub wyciecia, wykonane wzdluz linii wodzacych powierzchni cylin¬ dra, posiadaja ostre krawedzie i ze trzpien- ki 10, 10', zakonczone czopami lub ostrzami 11, 11', sa wtlaczane do wnetrza cylindra pod cisnieniem. Wskutek tego czesto sie zdarza, ze cylinder peka pod dzialaniem tych naprezen.Lamliwosc wychwytu cylindrycznego Grahama nie przeszkadza jego stosowa¬ niu w zegarach, w których na skutek ich ciaglego dzialania nie jest wazna kwestja odpornosci na uderzenia, lecz zagadnienie zuzycia, które jest rozwiazane przez bar¬ dzo silne hartowanie. Przeciwnie w zapal¬ nikach czasowych mechanizm zegarowy dziala raz jeden na poczatku uderzenia i to w ciagu bardzo krótkiego czasu (w cia¬ gu 40—100 sekund w zaleznosci od typu zapalnika), a wiec tym samym zagadnienie zuzycia w tym przypadku nie ma wplywu na cylinder wychwytu; cylinder ten jednak musi odpowiadac nastepujacym warunkom: z jednej strony musi byc odporny na zna¬ czne naprezenia (uderzenia, wstrzasy), po¬ wstajace w chwili wyrzucania pocisku i dzialajace zarówno w kierunku podluznym, jak i w kierunku poprzecznym cylindra, a z drugiej strony nie powinien podlegac zadnemu rozregulowaniu pod wplywem tych naprezen, aby odleglosc pomiedzy srodkiem kola wychwytowego i srodkiem cylindra pozostawala niezmienna, poniewaz os wahan tego cylindra powinna pokrywac sie normalnie zupelnie dokladnie z osia zapalnika i pocisku. Poniewaz z podanych powyzej przyczyn wychwyt cylindryczny Grahama nie spelnia tych warunków lacz¬ nie wzietych, nie mógl znalezc on zasto¬ sowania w mechanizmach zegarowych za¬ palników czasowych.Usilowano juz uproscic opisany wyzej wychwyt cylindryczny Grahama do zega¬ rów przez wykonanie w cylindrze tylko jed¬ nego wyciecia pod katem prostym do two¬ rzacej i przez zastosowanie plaskiego ko¬ la wychwytowego. Doswiadczenie jednak wykazalo, ze tak uproszczony wychwyt nie daje wyników zadowalajacych, zwlaszcza z tego powodu, ze nie moze zapewnic zega¬ rom dostatecznej precyzji. Dlatego tez ta¬ ki wychwyt cylindryczny o jednym nacie¬ ciu juz od dawna przestal byc stosowany do zegarów.W przeciwienstwie do tego co ma miej¬ sce w zegarach, w których przy pelnym obiegu tarczy zegarowej przez wskazówke minutowa wahadlo wykonywa w ogólno¬ sci 18.000 wahan na godzine, a wiec okolo 5 wahan na sekunde, z których kazde po¬ siada amplitude okolo 160°, to jest przeciet¬ na amplituda laczna wynosi 320°, w za¬ palnikach czasowych z mechanizmem ze¬ garowym, w których narzad obrotowy, roz- — 2 —rzadza jacy zapoczatkowaniem uderzenia, posiada bardzo krótki okres dzialania, wy¬ noszacy w zaleznosci od drogi pocisku, do którego dany zapalnik jest przeznaczony, 40 do 100 sekund, liczba wahniec wahadla, zaopatrzonego w sprezyne spiralna, wy¬ nosi w zaleznosci od typu wychwytu 50— 300 na sekunde, to jest 180.000—1.080.000 na godzine; ten uklad o wiele szybszych wahan wahadla, a tym samym mniejszych amplitud, które nie przekraczaja 80—90°, przy odchyleniu wahadla w kazdym kie¬ runku, to jest lacznie 160—180", uzyskuje sie w zapalnikach czasowych z mechaniz¬ mem zegarowym dzieki temu, ze wahadlo jest bardzo lekkie i posiada dosc maly mo¬ ment bezwladnosci w porównaniu ze sto¬ sunkowo duza sila sprezyny, jezeli ten sto¬ sunek porównac ze stosunkiem, istniejacym w zegarku pomiedzy momentem bezwlad¬ nosci wahadla i sila sprezyny.Opierajac sie na podanych wyzej roz¬ wazaniach, mozliwe jest zastosowanie uproszczonego wychwytu cylindrycznego Grahama do zapalników czasowych, któ¬ rym moze on zapewnic dzialanie precyzyj¬ ne w zasiegu podanej wyzej liczby wahan.Jednakze, aby to zastosowanie stalo sie mo¬ zliwe, nalezy ulepszyc uproszczony wy¬ chwyt cylindryczny Grahama w ten sposób, aby usunac wszelkie trudnosci, powstajace na skutek dzialania znacznych sil w chwili wyrzucenia pocisku, które powoduja, iz wy¬ chwyt pracuje w warunkach wyjatkowo trudnych. Te trudnosci sa wywolywane na¬ stepujacymi czynnikami: z jednej strony lamliwoscia cylindra wychwytowego, który, pomimo tego, iz posiada jedno tylko wy¬ ciecie, nie jest jednak wytrzymaly, a to ze wzgledu na ksztalt tego wyciecia, które po¬ siada obrys prostokatny, a wiec o ostrych brzegach, co powoduje oslabienie cylindra w okolicy tych brzegów; z drugiej zas stro¬ ny latwoscia, z jaka ten wychwyt ulega roz- regulowywaniu pod wplywem sil, powstaja¬ cych w chwili wyrzucenia pocisku, co z ko¬ lei moze spowodowac znaczne zaklócenia w precyzyjnym dzialaniu zapalnika.Niniejszy wynalazek pozwala usunac wymienione wyzej trudnosci dzieki temu, ze zamknieta krzywa, która tworzy obrys wy¬ ciecia na powierzchni cylindra, posiada ksztalt zaokraglony bez ostrych brzegów oraz ze stosuje sie srodki bezpieczenstwa, które zapobiegaja przesunieciu sie cylindra z okreslonego polozenia wzgledem sprezy¬ ny wahadla z jednej strony, a z drugiej strony wzgledem samego wahadla pod dzia¬ laniem sil, powstajacych przy wyrzucaniu pocisku.W ten sposób przez nadanie wycieciu ksztaltu zaokraglonego zwieksza sie bardzo znacznie wytrzymalosc cylindra i zapobie¬ ga jego ewentualnemu peknieciu w czesci oslabionej, która juz nie posiada niebez¬ piecznych ostrych brzegów, podczas gdy za¬ stosowanie srodków bezpieczenstwa dla cy¬ lindra umozliwia jego zupelnie stale i nie¬ zmienne osadzenie oraz zapobiega wszelkiej naglej zmianie polozenia osi cylindra wzgledem osi zapalnika i pocisku, z która cs cylindra powinna pokrywac sie zupel¬ nie dokladnie.Inne szczególy wykonania wychwytu cylindrycznego wedlug wynalazku sa po¬ nizej opisane z powolaniem sie na zalaczo¬ ny rysunek, na którym przedstawiono dla przykladu w powiekszonej skali postac wy¬ konania wynalazku.Fig. 1 przedstawia osiowy przekrój po¬ dluzny wychwytu cylindrycznego, stosowa¬ nego obecnie w przemysle zegarmistrzow¬ skim, oraz kolo wychwytowe w przekroju poprzecznym, fig. 2 — przekrój poprzecz¬ ny wychwytu wzdluz linii II—II na fig. 1 oraz kolo wychwytowe w widoku z góry, fig. 3—widok z boku wychwytu cylindrycz¬ nego wedlug wynalazku, fig. 4 — czescio¬ wo w przekroju, czesciowo zas w widoku z boku odejmowalna obrotowa tarcze pod¬ stawowa cylindrycznego wychwytu, umoco¬ wana na wahadle, fig. 5—czesciowo w prze- — 3 —kroju, czesciowo zas w widoku z boku wy¬ chwyt cylindryczny uproszczony wedlug wynalazku niniejszego, fig. 6 — widok z gó¬ ry kola wychwytowego polaczonego z wa¬ hadlem oraz przekrój cylindra wzdluz linii VI—VI na fig. 5, przy czym polozenie te¬ go cylindra odpowiada chwili, kiedy z^b kola wychwytowego uderza w wejsciowa powierzchnie zderzakowa cylindra, fig. 7 przedstawia schematyczny widok z góry, który wyjasnia przebieg dzialania wychwytu po pierwszym uderzeniu zeba kola wychwy¬ towego w wejsciowa powierzchnie zderza¬ kowa cylindra, przy czym krawedz czolowa zeba kola opiera sie na wewnetrznej po¬ wierzchni cylindra, fig. 8 — schematycznie przebieg dzialania wychwytu po uderzeniu w wyjsciowa powierzchnie zderzakowa cy¬ lindra, przy czym krawedz czolowa zeba kola opiera sie na zewnetrznej powierzchni cylindra.Wychwyt cylindryczny 12, przedstawio¬ ny na fig. 3—8, posiada zgrubienie 13 oraz czop 14, stanowiace z nim jedna calosc. Na czesci tego czopa wykonane sa karby 15 lub tez jedna albo kilka powierzchni pla¬ skich, których przeznaczenie zostanie opi¬ sane ponizej. W sciance zewnetrznej cy¬ lindra wychwytu wykonane jest tylko jed¬ no wyciecie 16 o ksztalcie zaokraglonym, bez ostrych brzegów, okreslone np. przez powierzchnie przeciecia sie cylindra 12 z kula i obrobione równoczesnie z po¬ wierzchniami zderzakowymi w jednym za¬ biegu roboczym za pomoca frezu profilowe¬ go, który nie zostawia po frezowaniu zad¬ nych ostrych brzegów.Cylinder 12 jest polaczony z wahadlem 17 za posrednictwem malej tarczy obroto¬ wej 18, której trzpien 19 wchodzi swobod¬ nie, lecz bez luzu, do wnetrza cylindra.Nalezyte ustawienie katowe i zaryglowanie cylindra wzgledem wahadla osiaga sie za pomoca dopasowanych do siebie czesci spla¬ szczonych, umieszczonych w miejscu 20 na cylindrze 12 oraz w miejscu 21 na tarczy obrotowej 18. Tarcza obrotowa 18 zaopa¬ trzona jest w drugi czop lozyskowy 23 cy¬ lindra 12; czop ten stanowi jedna calosc z tarcza.Dzieki takiemu dopasowaniu i polacze¬ niu obrotowej tarczy podstawowej 18 na cylinder ten nie jest wywierany zaden na¬ cisk, tak iz nie moze on zlamac sie lub peknac, jak to zdarza sie w zwyklych cy¬ lindrach tego rodzaju z czopami, osadzony¬ mi przez wtlaczanie ich pod cisnieniem.Plaskie kolo wychwytowe 22, wytworzone w jednym zabiegu roboczym przez wytlo¬ czenie, posiada brzegi zebów 24 wypolero¬ wane i wspóldziala z brzegami wyciecia cy¬ lindra 12.Na fig. 6 cylinder jest uwidoczniony w chwili, w której pierwsze uderzenie zosta¬ je przekazane wejsciowemu (czolowemu) brzegowi wyciecia cylindra w kierunku zaznaczonym strzalka /. Uderzenie to do¬ prowadzilo (fig. 7) do wykonania przez cy¬ linder obrotu w kierunku ruchu wskazów¬ ki zegarowej, przy czym amplituda tego wahniecia (odchylenia) wynosi okolo 85° bez uderzenia tylnego (wyjsciowego) brze¬ gu wyciecia cylindra w podstawe 25 zeba 24 i popchniecia przez to kola wychwyto¬ wego 22 wstecz. Z fig. 7 widac, ze zab 24 po wsunieciu sie do cylindra zatrzymuje sie i przylega do powierzchni wewnetrznej cy¬ lindra 12, przy czym cylinder 12 po zakon¬ czeniu tego wahniecia sie rozpoczyna pod dzialaniem sprezyny wahadla, nie uwidocz¬ nionej na rysunku, swe odchylanie sie (wahniecia) w kierunku odwrotnym do po¬ przedniego, jak to oznaczono strzalka F.Na fig. 8 widac, ze po uderzeniu w wej¬ sciowy brzeg wyciecia i po wysunieciu sie zeba 24 z cylindra nastepny z kolei zab 24' kola 22 zatrzymuje sie i przylega do po¬ wierzchni zewnetrznej cylindra. Ponadto z figury tej widac, ze cylinder ten swe wahniecie o amplitudzie, wynoszacej zno¬ wu 85°, wykonywa do konca. — 4 —Na karby 15 lub podobne naciecia, wy¬ konane na czesci czopa cylindra, nasadzo¬ ny jest pierscien z bardziej podatnego me¬ talu, na którym umocowana zostaje sprezy¬ na wahadla, która moze posiadac postac dowolna i moze byc np. sprezyna spiralna lub podobna Okolicznosc, ze czop lozyskowy cylin¬ dra stanowi z cylindrem wychwytu jedna calosc oraz ze czesc tego czopa jest zaopa¬ trzona w karby lub podobne naciecia, daje pewnosc, ze pierscien osadzony na czopie i przymocowany do sprezyny wahadla nie zmieni swego polozenia wzgledem cylindra wychwytu.Z drugiej strony przez dopasowanie do siebie czesci splaszczonych zapobiega sie calkowicie przesuwaniu sie cylindra wzgle¬ dem wahadla i umozliwia se dogodne roz¬ mieszczenie tych czesci.Nalezy ponadto nadmienic, ze dzieki temu, ze cylinder wychwytu posiada tylko jedno wyciecie o profilu zaokraglonym, po¬ zbawionym ostrych katów, jego wytrzyma¬ losc moze byc znacznie powiekszona, przy czym przekrój poprzeczny pozostajacej czesci 26 scianki pionowej cylindra (porów¬ nac fig. 6) posiada w przyblizeniu ksztalt zaokraglonej kolisto litery U.Wytrzymalosc cylindra jest wzmozona i dzieki temu, ze sprawa zuzycia, nie wcho¬ dzi w rachube w zapalnikach z mechaniz¬ mem zegarowym na skutek krótkiego okre¬ su ich dzialania, tak iz cylinder moze byc nie tak silnie hartowany jak w zegarach, co z kolei zwieksza granice jego sprezysto¬ sci i tym samym jego wytrzymalosc na ude¬ rzenia. PL