Znane sa tokarki zataczajace, tokarki do wycinania gryzów o profilu stalym, to¬ karki do kopjowania przedmiotów, o prze¬ kroju prostopadlym rozmaitych ksztaltów a w których obrabiany przedmiot wykony¬ wa ruch obrotowy oraz zwrotny, regulowa¬ ny zapomoca odpowiedniej kierownicy.Jezeli przekrój ma stanowic okreslona linje geometryczna, to prawidlowosc prze¬ kroju przedmiotu zalezy od prawidlowosci odpowiedniego konturu prowadnicy. Zwla¬ szcza jezeli chodzi o otrzymanie przekro¬ jów, któreby byly prawidlowemi spiralami Archimedesa, nalezy stosowac jako pro¬ wadnice ibadzto prawidlowa spirale Archi¬ medesa, badz inna krzywa tego rodzaju, ze skoro po niej slizga sie oprawa narze¬ dzia, to koniec jego roboczy kresli na obra¬ bianym przedmiocie spirale Archimedesa; Wytworzenie tych prowadnic jest rzecza niezmiernie trudna nietylko ze wzgledu na precyzyjnosc konturu, której wymagaja, ale takze z powodu ich obróbki, która nale¬ zy wykonac z najwieksza dokladnoscia.Sposób, stanowiacy przedmiot wyna¬ lazku niniejszego daje moznosc uzyskania bez gotowego konturu wyrobów o przekroju prostopadlym do osi przedmiotu w ksztal¬ cie spirali Archimedesa.Wlasciwosc metody polega na tern, ze prowadnica, która zapewnia „posuw" czyli ruch narzedzia w kierunku prostopadlym do osi tokarki, stanowi czesc linji srubowej naokolo osi najwlaiciwiej prostopadlej doosi tokarki, a której- konce polaczone sa w ten sposób, ze powstaje prowadnica ciagla.Wspomniany skret srubowy o kroku rów¬ nym krokowi spirali Archimedesa, jaka zamierza sie osiagnac, zostaje wykonany bez uprzedniego kontutTU^na gwinciarce.W ten sposób mozna:* wytwarzac przed¬ mioty, których przekrój w calosci lub cze¬ sci stanowi prawidlowa spirale Archimede- sa, a zwlaszcza prowadnic o przekrojach w ksztalcie spirali Archimedesa, które mozna nastepnie stosowac h$ tokarkach do kopjor wania.Fig. 1 rysunku daje schematyczny kszitalt tokarki przystosowanej do obróbki przedmiotów o przekroju w ksztalcie spi¬ rali Architnedesa; fig. 2 i 3 — \viidoki zboku i zgóry. ksiiuka prowadniczego; fig. 4 --1 pdsiitw prowadnicy i narzedzia, i fig. 5 i 6 — uwidoczniaja rózne rodzaje spirali, otrzymanych przy pomocy tej samej pro¬ wadnicy zaleznie od szybkosci jej obrotu oraz obrabianego przedmiotu i od kata, ja¬ ki c^yni. wolowa krawedz tnaca narzedzia, ? osia tokarki.Do tokarki typu dowolnego (fig. 1) przy¬ mocowany jest przyrzad, wyposazpny , w kolo zebate a zazebiajace sie bezposrednio lub zapomoca jednego lub kilku kól zeba¬ tych b z kolem zebatem c,. na koncu osi to¬ karki d lub z jakiemkolwiek innent kolem zebatem tokarki, którego ruch zwiazany jest z ruchem osi, a które uruchomia tarcze e z uchwytem /.Os 'kola a spoczywa w lozyskach g, przymocowanych w sposób odpowiedni do kadluba tokarki. Kolo a przekazuje ruch swój za posrednictwem walu teleskopowe¬ go i i dwóch przegubów Cardana jx, j2 ko¬ lu stozkowemu k, o osi osadzonej w lozy¬ skach spoczywajacych w wózku (suporcie) / tokarki. Wózek ten moze wykonywac ru¬ chy prostopadle do osi x — x obrotu obra¬ bianego przedmiotu m, zacisnietego w spo¬ sób zwykly pomiedzy klem n1 i klem n? tokarki, Z kolem k zazebia sie kolo o o tej sa¬ mej lub innej stozkowatosci, którego os ó1 obraca „sie w lozyskach przymocowanych do wózka /; na koncu osi a1 umocowany jest walec ../T przedstawiony w widoku szczególowym' na fig. 2 i 3.Walec p posiada gwint lub skret srubo¬ wy pl, wykonany na tokarce i biegnacy na luku x (fig, 3) nieco mniejszym od 360°, przyczem konce gwintu tego polaczone sa wstawka q przymocowana do walca p, której powierzchnia q^ posiada ksztalt li¬ tery S; wstawka ta stanowi wraz z gwin¬ tem c ciagly tor prowadniozy, po którym biegnie obciazony sprezyna r wystep s glówki s1 do której przymocowane jest na¬ rzedzie f. Glówka ta slizga sie w prowadni¬ cy wózka /, pozwalajac mu na ruch prpsto- padly do osi x — x obrabianego przedmio¬ tu; w tych warunkach podczas obrotu ksiu- ka p1 naokolo osi y — y i jednoczesnego obrotu obrabianego przedmiotu okolo osi x — x wystep s glówki s1 dotyka ksiuka p1, 4 który, jako wykonany na 4okaccei posiada ksztalt prawidlowy, przyczem koniec l1 narzedzia t zatacza w plaszczyznie wiruja¬ cej ,obralb%nego, przedmiotu (t. j. w pla¬ szczyznie fikcyjnej polaczonej z przedmio¬ tem m i prostopadlej do osi x — x) prawi¬ dlowa spirale Archimedesa u (fig, 5), o koncówkach u1 i u2, polaczonych krzywa lub linja zaokraglona u3, odpowiadajaca formie wstawki c1. Krok z spirali tej (fig. 5) irówna sie krokowi ix gwintu (fig. 2)..Jezeli czolowa krawedz tnaca narze^ dzia stanowi odcinek prostej, zawartej w plaszczyznie, przechodzacej przez os, któ¬ rej dlugosc pomiedzy prostopadlemi do osi (oznaczonej przez / na fig. 4) równa sie conajmniej posuwowi wózka (na jeden obrót obrabianego przedmiotu) a nachyle¬ nie do osi x — x, wyrazone przez tg (3 (fig. 4) spelnia pewne warunki, które poni¬ zej beda wyjasnione, to otrzymuje sie przy pomocy tej samej prowadnicy przedmio¬ ty toczone róznych ksztaltów, o przekror — 2 —jach stanowiacych odcinki spirali Archime- desa (fig. 5 16), zaleznie od stosunku szybkosci obrotowych prowadnicy i tokar¬ ki oraz od wartosci nadanej tangensowi kata .p.Wytworzone w ten sposób na tokarce przedmioty stanowia bryly srubowe lub walce, o przekrojach prostopadlych, do ich osi ograniczonych ibadzio ispirala Archi- medesa (fig. 5), badz kilku odcinkami spi¬ rali podobnej (fig. 6).Przyjmujac, iz Z1 oznacza krok gwintu* srubowego na prowadnicy (fig. 3); q — posuw wózka podczas jednego obrotu prowadnicy, ai^posuw wózka na jeden obrót obrabia¬ nego przedmiotu, oraz ze obwód podzielono na n czesci (n oznacza dowolna liczbe calkowita), a m oznacza ilosc tych czesci (obwodu), o któ<- re obrót przedmiotu obrabianego wyprze¬ dza obrót prowadnicy lub pozostaje za nim wtyle, przyczem N oznacza ilosc odcin¬ ków spirali Archimedesa, z których prze¬ krój bryly ma sie skladac, Z — krok spi¬ rali, stanowiacej przekrój prostopadly do osi obrabianego przedmiotu (fig. 5), zas Q — krok obrabianego przedmiotu, — p kat, jaki nalezy nadac przedniej krawedzi tnacej narzedzia w stosunku do osi tokar¬ ki, a krawedz tnaca zawarta ma byc w plaszczyznie, przechodzacej przez te os (fig. 4), wtenczas stosunek szybkosci pro¬ wadnicy do szybkosci przedmiotu obrabia¬ nego, wyrazi sie przez: q n+m Z = N.Z' ig ? = Z' [(N-l)n±Nm] qn Z powyzszego wynika, ze przy stalych n, m, a i a1 wystarczy zmieniac N, aby o- trzymywac bryly srubowe o rozmaitym kro¬ ku i rozmaitej ilosci gwintów, czyli bryly, których przekrój sklada sie z rozmaitej ilo¬ sci odcinków spirali.Poniewaz walce proste sa tylko szcze¬ gólnym przypadkiem bryl srubowych, o kroku 0 nieskonczenie wielkim, a kacie p równym zeru, przeto wówczas otrzymuje sie ciala, o przekroju prostopadlym skla¬ dajacym sie z jednego lub kilku odcinków spirali Archimedesa, jezeli beda zachodzi¬ ly równosci: (N — 1) n — Nm = 0 i -?— = N; n—m gdzie jest stosunkiem szybkosci n—m prowadnicy do szybkosci przedmiotu obra¬ bianego. A zatem otrzymuje sie walce pro¬ ste tylko wtedy, gdy ten stosunek szybko¬ sci jest liczba calkowita pod warunkiem, ze katowi p nada sie wartosc zero (inne- mi slowy, ze krawedz przednia narzedzia bedzie równolegla do osi).Powyzsze wywody mozna skonkretyzo¬ wac przez podstawienie liczb pod poszcze¬ gólne wielkosci, o których byla mowa.Przyjmujac, ze prowadnica o gwincie lewym obraca sie na prawo, a obrabiany przedmiot w kierunku przeciwnym (rucho¬ wi wskazówek zegara), patrzac ze stano¬ wiska obserwatora znajdujacego sie u kla tokarki n1, ze posuw wózka odbywa sie w kierunku od kla n2 do kla n1, ze krok ksiuka prowadniczego wynosi 24 mm a posuw wózka na jeden obrót pro¬ wadnicy 20 mm, oraz ze obwód zostal podzielony na 12 rów¬ nych czesci, a obrót przedmiotu obrabia¬ nego na jeden obrót prowadnicy pozosta¬ je o 5 takich czesci wtyle, t. j. ze stosunek szybkosci prowadnicy i przedmiotu wyno- 12 si —, otrzyma sie bryle srubowa, o prze-kroju w ksztalcie spirali Archimedesa o kroku 24 mm, przyozem krok prawy tej bryly wyniesie Q —-48 mm, jezeli katowi £ nada sie wartosc taka, ie lg¦ $ = 0,5 a rozwartosc kata ostrego bedzie zwrócona ku dolowi n2, ozyli krawedz narzedzia be¬ dzie wykonana tak, jak to zaznaczono lite¬ ra /' na fig. 4.Jezeli pozostawic bez zmiany wszyst¬ kie, pozostale wielkosci a tylko nadac lg fr wartosc 0,2 przyczem rozwartosc ka¬ ta zostanie .zwrócona ku klowi stalemu n\ czyli ze narzedzie znajdzie sie w pozycji odwrotnej, niz na fig. 4, wtenczas otrzyma sie bryle srubowa, której krok lewy wyno¬ sic bedzie 240 mm a przekrój skladac sie bedzie z dwóch odcinków slimaka o kroku 48 milimetrowym.Przyklad drugi. Przy tym samym kroku toru prowadniczego i niezmienionym posu¬ wie wózka zaklada sie, ze^ obwód zostal podzielony na dwie równe czesci a przed¬ miot opóznia sie na ksiuku o jedna taka czesc; w takim razie otrzyma sie walec prosty, którego przekrój skladac sie bedzie z dwóch symetrycznych odcinków spirali Archimedesa, krok zas wyniesie 48 mm je¬ zeli sie nada lg .$ wartosc równa zeru, t. j. jezeli czolowa krawedz tnaca narzedzia bedzie równolegla do osi, poniewaz wów¬ czas = 2; jezeli jednak temu katowi n—m nada sie wartosc taka, aby lg $= 0,6, a rozwartosc kata zwrócona byla ku klowi riS to otrzyma sie bryle srubowa o przekro¬ ju, skladajacym sie z jednej spirali Archi¬ medesa o kroku 24 mmr przyczem krok bry¬ ly srubowej, skierowany w prawo wynosic bedizie 40 mm.Jezeli dlugosc czolowej krawedzi tna¬ cej pomiedzy dwiema prostopadlemi do o- si x—x (t j. t2) równa sie conajmniej po¬ suwowi wózka (na jeden obrót obrabiane¬ go przedmiotu) a kat p ma odpowiednia wartosc, to powierzchnia obrabianych przedmiotów bedzie gladka w tej czesci, której przekrój jest odcinkiem, spirali, na¬ tomiast nie bedzie gladka w czesci laczni¬ kowej, w przeciwnym wypadku powierzch¬ nie w czesci spiralnej beda wyzlobione gwintami odpowiednio do ksztaltu konca narzedzia, których krok bedzie sie równal posuwowi wózka (w ciagu jednego obrotu przedmiotu). Rzecz oczywista, ze skoro przedmioty obrabiane sa w ten sposób po- zlobione gwintami, to przekroje prostopa¬ dle do ich osi nie stanowia juz prawidlo- •wych spirali Archimedesa.Jezeli wyzlobienia na czesci laczniko¬ wej (pomiedzy u1 u2 /ig. 5) sa niedogodne dla zamierzonego uzytkowania przedmio¬ tów, to mozna je usunac na gryzarce lub szlifierce.Otrzymawszy metoda powyzsza spirale Archimedesa, mozna jej zkolei uzyc za ksiuk do obróbki szeregu przedmiotów. PL