Przedmiotem wynalazku jest stop lozyskowy na bazie kadmu przeznaczony do wylewania panewek lozysk slizgowych i tasm stanowiacych pólfabrykaty do produkcji lozysk slizgowych. Dotychczas do tego celu stosowa¬ ne sa powszechnie lozyskowe stopy cynowe i olowiowo-cynowe stanowiace stopy na bazie cyny i olowiu. Znane stopy na bazie kadm cynk sa glównie przeznaczone do lutowania miekkiego i jako takie charakteryzuja sie wlasnosciami nieprzydatnymi w przemysle lozysk slizgowych. Znany jest stop olowiowo-kadmowy z polskiego opisu patentowego nr 122 600 skladajacy sie z pierwiastków stanowiacych plastyczna osnowe stopu i pierwiast¬ ków wzmacniajacych osnowe, przy czym osnowa stopu zawiera 15,0 do 25,0% kadmu, 1,0 do 8,0% cynku oraz minimum 64,5% olowiu. Stopy cynowe i olowiowo-cynowe stosowane dotychczas w lozyskach nie spelniaja aktualnych wymogów, gdyz nie przenosza nacisków jednostkowych wiekszych od lOMPa, przy obnizeniu sie wlasnosci wytrzymalosciowych o 50% w temperaturze okolo 373 K. Poza tym ze wzgledu na skladniki stopów jak przedewszystkim cyna i antymon stopy te sa stosunkowo drogie.Natomiast stop olowiowo-kadmowy przenosi naciski jednostkowe do 16MPa, co przy szczególnie obciazo¬ nych urzadzeniach jest równiez czesto niewystarczajace, przy czym pozadane jest takze poprawienie wspólczynnika tarcia suchego oraz uzyskanie lepszej odpornosci na korozje w temperaturze pracy lozyska. Stop przydatny do zwiekszonych wymagan winien przenosic naciski jednostkowe powyzej 16MPa dlugotrwale w temperaturze 383 do 413 K odpowiadajacej zakresowi temperatur pracy lozyska przy wspólczynniku tarcia suchego mniejszym niz 0,16 oraz ponad przecietnej odpornosci na korozje.Takie warunki spelnia stop wedlug wynalazku skladajacy sie z osnowy plastycznej i pierwiastów wzmacnia¬ jacych, z których przynajmniej jeden wzmacnia osnowe. Nominalny sklad osnowy okreslony wagowo jest naste¬ pujacy: maksimum 86,5% kadmu, 10,0 do 45,0% cynku oraz 0,20 do 2,5% kobaltu.Zawartosci wagowe pierwiastków wzmacniajacych wynosza: 1,5% 1,5% 1,5% 1,5% 1,5% 1,0% 1,5% hafn tantal krzem chrom mangan molibden srebro 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001136 709 0,4% 3,0% 3,0% 3,0% 1,5% 0,5% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% przy czym suma pierwiastków wzmacniajacych wprowadzonych do stopu nie przekracza wagowo 3,5% stopu. Na zasadnicze wlasnosci mechaniczne, slizgowe oraz zmeczeniowe stopu ma wplyw sklad osnowy stopu.Natomiast dla poprawienia wlasnosci fizyko-chemicznych i technologicznych wprowadzone sa do stopu pierwiastki wzmacniajace, dzialajace glównie jako modyfikatory struktury, odtleniacze, poprawiajace równiez odpornosc na utlenianie i korozje. Czesc pierwiastków wzmacniajacych jak niob i tantal, chrom i beryl, alumi¬ nium i mangan, magnez i wapn sa nawzajem zastepowanie, dajac podobny efekt techniczny, jednak przy innym koszcie. Osnowe plastyczna i pierwiastki wzmacniajace osnowe uzupelniaja pierwiastki dostajace sie do stopu wraz z pierwiastkami wchodzacymi w sklad stopu, jako ich zanieczyszczenia technologiczne, których sumarycz¬ na zawartosc wagowa nie przekracza 0,30% stopu. Stop wedlug wynalazku zostanie blizej scharakteryzowany na przykladach wykonania, w których oprócz skladu chemicznego podaje sie nastepujace wlasnosci mechaniczne uzyskane na podstawie przeprowadzonych badan: — wytrzymalosc na rozciaganie Rm, — granica plastycznosci Re, — twardosc HB 2,5/15, 625/60s. niob aluminium zelazo miedz olów beryl ind azot wapn wegiel tlen magnez skand tytan arsen 0,005 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 Zn Co Nb Al Cd Zn Co Ta Al Cd Zn Co Al Cd 17,83% 0,22% 0,14% 0,012% reszta 17,83% . 0,25% 0,12% 0,021% reszta 17,69% 0,46% 0,032% reszta Rm Re HB Rm Re HB Rm Re HB 196,3 MPa 153,6 MPa 61,5 192,4 MPa 156,3 MPa 59,3 178,3 MPa 146,7 MPa 51,6 Wykazane w przykladach zastosowania wlasnosci mechaniczne stopu pozwalaja pizy grubosci warstwy sliz¬ gowej powyzej 0,3 mm na przenoszenie nacisków jednostkowych 22 do 32 MPa.Stop wedlug wynalazku posiada wysokie wlasnosci sprezyste, wyzsze o 35 do 120% od stopu olowiowo- kadmowego znanego ze stanu techniki, przy czym spadek tych wlasnosci w temperaturze 413 K nie przekracza 40% wartosci z temperatury otoczenia. Wspólczynnik tarcia suchego stopu jest stosunkowo niski i zawiera sie w granicach 0,08 do 0,14 przy malym zuzyciu warstwy slizgowej. Odpornosc stopu na korozje kwasów olejo¬ wych i alkalii nie ustepuje stopom na bazie cyny.Stop wedlug wynalazku znajduje zastosowanie w lozyskach slizgowych wielowarstwowych i pólfabrykatach do tych lozysk np. tasmach, jako warstwa slizgowa, szczególnie w lozyskach typu stal - stop miedzi - stop kadmowy oraz stal — stop aluminium — stop kadmowy.Zastrzezenie patentowe Kadmowy stop lozyskowy skladajacy sie z osnowy plastycznej z kadmem, cynkiem i olowiem oraz pierwia¬ stków wzmacniajacych, znamienny tym, ze osnowa stopu zawiera wagowo maksimum 86,5% kadmu, 10,0 do 45,0% cynku, oraz 0,20 do 2,5% kobaltu, a suma wagowo okreslonych pierwiastków wzmacniajacych wynosi 3,5%, przy czym pierwiastki wzmacniajace, z których przynajmniejjeden wzmacnia osnowe stanowia:136709 3 hafn tantal krzem chrom mangan molibden srebro niob aluminium zelazo miedz olów beryl ind azot wapn wegiel tlen magnez skand tytan arsen 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,005 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 0,001 1,5% 1,5% 1,5% 1,5% 1,5% 1,0% 1,5% 0,4% 3,0% 3,0% 3,0% 1,5% 0,5% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% 0,25% PL