Przedmiotem wynalazku jest matryca do plastycznego ksztaltowania wytloczek z blachy.Znane sa rozwiazania matryc, w których poprzez wytworzenie promieniowych drgan ultradz¬ wiekowych drgania naprezen uplastyczniajacych blache wytloczki, a w wyniku zmniejszenia oporów' plastycznego plyniecia i zwiekszenie odksztalcenia granicznego materialu. Jedno z takich rozwiazan matrycy uwidocznione w opisie wynalazku ZSRR nr 614851 posiada pierscien ciagowy wprowadzany w drgania ultradzwiekowe za posrednictwem ukierunkowanych promieniowo falo¬ wodów, polaczonych z generatorem drgan. W promieniowe drgania wprowadzana jest cala powierzchnia robocza w stylu pierscienia ciagowego z blacha, zarówno czesc plaska, na która oddzialywuje obciazenie dociskacza zabezpieczajacego blache przed falowaniem jak i czesc odpo¬ wiadajaca lukowi przegiecia, gdzie nastepuje plastyczne odksztalcenie plaskiego kolnierza w postac walcowa. W bilansie energetycznym operacji wytlaczania decydujace znaczenie ma sila tarcia na promieniu zaokraglenia. Skuteczne zmniejszenie tej sily przez doprowadzenie drgan ultradzwieko¬ wych ograniczane jest tlumiacym oddzialywaniem dociskacza oraz znaczna masa pierscienia ciagowego. Dlatego w dotychczasowych rozwiazaniach matryc osiagniecie zamierzonego efektu technologicznego odbywa sie kosztem duzej, zwiekszonej energii wytwarznia ultradrgan.Rozwiazanie matrycy wedlug wynalazku zapewnic ma wyeliminowanie przedstawionych niedogodnosci, powodujac bardziej skuteczne wykorzystanie energii ultradzwieków. W tym celu czesc powierzchni roboczej matrycy odpowiadajaca promieniowi zaokraglenia zostala konstruk¬ cyjnie wydzielona i tworzy ja powierzchnia pierscienia ksztaltujacego. Do pierscienia ksztaltuja¬ cego, który osadzony jest w korpusie matrycy na podporach, polaczone sa falowody przekazujace drgania z generatorów. Pozostala czesc powierzchni roboczej matrycy stanowi powierzchnia czolowa pierscienia stalego, który polaczony jest sztywno z korpusem. Korzystnym energetycznie ksztaltem pierscienia ksztaltujacego jest przekrój trójkata równoramiennego, którego wierzcholek zaokraglony jest promieniem zaokraglenia matrycy, a falowody mocowane sa do podstawy trój¬ kata w osi symetrii przekroju.Podpory pierscienia ksztaltujacego w przedstawionym rozwiazaniu powinny zapewniac moz¬ liwie najmniejsze tlumienie drgan, co przykladowo spelnic moze obwodowe podparcie dolnej powierzchni pierscienia ksztaltujacego na rolkach lub na pierscieniu slizgowym z teflonu. Jest2 130 336 oczywistym, ze w sytuacji, gdy wezel fali drgan wystepuje w zakresie pierscienia i konstrukcyjnie mozliwe jest usytuowanie w nim podpory — to ze wzgledu na tlumienie podpora moze wtedy miec nawet charakter zamocowania.W przedstawionym rozwiazaniu fala ultradzwiekowa wzbudzana jest jedynie w pierscieniu ksztaltujacym, który jest elementem o malym przekroju poprzecznym, oddzialywaniejest skoncen¬ trowane na promieniu przegiecia matrycy. Skutecznosc wykorzystania efektu ultradzwiekowego dodatkowo zwieksza promieniowo — skosne ukierunkowanie drgan, zblizone do kierunku wypad¬ kowej z rozkladu sil normalnych dzialajacych na luku.Przedmiot wynalazku jest objasniony w przykladzie wykonania na rysunku, który przedsta¬ wia matryce do wytlaczania wyrobów z blachy w przekroju osiowym.W korpusie 1 matrycy, wokól jej otworu technologicznego ustalone sa podpory 4 w postaci rolek lozyskowanych stycznie do okregu podparcia, na których osadzonyjest pierscien ksztaltujacy 3. Pierscien ksztaltujacy 3 ma postac stozkowa, jego przekrój poprzeczny jest trójkatem równora¬ miennym, którego zaokraglony wierzcholek stanowi promien zaokraglenia matrycy. Powierzchnia toczna podpór 4 rolkowych uksztaltowana jest wedlug dolnej stozkowej powierzchni pierscienia ksztaltujacego 3. Obwodowo do pierscienia ksztaltujacego 3, a scislej do scianki stanowiacej podstawe jego trójkatnego przekroju poprzecznego przymocowane sa w kierunkach promienio¬ wych oraz w osi symetrii przekroju falowody 5, doprowadzajace z przetworników drgania ultradzwiekowe.Powyzej pierscienia ksztaltujacego 3 znajduje sie pierscien staly 2 matrycy, polaczeniem gwintowym sztywno zamocowany do korpusu 1. Miedzy powierzchnie oporowe pierscienia stalego 2 i korpusu 1 wprowadzone sa podkladki 6 umozliwiajace regulacje wlasciwego polozenia powierzchni czolowej pierscienia stalego 2 oraz luku przegiecia pierscienia ksztaltujacego 3 — tworzacych lacznie powierzchnie robocza matrycy. Na rysunku dodatkowo wyryswano elementy bezposrednio wspólpracujace w procesie wytlaczania z matryca, a to stempel ciagowy 7, dociskacz 8 oraz wytloczke 9.Zastrzezenia patentowe 1. Matryca do wytlaczania wyrobów z blachy z powierzchnia robocza wprowadzona w ultradzwiekowe drgania przekazywane falowodami od promieniowo mocowanych przetworni¬ ków, znamienna tym, ze czesc powierzchni roboczej odpowiadajaca promieniowi zaokraglenia matrycy tworzy powierzchnia pierscienia ksztaltujacego (3), ustalonego w korpusie (1) na podpo¬ rach (4) i do którego polaczone sa falowody (5), natomiast pozostala plaska czesc powierzchni roboczej stanowi powierzchnia czolowa pierscienia stalego (2), polaczonego szytwno z korpusem (1) matrycy. 2. Matryca wedlug zastrz. 1, znamienna tym, ze pierscien ksztaltujacy (3) ma w przekroju poprzecznym ksztalt trójkata równoramiennego, którego wierzcholek zaokraglony jest promie¬ niem zaokraglenia matrycy, a falowody (5) mocowane sa w osi symetrii przekroju poprzecznego.130336 PL