Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie do ogra¬ niczania kata zalamania pojazdów przegubowych przy skrecaniu, w których miedzy czlonem przed¬ nim a czlonem tylnym pojazdu jest umieszczony zespól blokujacy, który jest polaczony z urzadze¬ niem sterowniczym w uklad funkcjonalny, które¬ go sygnaly wejsciowe sa wytwarzane odpowiednio do kata skretu kól kierowanych, kata zalamania oraz kierunku zmiany kata zalamania pojazdu.Znane sa urzadzenia blokujace, stosowane do ograniczania kata zalamania w pojazdach przegu¬ bowych, w których pomiedzy czlonem napedzaja¬ cym a czlonem napedzanym sa umieszczone silow¬ niki 'hydrauliczne robocze dwustronnego dzialania, których tloki sa zamocowane do czlonu przedniego a cylindry do elementu sprzegu siodlowego, poru¬ szajacego sie razem z czlonem tylnym (naczepa).Obie przestrzenie robocze silownika hydrauliczne¬ go roboczego dwustronnego dzialania sa polaczone ze soba za pomoca kanalu, w którym jest umiesz¬ czony zespól zaworowy, np. wedlug opisu paten¬ towego USA nr 2 692 154.W' polozeniu zamkniecia zespolu zaworowego czynnik roboczy nie moze przeplywac miedzy oby¬ dwiema przestrzeniami roboczymi, w zwiazku z czym polozenie katowe jakie oba czlony pojaz¬ du przyjely wzgledem siebie pozostaje bez zmia¬ ny, to znaczy, ze pojazd nie moze sie zalamywac.W polozeniu czesciowego lub calkowitego otwar¬ cia zespolu zaworowego czynnik roboczy przeply- 15 20 25 30 wa pomiedzy obydwiema przestrzeniami roboczy¬ mi w obie strony, a zatem polozenie katowe czlo¬ nów pojazdu moze sie zmieniac, poniewaz urza¬ dzenie blokujace nie przeciwstawia sie temu.Znane sa rózne rozwiazania i konstrukcje sto¬ sowane do sterowania takiego zespolu sterowni¬ czego, umozliwiajace oddzialywanie na zespól za¬ worowy sterowniczy na podstawie wyczuwania lub analizowania róznych parametrów lub wlasnosci dynamicznych pojazdu, lub tez na podstawie oce¬ ny wielu danych okreslajacych warunki jazdy.Znane sa rozwiazania, wedlug których zespól za¬ worowy sterowniczy Jest polaczony z ukladem ha¬ mowania pojazdu w jeden uklad funkcjonalny, któ¬ ry przeciwstawia sie zalamywaniu sie pojazdu czlo¬ nowego podczas jego hamowania, np. wedlug opi¬ su patentowego W. Brytanii. 1 240 554.W innym z zaproponowanych rozwiazan, wedlug opisu patentowego W. Brytanii nr. 1 291 858 zawór tego kanalu przeplywowego, laczacego przestrze¬ nie robocze silownika hydraulicznego roboczego dwustronnego dzialania jest polaczony mechanicz¬ nie z ukladem kierowniczym, przy czym skretowi kól kierowanych jest przyporzadkowane otwarte polozenie tego zaworu.W przypadku wystapienia w pojezdzie kata za¬ lamania ocenia sie laczny skutek dzialania wielu parametrów dynamicznych, okreslajacych warunki jazdy, przy czym w przypadkach opisanych w obu tych angielskich opisach patentowych w odpo- 128 779128 779 3 4 wiednich rozwiazaniach jest uwzgledniony w kaz¬ dym przypadku tylko jeden z wybranych para¬ metrów, w zwiazku z czym w przypadku, gdy ko¬ la znajduja sie w stanie wolnym od hamowania lub w 5tanie"slcreiii,- nie zapobiega sie zalamywaniu sie pojazdu, '"••¦'; l Urzadzenia te nie: znalazly szerszego praktyczne¬ go zastosowania.[ Znane jest poza tym, z opisu ogloszeniowego RFN nr 2 420 203, urzadzenie stosowane w autobusach przegubowych z napedem na os tylna, w którym zespól sterowniczy zaworu uruchamiajacego silow¬ niki hydrauliczne robocze, ograniczajace kat zala¬ mania, ma dwa czujniki, z których jeden wyczuwa kat skretu kól kierowanych, podczas gdy drugi — kat zalamania obu czlonów pojazdu wzgledem sie¬ bie. Do pamieci zespolu sterowniczego jest wpro¬ wadzona dopuszczalna wartosc kata zalamania okreslonego dla kazdego polozenia skretu kól kie¬ rowanych? Zespól porównawczy porównuje do¬ puszczalna wartosc kata zalamania z rzeczywista wartoscia otrzymana przez czujnik i w przypadku przekroczenia tej wartosci dopuszczalnej zespól sterowniczy blokuje zawór silownika hydraulicz¬ nego roboczego, nie dopuszczajac do zwiekszania kata zalamania.Urzadzenie wedlug tego ostatniego opisu oglosze¬ niowego RFN jest rzeczywiscie w stanie ograni¬ czyc wielkosc kata zalamania i przeciwstawia sie powstaniu niebezpiecznie duzego kata zalamania czlonów pojazdu przegubowego. Niemniej niebez¬ pieczne jest jednak przyspieszanie pojazdu na ostrych zakretach — zwlaszcza w przypadku na¬ pedu na tylna os — poniewaz wówczas znaczna czesc sil przyczepnosci przypadajacych na tylna os jest wykorzystywana przy przylozeniu momen¬ tu napedowego, na skutek czego tylna os nie ma mozliwosci zrównowazenia sil odsrodkowych. Czlon napedzany porusza sie w tym przypadku wzdluz drogi, zas po wystapieniu zalamania w kierunku przeciwnym. Zjawisko to jest szczególnie niebez¬ pieczne dla pojazdów jadacych sasiednim pasem, i to o tyle bardziej, ze nie moze ono byc natych¬ miast uchwycone przez kierowce. Poslizg osi czlo¬ nu ciagnacego moze bowiem byc natychmiast wy¬ czuty i skompresowany. — Celem wynalazku jest nie tylko przezwycieze¬ nie niedogodnosci powstawania nadmiernego kata zalamania oraz przyjmowania przez pojazd nie¬ prawidlowego polozenia na drodze, lecz równiez skonstruowanie urzadzenia odznaczajacego sie duza niezawodnoscia, taniego a mimo to dokladnie spel¬ niajacego swa funkcje.Zadaniem wynalazku jest skonstruowanie urza¬ dzenia do oddzialywania na kat zalamania w po¬ jazdach przegubowych, które przeciwstawialoby sie powstawaniu kata zalamania podczas jazdy na wprost lub podczas jazdy na zakrecie i podczas hamowania pojazdu, a takze przeciwstawialo sie zarzucaniu czlonu tylnego podczas jazdy na zakre¬ cie oraz tak zwanemu scyzorykowatemu skladaniu sie tylnego czlonu, co zdarza sie zwlaszcza w czlo¬ nach tylnych z napedzana osia.Urzadzenie wedlug wynalazku zawiera zespól blo¬ kujacy przylaczony do czlonów pojazdu sprzegnie¬ tych ze soba, oraz polaczony w jeden uklad fun¬ kcjonalny z zespolem oceny polozenia katowego, wyczuwajacym kat skretu przednich kól kierowa¬ nych czlonu przedniego oraz oceniajacym odchyl- 5 ke kata zalamania wzgledem zadanego kata zala- ^mania, przyporzadkowanego katowi skretu przed¬ nich kól kierowanych.Istote wynalazku stanowi to, ze zespól blokujacy ma postac hydraulicznego silownika o dwóch prze¬ strzeniach roboczych, który jest polaczony z zes¬ polem uruchamiania blokady za pomoca przewo¬ dów hydraulicznych, zas zespól uruchamiania blo¬ kady stanowi rozdzielacz czterodrogowy trójpolo- zeniowy, polaczony przewodami hydraulicznymi z przestrzeniami roboczymi oraz polaczony z nim zawór zwrotny, zawierajacy wewnetrzna petle hy¬ drauliczna, przy czym pierwsza przestrzen robocza jest przylaczona do pierwszego krócca rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego za pomoca prze¬ wodu hydraulicznego, druga zas przestrzen robo¬ cza jest polaczona z drugim króccem za pomoca przewodu hydraulicznego, ponadto wewnetrzna pe¬ tla hydrauliczna jest wyposazona w zawór zwrot¬ ny, umieszczony zaporowo dla przeplywu odby¬ wajacego sie od trzeciego krócca w strone czwar¬ tego krócca. Zespól blokujacy stanowi jednoczesnie czujnik kierunku zmiany kata zalamania.Zespól analizujacy kat skretu kól kierowanych stanowi czujnik, oraz polaczony z nim element po¬ sredni, zas zespól analizujacy kat zalamania sta¬ nowi czujnik kata zalamania, wbudowany miedzy oba czlony pojazdu, oraz .element lacznikowy po¬ laczony z tym czujnikiem.W korzystnej postaci wykonania urzadzenia we¬ dlug wynalazku zespól oceny polozenia katowego stanowi suwak polaczony z elementem posrednim czujnika wytwarzajacego sygnal okreslenia kata lamania, palec wodzacy oparty o te bieznie oraz trójpolozeniowego, sprezyna umieszczona pomiedzy jednym jego koncem a suwakiem czujnikowym, biezna sterownicza uksztaltowana na listwie ste¬ rowniczej polaczonej z elementem lacznikowym czujnika wytwarzajacego sygnal okreslenia kata za¬ lamania, palec wozdacy oparty o te bieznie oraz sprezyna umieszczona pomiedzy tym palcem wo¬ dzacym a drugim koncem suwaka rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego.W innej korzystnej postaci wykonania urzadze¬ nia wedlug wynalazku zespól oceny polozenia ka¬ towego stanowi suwak polaczony z elementem po¬ srednim czujnika wytwarzajacego sygnal okres¬ lenia kata skretu kól kierowanych, bieznia ste¬ rownicza uksztaltowana na segmencie obrotowym polaczonym z elementem posrednim czujnika wy¬ twarzajacego sygnal okreslenia kata zalamania, pa¬ lec wodzacy oparty o te bieznie, sprezyny oparte o oba te suwaki i utrzymujace dzwignie wahliwa w srodku, miedzy soba oraz rozdzielacz czterodro¬ gowy trójpolozeniowy polaczony z dzwignia wahli¬ wa za pomoca swego suwaka.W innym wariancie wykonania urzadzenia we¬ dlug wynalazku zespól oceny polozenia katowego stanowi bieznia sterownicza uksztaltowana na obro¬ towym segmencie polaczonym z elementem posred¬ nim czujnika wytwarzajacego sygnal okreslenia 35 20 25 30 35 40 45 50 55 60 /5 kata skretu kól kierowanych, bieznia sterownicza uksztaltowana na obrotowym segmencie polaczo¬ nym z elementem posrednim czujnika wytwarza¬ jacego sygnal okreslenia kata zalamania, ponadto ramie porównawcze, które jest osadzone odchyl- nie na tulei przesuwnej i które jest oparte o spre¬ zyne osadzona miedzy elementami zderzakowymi na suwaku umieszczonym osiowo przesuwnie z ograniczeniem jego ruchu za pomoca panew i koncówek wodzacych opartych o bieznie sterow¬ nicze, oraz suwak rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego, który wraz z wymienionym su¬ wakiem znajduje sie w polaczeniu umozliwiajacym przenoszenie ruchu.Uklad hydrauliczny, w celu zapewnienia nieza¬ wodnego dzialania, dzieki zbiornikowi czynnika ro¬ boczego znajduje sie pod cisnieniem wstepnym wy¬ twarzanym za pomoca pneumatycznego ukladu ha¬ mulcowego pojazdu.Przedmiot wynalazku jest blizej opisany na pod¬ stawie trzech przykladów jego wykonania ukaza¬ nych na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia uklad hydraulicznie sterowanego urzadzenia do od¬ dzialywania na kat zalamania czlonów autobusu przegubowego, fig. 2 — hydrauliczna czesc zespolu sterowniczego tego urzadzenia, fig. 3—'hydraulicz¬ na czesc urzadzenia z zespolem sterowniczym za¬ wierajacym dzwignie wahliwa, fig. 4 — hydraulicz¬ na czesc urzadzenia z zespolem sterowniczym, za¬ wierajacym dzwignie dwuramienna, a fig. 5 przed¬ stawia schemat blokowy urzadzenia do oddzialy¬ wania na kat zalamania czlonów pojazdu przegu¬ bowego.Pojazd 1 zawiera dwa czlony, to jest czlon przed¬ ni 2 i czlon tylny 3, które sa polaczone ze soba za pomoca przegubu 4. Os przednia 5 czlonu przed¬ niego napedzajacego 2 jest osia kierowana. Kat skretu przednich kól kierowanych jest zaznaczony na rysunku oznacznikiem a. Kat zalamania przed¬ niego 2 wzgledem czlonu tylnego 3 jest zaznaczony oznacznikiem |3. Do ukladu zwrotniczego osi przed¬ niej 5 jest przylaczony zespól czujnikowy A, wy¬ czuwajacy kata skretu kól kierowanych, zas jak to przedstawia fig. 5, miedzy obydwoma czlonami pojazdu, a wiec miedzy czlonem przednim 2 a czlonem tylnym 3 jest umieszczony czujnikowy zespól F wyczuwajacy kat zalamania czlonów po¬ jazdu, przy czym oba czujniki sa polaczone z zes¬ polem B oceny polozenia katowego, którego sygnal wyjsciowy jest uzalezniony od kierunku odchyle¬ nia kata rzeczywistego zalamania (3 od kata zala¬ mania |3P zadanego odpowiednio do kata skretu kól kierowanych a. Kat zalamania PP zadany stosow¬ nie do kata skretu a przednich kól kierowanych jest katem zalamania ft jaki by sie utworzyl w przypadku skrecania przy stalym kacie skretu a kól kierowanych, po plaskiej jezdni i przy tocze¬ niu sie kól bez poslizgu. Miedzy czlonem przednim 2 a czlonem tylnym 2 jest umieszczony czujnik E zmiany kierunku kata zalamania wyczuwajacy zmiany kata zalamania 0 i przylaczony wraz z zes¬ polem B oceny polozenia katowego do zespolu C uruchamiania zespolu blokujacego D. Jeden z syg¬ nalów wejsciowych sygnalu C uruchamiania blo¬ kady stanowi sygnal wejsciowy zespolu B oceny 28 779 6 polozenia katowego, bedacy znakiem odchylenia, który w zaleznosci od wyboru — jest znakiem dodatnim w przypadku, gdy ramie kata zalamania P — lezy na prawo, patrzac w kierunku jazdy po- 5 jazdu 1 widzianego z góry, od zakresu katowego A|3, zawierajacego kat zalamania pp zadany podlug kata skretu a kól kierowanych, lub jest znakiem ujemnym w przypadku, gdy ramie kata zalama¬ nia p lezy na lewo od zakresu katowego A|3, za- 10 wierajacego kat zalamania (3P zadany podlug kata skretu a kól kierowanych. Natomiast drugi sygnal wejsciowy zespolu C uruchamiania blokady stano¬ wi sygnal wyjsciowy czujnika E zmiany kierunku kata zalamania, bedacy znakiem kierunku, który — 15 w zaleznosci od wyboru — jest znakiem dodatnim w przypadku, gdy kierunek zmian kat zalamania, patrzac z góry, czlonu tylnego wzgledem czlonu przedniego jest zgodny z kierunkiem obrotu wska¬ zówek zegara, jest zas znakiem ujemnym w przy- 20 padku, gdy kierunek zmian kata zalamania czlo¬ nu tylnego wzgledem czlonu przedniego jest prze¬ ciwny do kierunku obrotu wskazówek zegara, przy czym dwom sygnalom wejsciowym zespolu C uru¬ chamiania blokady, majacym znaki przeciwne jest 25 przyporzadkowane polozenie zaporowe zespolu blo¬ kujacego D.Zespól czujnikowy A analizujacy kat skretu przednich kól kierowanych 6 ma postac czujnika skretu kól kierowanych, przylaczonego do ukladu 30 kierowniczego oraz przylaczonego do niego elemen¬ tu posredniego 16. Zespól czujnikowy F, wyczuwa¬ jacy kat zalamania ma postac czujnika 17 wytwa¬ rzajacego sygnal uzalezniony od kata zalamania, wbudowanego ponadto miedzy czlon przedni 2 35 a czlon tylny 3, oraz czlonu posredniego, przyla¬ czonego do niego. Zespól blokujacy D ma postac hydraulicznego silownika 7a, 7b dwustronnego dzia¬ lania oraz zespolu uruchamiania blokady stanowia¬ cego czesc zespolu sterowniczego 12, przylaczonego 40 do przestrzeni roboczych lOa, lOb wzglednie lla, llb za pomoca przewodów hydraulicznych 13, 14.Cylindry 8a, 8b silowników hydraulicznych 7a, 7b dwustronnego dzialania sa zamocowane do czlonu przedniego 2, zas ich tloki do czlonu tylnego 3. 45 Centralny element konstrukcyjny zespolu sterow¬ niczego 12 stanowi rozdzielacz czterodrogowy trój- polozeniowy, którego pierwszy króciec 22 jest po¬ laczony z pierwsza przestrzenia robocza 10 robo¬ czego silownika hydraulicznego 6a za pomoca prze- 50 wodu 13, drugi króciec 23 jest natomiast polaczony z druga przestrzenia robocza 11 za pomoca prze¬ wodu 14. Trzeci króciec 25 zaworu hydraulicznego 21 jest polaczony z czwartym króccem 24 za pomo¬ ca przewodu 26 tworzacego wewnetrzna petle hy- 55 drauliczna, oraz jest wyposazony w zawór zwrot¬ ny 27 odcinajacy przeplyw w kierunku od trzecie¬ go krócca 25 do czwartego krócca 24. W srodko¬ wym polozeniu spoczynkowym suwaka 31 rozdzie¬ lacza czterodrogowego trójpolozeniowego wszystkie 60 cztery krócce 22, 23, 24 i 25 sa otwarte wzgledem siebie, w polozeniu dodatniego wysterowania pierwszy króciec 22 jest otwarty wzgledem czwar¬ tego krócca 24 oraz drugi króciec 23 wzgledem trzeciego krócca 25, zas w polozeniu ujemnego wy- 65 sterowania pierwszy króciec 22 jest otwarty wzgle-7 128 779 8 dem trzeciego krócca 25, a drugi króciec 23 wzgle¬ dem czwartego krócca 24.Otwarte polozenie zaworu zwrotnego 27 stanowi o tym, ze w przypadku dodatniego polozenia roz¬ dzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego 21 wyjscie ma znak dodatni, natomiast w przypadku ujemnego polozenia rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego 21 wyjscie ma znak ujemny. Po¬ lozenie zamkniecia zaworu zwrotnego 27 stanowi o tym, ze w przypadku dodatniego polozenia roz¬ dzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego 21 wyjscie ma znak ujemny, zas w przypadku ujem¬ nego polozenia rozdzielacza czterodrogowego trój¬ polozeniowego 21 wyjscie ma znak dodatni. W zew¬ netrznej petli hydraulicznej 28 w polaczonej rów¬ nolegle z zaworem zwrotnym 27 jest umieszczony zawór ograniczania cisnienia, który ogranicza cis¬ nienie czynnika roboczego w przewodzie odgalez- nym miedzy trzecim króccem 25 a zaworem zwrot¬ nym 27. Do przewodu odgaleznego, umieszczonego pomiedzy zaworem 29 ograniczania cisnienia a czwartym króccem 24 jest przylaczony zbiornik hydrauliczny 30. Rozdzielacz 'hydrauliczny 21 jest wyposazony w suwak 31 o którego powierzchnie czolowa 31a jest oparta sprezyna 32, która jest na¬ ciskana za pomoca palca wodzacego 34, prowadzo¬ nego w prowadnicy 35 i opartego o bieznie sterow¬ nicza 37 stanowiaca wyjscie czujnika 36 wytwa¬ rzajacego sygnal odpowiadajacy katowi zalamania.Wejscie czujnika 36 wytwarzajacego sygnal odpo¬ wiadajacy katowi zalamania stanowi listwa sterow¬ nicza osadzona przesuwnie w prowadnicy 38 i za pomoca elementu posredniego 18 polaczona kine¬ matycznie z czujnikiem 17 wytwarzajacym sygnal odpowiadajacy katowi zalamania. Na drugiej po¬ wierzchni czolowej 31b suwaka 31 jest oparta spre¬ zyna 33, która jest naciskana za pomoca suwaka 40 prowadzonego w prowadnicy 39 i stanowiacego wyjscie czujnika wytwarzajacego sygnal odpowia¬ dajacy katowi skretu kól kierowanych.Dlugosc sprezyny jest tak dobrana, aby droga sprezyny byla dluzsza od najdluzszego przesunie¬ cia palca wodzacego 34.Podobnie droga sprezyny 33 jest dluzsza od naj¬ dluzszego przesuniecia suwaka 40 czujnika wytwa¬ rzajacego sygnal odpowiadajacy katowi skretu kól kierowanych.W wariancie wedlug fig. 3 polozenie suwaka 31 rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego 21 jest ustalane, podobnie jak w poprzednim warian¬ cie, posrednio z polozenia równowagi dzwigni po¬ zostajacej pod dzialaniem sprezyn. Do suwaka 31 rozdzielacza hydraulicznego 21 jest przylaczony bez luzu lacznik przesuwny 41, który znajduje sie w polaczeniu przenoszacym ruch z dzwignia wahliwa 42 osadzona na sworzniu 48. Na dzwigni wahliwej 42 sa oparte przeciwlegle sprezyny 50, 43, z któ¬ rych sprezyna 43 Jest sciskana za pomoca palca wodzacego 45 opartego o bieznie sterownicza 46 a prowadzonego w prowadnicy 44. Bieznia sterowni¬ cza 46 jest uksztaltowana na segmencie obracanym wokól sworznia 48 za pomoca elementu posrednie¬ go 18, pozostajacego w polaczeniu przenoszacym ruch z czujnikiem 17 wytwarzajacym sygnal od¬ powiadajacy katowi zalamania. Sprezyna 50 jest dociskana do dzwigni wahliwej 42 za pomoca su^ waka 52 osadzonego przesuwnie w prowadnicy 51 i polaczonego za "pomoca elementu posredniego 16 z czujnikiem wytwarzajacym sygnal odpowiadaja- 5 cy katowi skretu kól kierowanych.W przykladzie wykonania wedlug fig. 4 o po¬ wierzchnie czolowa 31b suwaka 31 rozdzielacza hy¬ draulicznego 21 jest oparta sprezyna naciskowa 53, wstepnie naprezona, druga swa koncówka oparta o staly element wsporczy. Na powierzchni czolo¬ wej 31a oparty jest suwak 56 osadzony przesuwnie w tulejach £5a, 55b. Na suwaku 56 jest zamocowa¬ ny pierscien mocujacy 57, na którym jest jedna koncówka oparta sprezyna naciskowa 60, której sila naprezenia wstepnego jest wieksza od sily dzialania sprezyny 53 w którymkolwiek jej polo¬ zeniu, zas druga koncówka naciska ona pierscien wsporczy 59 dociskajac go do progu 58 suwaka 56.W srodkowym polozeniu suwaka 31 do pierscie¬ nia wsporczego 59 przylega tuleja prowadnicza 61, na której sworzniu poprzecznym 62 jest osadzona dzwignia dwuramienna 63 zaopatrzona w konców¬ ki oporowe.Jedna koncówka oporowa 65 dzwigni dwuramien- nej 63 jest oparta o bieznie sterownicza 66 uksztal¬ towana na segmencie osadzonym obrotowo wokól sworznia 68, tworzac polaczenie przenoszace ruch oraz okreslajace wyjscie czujnika wytwarzajacego sygnal okreslajacy kat zalamania. Obrotowy seg¬ ment 67 jest za pomoca elementu lacznikowego 18 sprzezony z czujnikiem wytwarzajacym sygnal okreslajacy kat zalamania w polaczenie przenosza¬ ce ruch.Druga koncówka oporowa 64 dwuramiennej dzwigni 63 jest oparta o bieznie sterownicza 68 uksztaltowana na segmencie osadzonym obrotowo na sworzniu 71 tworzac wyjscie czujnika wytwa¬ rzajacego sygnal okreslajacy kat zalamania.Wyjscie czujnika wytwarzajacego sygnal okres¬ lajacy kat skretu kól kierowanych, majace postac segmentu obrotowego 70, jest za pomoca elementu posredniego 16 sprzegniete z czujnikiem wytwa¬ rzajacym sygnal okreslajacy kat skretu kól kiero¬ wanych, tworzac polaczenie przenoszace ruch.Opisane urzadzenie oddzialywuje na kat zalama¬ nia miedzy czlonem przednim 2 a czlonem tylnym 3 bezposrednio za pomoca silowników hydraulicz- cznych robocznych 7a, 7b przez to, ze powoduje dlawienie wzglednie odcinanie lub otwieranie po¬ laczenia hydraulicznego pomiedzy przestrzeniami roboczymi lOa i lOb wzglednie lla i llb, polaczo¬ nymi za pomoca zespolu sterowniczego 12. W przy¬ padku zamkniecia tego polozenia urzadzenie prze¬ ciwstawia sie zmianie kata zalamania wytwarza¬ jac maksymalny moment reakcyjny.W polozeniu srodkowym suwaka 31 rozdzielacz hydrauliczny 21 zapewnia bezposrednie polaczenie hydrauliczne pierwszego krócca 22 z drugim króc¬ cem 23. Tlok 9a moze sie poruszac bez przeszkód w obie strony w cylindrze 8a, poniewaz zapewnio¬ ne jest polaczenie pierwszej przestrzeni roboczej lOa z druga przestrzenia robocza lla za pomoca przewodów 14, 13. W srodkowym polozeniu roz¬ dzielacza hydraulicznego 21, mieszczacym sie w za¬ kresie luzu sterowniczego, urzadzenie to nie prze- 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60128 779 9 10 ciwstawia sie przebiegowi zalamywania. Jesli jed¬ nak suwak 31 rozdzielacza hydraulicznego 21 zo¬ stanie przesuniety w strone konca 31b, to po osia¬ gnieciu ujemnego polozenia zostanie ustanowione polaczenie hydrauliczne miedzy pierwszym króccem 22 a trzecim króccem 25 oraz miedzy drugim króc¬ cem 23 a czwartym króccem 24.W przypadku wystapienia zmiany kata zalama¬ nia czlonu tylnego 3 wzgledem czlonu przedniego 2 w kierunku dodatnim, to znaczy w kierunku zgodnym z kierunkiem ruchu obrotu wskazówek zegara, silownik hydrauliczny roboczy 7a zostanie poruszony w kierunku jego zsuniecia, na skutek czego czynnik hydrauliczny przeplynie z pierw¬ szej przestrzeni roboczej lOa silownika 'hydraulicz¬ nego roboczego 7a poprzez przewód 13, pierwszy króciec 22, rozdzielacz hydrauliczny 21 oraz trzeci . króciec 25, poniewaz zawór zwrotny 27 przyjal polozenie zaporowe wzgledem przeplywu w tym kierunku jako dodatniego sygnalu wyjsciowego czujnika zmiany kata zalamania. Tym samym urza¬ dzenie jest zablokowane, uniemozliwiajac przebieg zalamywania w kierunku dodatnim, to znaczy, ze wywiera moment reakcyjny przeciwstawiajacy sie przebiegowi dalszego zalamywania przegubowca w tym kierunku. W celu ograniczenia wielkosci tego momentu reakcyjnego czynnik roboczy moze prze¬ plywac, obejsciowo wzgledem zaworu zwrotnego 27, poprzez wewnetrzna petle hydrauliczna 28, jej zawór 29 ograniczania cisnienia, czwarty króciec 24, drugi króciec 23 i przewód 14 do drugiej prze¬ strzeni roboczej lla silownika hydraulicznego ro¬ boczego 7a. Tlok 9a musi w takim przypadku prze¬ zwyciezac dzialanie cisnienia ustalonego w pierw¬ szej przestrzeni roboczej lOa przez zawór 29 ogra¬ niczania cisnienia.Przy poruszaniu silownika hydraulicznego robo¬ czego 7a w kierunku rozsuwania, to znaczy przy zmienianu kata zalamania w kierunku ujemnym czynnik roboczy przeplywa z przestrzeni roboczej lla silownika hydraulicznego roboczego 7a poprzez przewód 14 do drugiego krócca 23 rozdzielacza hy¬ draulicznego 21, nastepnie z jego czwartego krócca 24 poprzez zawór zwrotny 27 wewnetrznego obwo¬ du hydraulicznego 26 — poniewaz ten jest otwar¬ ty ze wzgledu na ujemny sygnal wyjsciowy kierun¬ ku zmiany kata zalamania — do pierwszej prze¬ strzeni roboczej lOa. Przeplyw w tym kierunku nie wymaga zaistnienia istoty róznicy cisnien pomie¬ dzy tymi przestrzeniami roboczymi.Gdy suwak 31 rozdzielacza hydraulicznego 21 zostanie przemieszczony w kierunku konca 31a, to po osiagnieciu polozenia dodatniego zostanie usta¬ nowione polaczenie hydrauliczne miedzy pierwszym króccem 22 a czwartym króccem 24 oraz miedzy drugim króccem 23 a trzecim króccem 25. Przy poruszaniu silownika hydraulicznego roboczego 7a w kierunku jego zsuwania, to znaczy podczas zmia¬ ny kata zalamania w kierunku dodatnim czynnik hydrauliczny przeplywa z pierwszej przestrzeni ro¬ boczej lOa silownika hydraulicznego roboczego 7a poprzez przewód 13 pierwszy króciec 22 do czwar¬ tego krócca 24, po czym przeplywa poprzez zawór zwrotny 27 wewnetrznego obwodu hydraulicznego, poniewaz ten jest otwarty ze wzgledu na dodatni sygnal wyjsciowy kierunku zmiany kata zalama¬ nia — do trzeciego krócca 25 rozdzielacza hydrau¬ licznego 21 i nastepnie z krócca 23 przez przewód 14 do drugiej przestrzeni roboczej lla do silow¬ nika hydraulicznego roboczego 7a. Przeplyw w tym kierunku nie wymaga wystepowania istotnej róz¬ nicy cisnien miedzy tymi przestrzeniami robo¬ czymi.Przy poruszaniu silownika hydraulicznego ro¬ boczego 7a w kierunku rozsuwania, to znaczy pod¬ czas zmiany kata zalamania w kierunku ujemnynr czynnik roboczy moze przeplywac z przestrzeni roboczej lla silownika hydraulicznego roboczego 7a poprzez przewód 14 do drugiego krócca 23 roz¬ dzielacza hydraulicznego 21, nastepnie poprzez roz¬ dzielacz hydrauliczny 21 od trzeciego krócca 25, poniewaz zawór zwrotny 27 jest zamkniety dla przeplywu w tym kierunku ze wzgledu na ujem¬ ny sygnal wyjsciowy kierunku zmiany kata zala¬ mania, tylko poprzez zewnetrzna petle hydraulicz¬ na 28 i jej zawór 29 ograniczania cisnienia, i po¬ przez czwarty króciec 24, poprzez rozdzielacz hy¬ drauliczny 21, pierwszy króciec 22 poprzez prze¬ wód 13 do pierwszej przestrzeni roboczej lOa. Tlok 9a musi w takim przypadku pokonac cisnienie na¬ rosle w drugiej przestrzeni roboczej Ha do war¬ tosci okreslonej przez zawór 29 ograniczania cis¬ nienia.Sygnal wyjsciowy zespolu B oceny polozenia kon¬ cowego jest podawany przez przesuniecie suwaka 31, które to przesuniecie jest uzaleznione od su¬ my sygnalu okreslajacego kat skretu kól kiero¬ wanych oraz sygnalu okreslajacego kat zalamania.Suwak 15 przekazujacy sygnal okreslajacy skret kól kierowanych porusza sie w strone suwaka ste¬ rowniczego 31 w przypadku skrecania kól kiero¬ wanych w lewo, natomiast bieznia sterownicza 37, tworzaca wyjScie 36 czujnika kata zalamania, po¬ laczone z elementem posrednim 18 czujnika 17 wytrwarzajacego sygnal okreslajacy kat zalamania, porusza palec wodzacy 34 w strone suwaka ste¬ rowniczego 31, podczas gdy czlon tylny powoduje zmiane kata zalamania w kierunku dodatnim.Ksztalt biezni sterowniczej oraz sztywnosc pre- zyn 32, 33 jest tak dobrana, aby w przypadku, gdy wystapi odpowiedniosc dowolnego kata skretu a kól kierowanych oraz przyporzadkowanego mu ka¬ ta zalamania (0 = 0P) wzgledem siebie w tym sa¬ mym czasie, wystepowalo równowazenie sie spre¬ zyn 32, 33 w srodkowym polozeniu suwaka 31, to znaczy w polozeniu, w którym suwak nie blokuje hydraulicznych obwodów przestrzeni roboczych 7, 11. Jesli pojazd 1 osiaga kat zalamania PP przy¬ porzadkowany katowi skretu a kól kierowanych ze zmiana zalamania w kierunku ujemnym z rzeczy¬ wistego kata zalamania P poczynajac, to równo¬ waga sprezyn 32, 33 nastepuje w polozeniu suwa¬ ka 31 przesunietym w strone konca 31J z wytwo¬ rzeniem ujemnego sygnalu oceny polozenia kato¬ wego. Przy wystapieniu wiekszej róznicy, suwak 31 przesunie sie az do polozenia krancowego do zderzaka.Suwak 52 stanowiacy wyjscie czujnika wytwa¬ rzajacego sygnal okreslajacy kat skretu kól kie¬ rowanych, zamocowany do elementu posredniego 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 6011 128 779 12 16 czujnika 15 sygnalu kata skretu kól kierowa¬ nych, porusza sie w strone dzwigni wahliwej 42 przy skrecaniu kól kierowanych w lewo.Segment 47 polaczony z elementem posrednim 18 czujnika 17 wytwarzajacego sygnal okreslajacy kat skretu kól kierowanych obraca sie w kierunku zgodnym z kierunkiem obrotu wskazówek zegara, w przypadku gdy czlon tylny 3 zmienia kat zala¬ mania w kierunku dodatnim.Ksztalt biezni sterowniczej 46 oraz sztywnosc sprezyn 43, 50 jest tak dobrana przy uwzglednie¬ niu zaleznosci okreslajacych miejsca ich oparcia na dzwigni wahliwej 42, aby w przypadku, gdy wy¬ stapi odpowiedniosc (P = Pp) miedzy dowolnym ka¬ tem skretu a kól kierowanych a przyporzadkowa¬ nym mu katem zalamania Pp w pewnym okresie czasu równowaga wystepowala w srodkowym po¬ lozeniu suwaka 31. Jesli poczynajac od rzeczywis¬ tego polozenia o kacie zalamania p, pojazd 1 osiaga kat zalamania PP przyporzadkowany katowi skretu a kól kierowanych, zmieniajac zalamania w kierunku ujemnym, to równowaga sprezyn 43, 50, pojawia sie w polozeniu suwaka 31, urucha¬ mianego dzwignia wahliwa 42, przesunietym w strone konca 31b — z ustanowieniem ujemnego syg¬ nalu oceny polozenia katowego — zas w przy¬ padku wystapienia wiekszej róznicy suwak zosta¬ je przesuniety do zderzaka w skrajne swe poloze¬ nie. Jesli poczynajac od rzeczywistego polozenia o kacie zalamania p pojazd 1 osiagnie polozenie zalamania Pp przyporzadkowane katowi skretu a kól kierowanych zmieniajac zalamanie w kierun¬ ku dodatnim, to równowaga sprezyn 43, 50 pojawi sie w polozeniu suwaka 31, uruchamianego dzwig¬ nia wahliwa 42, przesunietym w strone konca 31a — z ustanowieniem dodatniego sygnalu oceny polozenia katowego — zas w przypadku wystapie¬ nia wiekszej róznicy suwak 31 zosta'je przesuniety do zderzaka w skrajne swe polozenie.Zgodnie z figL 4 segment 67 polaczony z elemen¬ tem posrednim 18 czujnika 17 sygnalu kata zala¬ mania obraca sie w kierunku zgodnym z kierun¬ kiem obrotu wskazówek zegara w przypadku gdy czlon tylny obraca sie zmieniajac kat zalamania w kierunku dodatnim. Przy skrecaniu kól kiero¬ wanych w lewo element posredni 16 czujnika 15 kata skretu kól kierowanych obraca segment 70 w kierunku przeciwnym wzgledem kierunku obro¬ tu wskazówek zegara. Poniewaz naprezenie wstep¬ ne sprezyny 60 jest wieksze niz sprezyny 53, to w tym zakresie przemieszczania suwaka 31 tuleja prowadnicza 61 oraz suwak 31 ulegaja zgodnemu przesunieciu. Gdy suwak 31 osiagnie zderzak w swym skrajnym polozeniu 31b# to tuleja prowadni¬ cza 61 moze sie dalej przemieszczac w strone su¬ waka 31 wbrew oporowi sprezyny :60. Gdy suwak 31 osiagnie zderzak w swym fckr&jnym polozeniu na koncu 31a, to powierzchnia czolowa tulei pro¬ wadniczej 61 oddziela sie od pierscienia wsporcze¬ go 59 i suwak 56 moze sie poruszac w przeciw¬ nym kierunku wzgledem rozdzielacza hydraulicz¬ nego 21.Ksztalt biezni sterowniczych 69, 66 oraz stosu¬ nek ramion dwuramiennej dzwigni 63 sa tak do¬ brane, aby w przypadku wystepowania w danym czasie odpowiedniosci (0 = pp) miedzy dowolnym katem skretu a kól kierowanych a przyporzadko¬ wanym mu katem zalamania pp suwak pozostawal w polozeniu srodkowym. 5 Jesli poczynajac od rzeczywistego polozenia o ka¬ cie zalamania 0 pojazd 1 osiaga kat zalamania pp przyporzadkowany katowi skretu a kól kierowa¬ nych zmieniajac zalamanie w kierunku ujemnym, to ramie porównawcze przesuniete przez koncówki wodzace 64, 65 na skutek obrotu biezni sterowni¬ czych 66, 69 przemieszcza tuleje 61 oraz stykajacy sie z nia pierscien wsporczy 59, a takze suwak 56 oraz suwak 31 rozdzielacza czterodrogowego trójpo- lozeniowego 21 wbrew dzialaniu sprezyny 53 w polozenie przesuniete w strone konca 31b ¦— z wy¬ tworzeniem ujemnego sygnalu oceny polozenia ka¬ ta zalomu — a w przypadku wiekszej róznicy prze¬ suwa suwak 31 az do zderzaka w krancowe jego polozenie. Jesli wychodzac z polozenia o rzeczywis¬ tym kacie zalamania P pojazd 1 osiagnie kat zai« mania Pp przyporzadkowany katowi skretu a kól kierowanych zmieniajac zalamanie w kierunku do¬ datnim, to ramie porównawcze 63 poruszajace sie wraz z koncówkami wodzacymi 64, 65 na skutek obrotu biezni sterowniczych 66, 69 przemiesci tu¬ leje 61, pierscien wsporczy 59, suwak 56 oraz su¬ wak 31 rozdzielacza czterodrogowego trójpoloze- niowego 21 oraz sprezyne 53 w strone konca 31a — z wytworzeniem dodatniego sygnalu oceny poloze¬ nia katowego — a w przypadku wystapienia wiek^ szej róznicy przesunie suwak 31 az do polozenia krancowego.Mozna w odniesieniu do czesci konstrukcyjnych, uruchamiajacych suwak 31, wystepujacych w trzech wariantach jednakowo stwierdzic, ze w przypadku, gdy wychodzac z polozenia rzeczywistego kata za¬ lamania p pojazd 1 osiaga kat zalamania PP przy¬ porzadkowany katowi skretu a kól kierowanych zmieniajac zalamanie w kierunku ujemnym, to suwak 31 rozdzielacza czterodrogowego trójpolo- zeniowego 21 przyjmuje polozenie wytwarzajac ujemny sygnal polozenia katowego, przy czym uklad hydrauliczny pozwala na zmiane kata za¬ lamania w kierunku ujemnym, natomiast przeciw¬ stawia sie blokada zmianie kata zalamania w kie¬ runku dodatnim.Jesli wychodzac z polozenia o rzeczywistym ka¬ cie zalamania p pojazd 1 osiagnie kat zalamania Pp przyporzadkowany katowi skretu a kól kiero¬ wanych zmieniajac zalamanie w kierunku dodat¬ nim, to suwak 31 rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego 21 przyjmie polozenie odpowia¬ dajace wytwarzaniu dodatniego sygnalu oceny po¬ lozenia katowego, przy czym uklad hydrauliczny bedzie pozwalal na zmiane kata zalamania w kie¬ runku dodatnim, natomiast bedzie sie przeciwsta¬ wial zmianie kata zalamania w kierunku ujemnym.Urzadzenie to pozwala zatem na zmiane kata za¬ lamania wylacznie w kierunku odpowiadajacym toczeniu sie bez poslizgu, zas blokuje jakakolwiek zmiane kata zalamania w kierunku przeciwnym.Zastrzezenia patentowe 1. Urzadzenie do ograniczania kata zalamania po¬ jazdów przegubowych, zawierajace zespól blokuja- 15 20 25 30 35 40 45 50 55 6013 12S779 14 cy przylaczony do czlonów pojazdu sprzegnietych ze soba, a przy tym polaczony w jeden uklad fun¬ kcjonalny z zespolem oceny polozenia katowego, wyczuwajacym kat skretu przednich kól kiero¬ wanych czlonu przedniego oraz oceniajacym od¬ chylke kata zalamania wzgledem zadanego kata zalamania przyporzadkowanego katowi skretu przednich kól kierowanych, znamienne tym, ze zespól blokujacy (D) ma postac hydraulicznego si¬ lownika (7a, 7b) o dwóch przestrzeniach roboczych (lOa, lOb, lla, llb), który jest polaczony z zespolem (C) uruchamiania blokady za pomoca przewodów 'hydraulicznych (13, 14) zas zespól (C) uruchamiania blokady stanowi- rozdzielacz czterodrogowy trój- polozeniowy (21) polaczony przewodami hydraulicz¬ nymi (13, 14) z przestrzeniami roboczymi (lOa, lOb, lla, llb) oraz polaczony z nim zawór zwrotny (27), zawierajacy wewnetrzna petle hydrauliczna, przy czym pierwsza przestrzen robocza (13a, lOb) jest przylaczona do pierwszego krócca (22) rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego (21) za pomoca przewodu hydraulicznego (13), druga przestrzen ro¬ bocza (Ha, llb) jest polaczona z drugim króccem (23) za pomoca przewodu hydraulicznego (14), a po¬ nadto wewnetrzna petla hydrauliczna (25, 27, 26, 24) jest wyposazona w zawór zwrotny (27), umiesz¬ czony zaporowo dla przeplywu odbywajacego sie od trzeciego krócca (25) w strone czwartego króc¬ ca (24), przy czym zespól blokujacy (D) stanowi jednoczesnie czujnik (E) kierunku zmiany kata za¬ lamania. 2. Urzadzenie wedlug zastrz. 1, znamienne tym, ze zespól (A) analizujacy kat skretu kól kierowa¬ nych stanowi czujnik (15) oraz polaczony z nim element posredni (16), zas zespól (F) analizujacy kat zalamania stanowi czujnik (17) kata zalamania wbudowany miedzy oba czlony (2, 3) pojazdu, oraz element lacznikowy (18) polaczony z tym czujni¬ kiem. 3. Urzadzenie wedlug zastrz. 1, znamienne tym, ze zespól (B) oceny polozenia katowego stanowi su¬ wak (40) polaczony z elementem posrednim (16) czujnika (15) wytwarzajacego sygnal okreslenia ka¬ ta zalamania (31) rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego (21), sprezyna (33) umieszczona pomiedzy jednym jego koncem (31b) a suwakiem czujnikowym (40), bieznia sterownicza (37) uksztal¬ towana na listwie sterowniczej (36) polaczonej 5 z elementem lacznikowym czujnika (17) wytwarza¬ jacego sygnal okreslenia kata zalamania, palec wo¬ dzacy (34) oparty o te bieznie oraz sprezyna (32) umieszczona pomiedzy tym palcem wodzacym (34) a drugim koncem (31a) suwaka- fal) rozdzielacza czterodrogowego trójpolozeniowego (21). 4. Urzadzenie wedlug zastrz. 1, znamienne tym, ze zespól (B) oceny polozenia katowego stanowi su¬ wak (52) polaczony z elementem posrednim (16) czujnika (15) wytwarzajacego sygnal okreslenia ka¬ ta skretu kól kierowanych, bieznia sterownicza (46) uksztaltowana na segmencie obrotowym (47) pola¬ czonym z elementem posrednim (18) czujnika (17) wytwarzajacego sygnal okreslenia kata zalamania, palec wodzacy (45) oparty o te bieznie, sprezyny (43, 50) oparte o oba te suwaki (45, 52) i utrzymu¬ jace dzwignie wahliwa (42) w srodku, miedzy so¬ ba, oraz rodzielacz czterodrogowy trójpolozeniowy (21) polaczony z dzwignia wahliwa (42) za pomoca swego suwaka (31). 5. Urzadzenie wedlug zastrz. 1, znamienne tym, ze zespól (B) oceny polozenia katowego stanowi bieznia sterownicza (69) znajdujaca sie na obroto¬ wym segmencie (70) polaczonym z elementem po¬ srednim (16) czujnika (15) wytwarzajacego sygnal okreslania kata skretu kól kierowanych; bieznia sterownicza (66) usytuowana na obrotowym seg¬ mencie (67) polaczonym z elementem posrednim (18) czujnika (17) wytwarzajacego sygnal okreslenia kata zalamania, ponadto ramie porównawcze (63), które jest obsadzone odchylnie na tulei przesuwnej (61) i które jest oparte o sprezyne osadzona mie¬ dzy elementami zderzakowymi (57, 58) na suwaku (56) umieszczonym osiowo przesuwnie z ogranicze¬ niem jego ruchu za pomoca panew (55a, 55b) i kon¬ cówek wodzacych (64, 65) opartych o bieznie ste¬ rownicze, oraz suwak (31) rozdzielacza czterodro¬ gowego trójpolozeniowego (21), który wraz z wy¬ mienionym suwakiem (56) znajduje sie w polacze¬ niu umozliwiajacym przenoszenie ruchu. 15 20 25 30 35128 779 i 7a 11a \—i iir 9a128 779 Z1^\ 31 b^ -t^nCHH- Ifer, Fig.3128 779 f =© 66 67 68 JoooL FigA \\\ 6%' W WZGraf. Z-d 2 — 673/85 — 35 + 15 Cena 100 zl PL PL