Przy czyszczeniu wysokowrzacych frakcyj oleju mineralnego znana metoda kwasu siarkawego mozna zupelnie usu¬ nac zawarte w ciezkich olejach mineral¬ nych zesmalajace sie zwiazki jedynie po- wtórnem wyciaganiem swiezym kwasem siarkawym. Wielokrotne wyciaganie swie¬ zym, cieklym kwasem siarkawym powodu¬ je straty w cennych skladnikach materjalu wyjsciowego wskutek wyciagania takze czesci zwiazków ubogich w wegiel, a takze jest kosztowne przez potrzebe stosowania nowych ilosci plynnego kwa¬ su siarkawego.Okazalo sie obecnie, ze mozna osia¬ gnac wysmienite i do tego ekonomiczne oczyszczenie jezeli sie olej mineralny podda powtórnej ekstrakcji kwasem siar¬ kawym plynnym, ale jezeli do pierwszej ekstrakcji uzyje sie nie swiezego kwasu, lecz cieklego kwasu siarkawego, uzytego juz do poprzednich zabiegów w tym sa¬ mym celu, a swiezy kwas siarkawy uzyje sie tylko do ostatecznego oczyszczenia.Do pierwszych wiec wyciagan stosuje sie plynny kwas siarkawy, nasycony juz ciesciowo cialami, latwo rozpuszczalnemi w kwasie siarkawym (zwiazki bogate w wegiel) i usuniecie których stanowi cel postepowania, oprócz tych jednak cial wyciaga sie w malej mierze takie, które sa trudniej rozpuszczalne w cie¬ klym kwasie siarkawym (zwiazki ubogie w wegiel) i których usuniecie jest nie- korzystnem dla ekonomicznej strony sposobu.W praktyce przedstawia sie sposób tak, ze wzieta do czyszczenia ilosc wy- sokowrzacego oleju mineralnego traktuje sie przy pierwszem wyciaganiu cieklymkwasem- siarkawym, pochodzacym z po¬ przednich zabiegów, który juz byl np. trzy razy uzyty, poczem drugie i trzecie wyciaganie nastepuje z kwasem siarka¬ wym, który juz byl poprzednio dwa razy wzglednie raz uzyty w tym samym celu, az wkoncu traktowania uzywa sie swie¬ zy kwas siarkawy, który przy nastepnym zabiegu uzywa sie do trzeciego wycia¬ gania. Tym sposobem nastepuje grun¬ towny rozklad na czesc rozpuszczalna w cieklym kwasie siarkawym (ekstrakt) i na czesc nierozpuszczalna (rafinat). Ma sie zatem do czynienia ze sposobem na podstawie zasady przeciwpradowej, przy- czem sie osiaga, ze ilosc rozpuszczonych juz w kwasie siarkawym weglowodorów trudno rozpuszczalnych juz nie zwieksza sie, podczas gdy rozpuszczalne weglo¬ wodory sa gruntownie usuwane z oleju mineralnego. Pomijajac juz to, ze osia¬ ga sie przez to wyczerpujace oczyszcze¬ nie oleju mineralnego, wyparowywuje sie w stosunku do uzytej ilosci oleju mine¬ ralnego tylko nieznaczna ilosc kwasu siarkawego.Dla przeprowadzenia niniejszego spo¬ sobu mozna posilkowac sie znanem juz urzadzeniem dopelnionem tylko dodat¬ kowym zbiornikiem dla rozmaitych ilosci kwasu siarkawego i polaczonym z odpo- wiedniemi doprowadzajacemi i odprowa¬ dzajacemu przewodami rurowemi z mie¬ szadlem.Rysunek uwidacznia schematyczny szkic urzadzenia dla przeprowadzenia tej metody. a oznacza naczynie do wyciagania, c — naczynie do odparowywania ekstraktu, /—naczyniedo odparowywania rafinatu, d i\ e — naczynia do przechowywania oddzielnych ekstraktów, i liczbe tych naczyn w razie potrzeby mozna zwiek¬ szyc, g— kondensator, do którego sie do¬ prowadza gazy kwasu siarkawego wy¬ chodzace z ci fi w którym sie ^zgeszczaja, h — zbiornik dla zgeszczonego w g kwasu siarkawego, i — pompe podajaca ekstrakty 2-gi i 3-ci z naczyn przechowujacych do na¬ czynia ekstrakcyjnego.Wszystkie czesci niewazne i same przez sie zrozumiale sa opuszczone na rysunku, który ma jedynie na celu po¬ kazac schematycznie uksztaltowanie urza¬ dzenia nadajacego sie do wykonania przytoczonego tu sposobu.Nowy sposób umozliwia np. przez czterokrotne traktowanie kwasem siarka¬ wym otrzymanie z oleju smarowego o bardzo wysokiej zawartosci zywico- watych cial przetworu, wolnego od cial zywicowatych i odpowiadajacego, od¬ nosnie do liczby smolowej, tez wyso¬ kim wymaganiom stawianym olejom trans¬ formatorowym.Sposób nadaje" sie dalej do czyszcze¬ nia takich destylatów i olei, które obok skladników rozpuszczalnych w cieklym kwasie siarkawym zawieraja czesci stale w nim nierozpuszczalne. Takiemi cialami sa np. olej ze smoly wegla brunatnego i zwlaszcza przetwór, otrzymywany ga¬ zowaniem wegla brunatnego przy niz¬ szej temperaturze. Ale tez inne prze¬ twory odpowiadajace podanym warun¬ kom, moga sluzyc jako materjal wyj¬ sciowy przy tym sposobie. Smola z we¬ gla brunatnego obfituje w parafine, która sie nierozpuszcza w kwasie siarkawym, podczas gdy wszystkie inne skladniki rozpuszczaja sie w nim. Wskutek niskiego punktu topnienia parafiny jest tu mozliwy gladki sposób roboty przed¬ stawiony ponizej.W oznaczonym jako naczynie * do ekstrakcji kotle mieszadlowym a miesza sie smole, przeznaczona do oczyszczenia wzglednie jej destylat z wielokrotna obje¬ toscia cieklego kwasu siarkawego i ochla- — 2 -^dza do —10°. Po pewnym czasie po u- staniu sie opada plyn klarowny nadól, podczas gdy wydzielona w drobnych krysztalach w stalej postaci parafina (miekkie parafiny sa przy 10° stale) wy¬ plywa do góry. Przepuszcza sie teraz klarowny ekstrakt przez filtr pod cisnie¬ niem b, który zatrzymuje pojedyncze platki krysztalów do tak zwanego naczynia od¬ parowujacego ekstrakt c przyczem mozna obserwowac przez umieszczone w dolnej czesci a szklo obserwacyjne splywanie i warstwe oddzielajaca. Wpuszcza sie potem nowa porcje kwasu siarkawego do a miesza sie krótki czas i spuszcza sie dolna warstwe tak zwanego ekstraktuII do naczynia przechowujacego d. Nie po¬ trzeba przytem czekac na zupelne osa¬ dzenie sie, temperatura tez jest obojetna, poniewaz ten ekstrakt II stosuje sie przy nastepnym zabiegu jako ekstrakt I i przytem ochladza sie znowu do — 10°, wiec jest bez znaczenia czy zabiera on ze soba parafine wydzielona wskutek niezupelnego osadzenia sie, czy tez pa¬ rafina rozpuscila sie wskutek wysokiej temperatury. Nastepnie po raz trzeci wpuszcza sie kwas siarkawy do naczy¬ nia #, ale teraz ogrzewa sie zawartosc jego do 40°. Parafina topi sie przytem na klarowna warstwe i mozna ja gladko oddzielic od ekstraktu III. Ostatni wpuszcza sie do naczynia przechowuja¬ cego ey podczas gdy parafina splywa do tak zwanego naczynia odparowywujacego pozostalosc /. Ekstrakt III sluzy przy na¬ stepnym zabiegu jako ekstrakt II. Kwas siarkawy usuwa sie teraz z obydwóch naczyn cif pierwotnie przez ogrzanie, nastepnie przez zmniejszone cisnie¬ nie, poczem sie usuwa gotowe prze¬ twory: z jednej strony wolny od parafi¬ ny ekstrakt, z drugiej strony parafine.Zdawaloby sie racjonalnem, aby za¬ miast ogrzewania zawartosci naczynia a do 40° dla stopienia parafiny dopiero przy ostatniej ekstrakcji i oddzielenia zupelnego jej od ekstraktu III stosowac te temperature, a przynajmniej jeszcze drugie wyciaganie przy 40°. Nie da sie jednak to zrobic, poniewaz kwas siarka¬ wy zmieszany z rozpuszczalnemi w nim skladnikami olejowemi rozpuszcza przy wyzszych temperaturach parafine w znacz¬ nych iloscjach. Naodwrót, ekstrakt III, zawierajacy malo skladników olejowych wiec skladajacy sie prawie wylacznie z kwasu siarkawego, rozpuszcza przy 40° C malo parafiny.Przy szybkiej kolejnosci przeprowa¬ dzania zabiegów moga nastapic straty na czasie, poniewaz naczynie do wyciaga¬ nia ogrzewa sie do 40° C dla ekstraktu IIIr a dla ekstraktu I nastepujacej operacji znowu ochladza sie do — 10°. Aby uni¬ knac tego rnozna wstawic jeszcze drugie naczynie do ekstrakcji, do którego wply¬ wa zawartosc a wzglednie sie wtlacza przy pomocy pompy gazowej zawartosc a; i w tym drugiem naczyniu podobnem do a poddaje sie traktowaniu S02 przy 40° C, tak ze a nie potrzebuje byc wogóle ogrzewane. To drugie naczynie at (fig. 2) musi sie naturalnie laczyc odpo- wiedniemi przewodami z calem urzadze¬ niem.Sposób ten moze miec równiez zasto¬ sowanie do otrzymywania czystego antra¬ cenu z surowego handlowego antracenu.I tu równiez stosuje sie zasade prze- ciwpradowa przy pomocy której mozna prostym sposobem otrzymac z surowego handlowego antracenu o zawartosci okolo 40% antracenu, czysty antracen o zawar¬ tosci antracenu 92 — 94% bez wielkich strat na antracenie. Otrzymywanie go¬ towego, wyciagnietego ostatecznego prze¬ tworu odbywa sie nieco inaczej niz otrzymanie parafiny, poniewaz antracen z powodu swego wysokiego punktu topnienia nie moze byc stopiony w apa¬ racie jak parafina. Usuwa sie w tym — 3 —wypadku antracen z mieszadla przez splókiwanie go po dodaniu nieco swie¬ zego kwasu siarkawego, mieszajac, do naczynia, sluzacego do wyparowywania i zupelnego odpedzenia kwasu siarka¬ wego. W zupelnie podobny sposób mozna przeprowadzic rozdzielenie suro¬ wego wosku ziemnego na czysty wosk ziemny i zywice ziemna. Zywica ziemna rozpuszcza sie w kwasie siarkawym wosk ziemny jest w nim prawie nieroz¬ puszczalny. Przez traktowanie sproszko¬ wanej surowej zywicy ziemnej opisanym poprzednio wielokrotnie sposobem, do¬ konywa sie rozdzialu gladko, usuwanie gotowego, wyciagnietego wosku ziemnego z mieszadla odbywa sie jak podano przy antracenie.Z przytoczonych przykladów widocz- nem jest róznorodne zastosowanie ni¬ niejszego sposobuiurzadzenia. Wszystkie stale ciala lzejsze od cieklego kwasu siarkawego mozna traktowac podobnie jak surowy antracen i wosk ziemny, oleje, zawierajace: stale skladniki, nie¬ rozpuszczalne w kwasie siarkawym, i ciekle skladniki rozpuszczalne, obrabia sie, jak to opisano przy oleju z wegla brunatnego. PL