Przedmiotem wynalazku jest srodek do sporza¬ dzania wodnych kapieli hartowniczych, o posred¬ nich zdolnosciach chlodzacych miedzy zdolnoscia chlodzaca wody i zdolnosciami chlodzacymi ole¬ jów mineralnych zawierajacy tensydy, inhibitory korozji, który ponadto moze zawierac zageszczacz i srodek antypienny.Znane sa srodki do sporzadzania kapieli har¬ towniczych o posrednich zdolnosciach chlodzacych, zawierajace rozpuszczalne w wodzie wieloczastecz- kowe zwiazki organiczne o srednim ciezarze cza¬ steczkowym nie mniejszym od 300, otrzymane przez polimeryzacje prostych zwiazków organicz¬ nych — Traitment Therniaue 1976 nr 104, s. 71— —82. Wedlug opisu patentowego St. Zjedn. Am. nr 3939016 srodki takie zawieraja /badz mieszanine rozpuszczalnych w wodzie polimerów akrylowych lub metakrylowych lub ich soli z metalami alka¬ licznymi lub metalami ziem alkalicznych lub roz¬ puszczalne kopolimery akrylowo-metakrylowe lub ich sole z wyzej wymienionymi detalami. Polime¬ takrylany sa zawarte takze w srodku wedlug opi¬ su patentowego CSRS nr 155098. Wedlug opisu patentowego japonskiego nr 49-40324 srodki takie zawieraja alifatyczne alkohole wielowodorotlenko- we takie jak sorbit, manmit, pentaerytryt itp. lub ich mieszaniny. Srodki opisane przez D. Jonescu M. Carpanu, C. Podenau — Metallurgia (Buka¬ reszt) 1975, 27 nr 3, s. 120—123 a takze w prospek¬ tach amerykanskiej firmy Dow Chemical Compa- 10 15 20 ny w opisie patentowym CSRS nr 154898 a takze w polskim opisie patentowym nr 92610 zawieraja tensyd niejonowy — glikol polietylenowy bedacy produktem polimeryzacji tlenku etylenu. Srodek wedlug polskiego opisu patentowego nr 92610 obok tensydu niejonowego zawiera tensyd jonowy anio- nowo-czynny — sól kwasu sulfonianowego.Srodek wedlug polskiego opisu patentowego nr 92610 mimo dodatków konserwujacych takich jak benzoesan sodu ulegal w czasie pracy atakowi mi¬ kroorganizmów. Powodowalo to zmiane zdolnosci chlodzacej kapieli w czasie pracy oraz powstawa¬ nie przykrego zapachu w niektórych przypadkach.Celem unikniecia tych zjawisk do preparatu wprowadzono inne srodki konserwujace: sterinol (bromek cetylopirydyniowy) lub laurosept (chlorek laurylopirydyniowy).Stwierdzono, ze preparat zawierajacy tensyd kationowy i niejonowy okazal sie juz w niskim stezeniu zaskakujaco dobry. Dopiero zetkniecie sie z zagadnieniami zjawisk dielektrycznych w war¬ stwie podwójnej w polielektrolitach pozwolilo na okreslenie, ze substancja czynna jest tensyd ka¬ tionowy, który asocjujac z tensydem niejonowym tworzy polielektrolit, tworzacy wokól rozgrzanego metalu podwójna warstwe elektryczna, korzystnie wplywajaca na wlasnosci cieplne kapieli hartow¬ niczej.Hartowanie zanurzeniowe zwiazane jest z tzw. kryzysem wrzenia i krytycznym strumieniem cie- 117 439117 439 pla. Na przebieg tego kryzysu wplywaja struktura i ksztalt powloki parowej, rozmiary i ilosc pe¬ cherzyków, struktura i stabilnosc warstwy peche- M Wi^I StUbllnysfr przeplywu konwekcyjnego i e?*W4tfLasi&£?i [powierzchniowych zaleza nie- z nich, glówmie rozmiary i ilosc pecherzy- Ntt*tf3te*&^ aii8^?^Vk^e np* s*ruktura i stabilnosc " y^f^obei&zyiowej. Srodek wedlug wynalaz¬ ku z^wIeTSTTensyd kationowo-czynny. W wyniku dysocjacji tensydu kationowo czynnego lancuch hydrofobowy znajduje sie w kationie. Jezeli do roztworu zawierajacego tensyd kationowoczynny zanurzy sie metal, to warstwa Helmholtza zlozona jest z kationów o duzych wymiarach (lancuch hy¬ drofobowy). Dzieki temu warstwa taka jest grub¬ sza, aktywnosc kationów jest mniejsza a liniowy spadek potencjalu jest lagodniejszy. W wyniku tego warstwa kapieli przylegla do metalu jest sta¬ bilna hydrodynamicznie. Powoduje to, ze zdolnosc chlodzaca roztworów tego srodka zaleznie od ste¬ zenia obejmuje caly przedzial szybkosci chlodze¬ nia, od szybkosci chlodzenia wody do szybkosci chlodzenia tak zwanych szybkosprawnych olejów hartowniczych.Istota wynalazku polega na tym, ze srodek do sporzadzania wodnych kapieli hartowniczych o- prócz inhibitora korozji i ewentualnie zageszcza¬ cza oraz srodka antypiennego zawiera od 30 do 80 procent wagowych korzystnie od 45 do 55 pro¬ cent wagowych kationowo-czynnego tensydu lub mieszanine takich tensydów. Najkorzystniejszymi tensydami kationowoczynnymi sa halogenki lub siarczany alkoksymetylopirydyniowe lub czwarto¬ rzedowe zwiazki amoniowe lub pirydyniowe, na przyklad chlorek dodekoksymetylopirydyniowy, chlorek tetradekoksypirydyniowy, bromek laury- lopirydyniowy, siarczan laurylopirydyniowy, pro¬ dukty kwaternizacji alkilowanych amin alifatycz¬ nych lub produkty kwaternizacji estru aminy ali¬ fatycznej i nasyconego kwasu tluszczowego. Sro¬ dek wedlug wynalazku zawiera od 1 do 30 procent wagowych inhibitora korozji. Inhibitorami korozji sa korzystnie trójpolifosforany lub czteropolifosfo- rany lub estry d-sorbitu lub pentaerytrytu i na¬ syconych lub nienasyconych kwasów tluszczo¬ wych. Srodek wedlug wynalazku moze zawierac zageszczacz, którym jest rozpuszczalna w wodzie metyloceluloza w ilosci od 1 do 30 procent wago¬ wych. Srodek wedlug wynalazku moze lacznie zawierac od 1 do ZO procent wagowych inhibitora korozji i ewentualnie od 1 do 30 procent wago¬ wych zageszczacza. Przedmiotem wynalazku jest równiez srodek, który zawiera od 95 do 70 procent wagowych korzystnie od 85 do 75 procent wago¬ wych zmieszanych ze soba tensydów niejonowych i tensydów kationowoczynnych* Na jedna czesc wagowa tensydu kationowoczynnego lub miesza¬ niny takich tensydów przypada od 7 do 9 czesci wagowych tensydu niejonowego lub mieszaniny takich tensydów korzystnie od 7,5 do 8 czesci takich tensydów lub ich mieszaniny. Tensydami niejonowymi sa polioksyetylenowane alkilofenole, polioksyetylenowane oleje roslinne, polioksyetyle¬ nowane tluszcze roslinne, polioksyetylenowane le 15 20 25 35 40 45 55 60 aminy, polioksyetylenowane nasycone i nienasy¬ cone kwasy tluszczowe, polioksyetylenowane ami¬ dy nasyconych i nienasyconych kwasów tluszczo¬ wych. Lancuch polioksyetylenowany 1 mola ad- duktu tlenku etylenu i wyzej wymienionych zwiazków zawiera od 4 do 20 moli tlenku etylenu.Srodek wedlug wynalazku ma nastepujacy sklad ilosciowy wyrazony w procentach wagowych: — tensyd kationowoczynny lub ich mie¬ szanina 80-^-5 — tensyd niejonowy lub mieszanina ta¬ kich tensydów 0-H85 — organiczny lub nieorganiczny inhibi^ tor korozji 1-z- 3a — zageszczacz do 30 Srodek wedlug wynalazku zawiera przykladowo od 40 do 60 procent wagowych siarczanu laurylo- pirydyniowego lub chlorku dodekoksymetylopiry- dyniowego lub tetradekoksypirydyniowego od 20 do 40 procent wagowych inhibitora korozji i od 30 do 40 procent wagowych inhibitora korozji i od 30 do 40 procent wagowych rozpuszczalnej w wo¬ dzie metylocelulozy lub od 40 do 60 procent wa¬ gowych siarczanu laurylopirydyniowego lub chlor¬ ku dodekoksymetylopirydyniowego lub tetradeko¬ ksypirydyniowego, od 20 do 40 procent wagowych inhibitora korozji i od 10 do 30 procent wago¬ wych rozpuszczalnej w wodzie metylocelulo¬ zy. Inna realizacja srodka wedlug wynalazku za¬ wiera od 40 do 70 procent wagowych produktu kwaternizacji estru aminy alifatycznej i nasyco¬ nego kwasu tluszczowego, od 20 do 30 procent wagowych estru d-sorbitu i nienasyconego kwasu tluszczowego oraz od 5 do 30 procent wagowych rozpuszczalnej w • wodzie metylocelulozy. Realiza¬ cja odmiany srodka wedlug wynalazku zawiera w procentach wagowych od 65 do 75 procent poli¬ oksyetylenowanych wyzszych amin alifatycznych o nasyconym lancuchu weglowodorowym, od 5 do 10 procent wagowych bromku laurylopirydynio¬ wego, od 5 do 8 procent mieszaniny pojedynczych i podwójnych estrów pentaerytrytu z nasyconymi kwasami tluszczowymi oraz od 10 do 25 procent rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy. Inna rea¬ lizacja odmiany srodka wedlug wynalazku zawie¬ ra w procentach wagowych od 65 do 75 procent mieszaniny polioksyetylenowanych produktów al- kilacji amin alifatycznych, od 5 de 40 procent bromku laurylopirydyniowego, od 5 do 8 procent pojedynczych i podwójnych estrów pentaerytrytu i nienasyconych kwasów tluszczowych oraz od 10 do 25 procent rozpuszczalnej w wodzie metyloce¬ lulozy lub od 60 do 80 procent polioksyetylowane- go amidu kwasu tluszczowego, od 10 do 30 procent produktu kwaternizacji amin alifatycz¬ nych i nasyconych kwasów tluszczowych, od 10 do 30 procent estru fl-sorbitu i nasyconych kwasów tluszczowych oraz od 5 do 20 procent wagowych rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy lub od 60 do 80 procent polioksyetylenowanych amidów kwasów tluszczowych, od 10 do 30 procent estru d-sorbitu i nienasyconych kwasów tluszczowych* 117 489 6 oraz od 5 do 20 procent rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy.Srodek wedlug wynalazku nie zawiera skladni¬ ków grzybo- i bakteriobójczych, a wchodzace w jego sklad kationowoczynne tensydy sa efektyw¬ nymi srodkami konserwujacymi bedac jednoczes¬ nie nietoksycznymi dla ludzi. Wchodzace w sklad srodka pochodne pirydyny nie maja jej nieprzy¬ jemnego zapachu. Jako kapiele hartownicze sto¬ suje sie wodne roztwory tego srodka o stezeniu od 1 do 25 procent wagowych. Srodek wedlug wy¬ nalazku i sporzadzone z niego kapiele hartownicze sa calkowicie nietoksyczne, niekorozyjne oraz sa odporne na dzialanie plesni i bakterii. Wszystkie w dalszym ciagu opisu omówione przyklady srod¬ ka wedlug wynalazku podobnie jak i wodne ka¬ piele z nich otrzymane moga byc mieszane ze so¬ ba w dowolnych stosunkach. Mozna z nich spo¬ rzadzic mieszaniny dwu osrodków lub kapieli a takze mieszaniny wiekszej ich ilosci. Stezenie ka¬ pieli dobiera sie w zaleznosci od potrzeb techniki hartowania. Stwarza to mozliwosci doboru kapieli hartowniczych w zaleznosci od ksztaltu detalu i gatunku stali z której zostal wykonany.Srodek wedlug wynalazku moze byc uzywany do sporzadzania wodnych kapieli hartowniczych stosowanych do hartowania detali ze stali, alumi¬ nium, mosiadzu lub innych detali niezelaznych.Przedmiot wynalazku jest przedstawiony w przykladach wykonania, z których dwa pierwsze odnosza sie do srodków zawierajacych tylko ten- syd kationowoczynny, a osiem pozostalych do srodków zawierajacych mieszanine tensydów ka- tionowoczynnych i niejonowych.We wszystkich przykladach sklady srodka po¬ dano w procentach wagowych.Przyklad I. Srodek zawiera 50 procent siar¬ czanu laurylopirydyniowego, 25 procent estrów d-sorbitu i nasyconych oraz/lub nienasyconych kwasów tluszczowych oraz 25 procent rozpuszczal¬ nej w wodzie metylocelulozy.Srodek jest substancja stala o konsystencji pa¬ sty, ma barwe ciemnozólta i jest dobrze rozpusz¬ czalny w wodzie. pH jednoprocentowego roztworu wynosi od 3,5 do 5. Kapiele z niego sporzadzone maja szybkosc chlodzenia zblizona do szybkosci chlodzenia szybkich olejów hartowniczych, takich jak olej hartowniczy OH-70 wedlug normy bran¬ zowej HN-75/0535-40.W 20-procentowym wodnym roztworze tej mie¬ szaniny o tempreaturze 30—35°C zahartowano przebijaki o srednicy 40 mm, wykonane ze stali NZ2 wedlug polskiej normy PN-60/H-85023 o no¬ minalnym skladzie chemicznym wyrazonym w procentach wagowych; wegiel okolo 0,45, mangan okolo 0,3, krzem okolo 0,9, fosfor nie wiecej niz 0,03, siarka nie wiecej niz 0,03, chrom okolo 1,1, wolfram okolo 2,0. 80 sztuk przebijaków uformo¬ wano w partie po 8 sztuk i nagrzano w piecu wglebnym do temperatury 880°C, po wygrzaniu ich w ciagu 20 minut zanurzono je do wyzej wy¬ mienionej kapieli. Po zahartowaniu odpuszczono je przez 2 godziny w powietrzu o temperaturze. 250°C. Twardosc powierzchniowa zahartowanych przebijaków wynosila 58—80 HRC. Zaden z harto¬ wanych przebijaków nie ulegl peknieciu. Róznice srednic przebijaków przed i po zahartowaniu nie przekroczyly 0,008 mm.• Przyklad II. Srodek zawiera 52 procent pro¬ duktu kondensacji kwasu stearynowego, formali¬ ny i pirydyny w srodowisku kwasu solnego, 20*/o mieszaniny mono- i dwuestrów pentaerytrytu z nasyconymi i nienasyconymi kwasami tluszczo- 10 wymi, 28°/o rozpuszczalnej w wodzie metylocelu¬ lozy.Mieszanina jest substancja stala o ciemnoszarej barwie, dobrze rozpuszczalna w wodzie o tempe¬ raturze wyzszej niz 30°C. pH jednoprocentowego 11 roztworu zawarte jest w przedziale 3—8. Kapiele z niej sporzadzone maja zdolnosc chlodzenia zbli¬ zona do zdolnosci chlodzenia wodnych olejów hartowniczych, na przyklad taka jak zdolnosc chlodzaca oleju hartowniczego wedlug normy 50 branzowej BN-64/0539-04. W 25-procentowym wo¬ dnym roztworze tej mieszaniny zahartowano z temperatury 980°C dlawice pomp glebinowych wykonane ze stali 2H13 wedlug normy polskiej PN-60/H-86020 o nominalnym skladzie chemicz¬ nym wyrazonym w procentach wagowych: wegiel 0,16—0,24, mangan nie wiecej niz od 0,6, krzem nie wiecej od 0,6, fosfor nie wiecej od 0,035, siar¬ ka nie wiecej od 0,030, chrom 12—14, nikiel nie wiecej od 0,6. Twardosc powierzchniowa zaharto¬ wanych i odpuszczonych, w tej samej kapieli, z temperatury 650°C detali wynosi 56—58 HRC. Ani jedna z obrabianych w ten sposób dlawic nie wykazala wad hartowniczych.Przyklad III. Srodek zawiera 8 procent chlorku lub bromku cetylopirydyniowego, 60 pro¬ cent polimeru tlenku etylenu o ciezarze czastecz¬ kowym zawartym w granicach 1500—6000, 2*/o pro¬ duktu estryfikacji d-sorbitu nienasyconym kwa- ^ sem tluszczowym i 30°/o rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy. Mieszanina jest substancja stala o konsystencji wosku barwy od jasnozóltej do jasnobrazowej, rozpuszcza sie dobrze w wodzie, szczególnie szybko w wodzie ogrzanej do tempe- ^ ratury 40—50°C.Temperatura krzepniecia srodka wynosi 45— —60°C. pH dziesiecioprocentowego wodnego roz¬ tworu srodka wynosi 5—8. Sporzadzono 2,5-pro- centowy roztwór wodny srodka. W roztworze tym M ogrzanym do temperatury 30—35°C hartowano prety stalowe — tloczyska pomp o dlugosci 500 mm i srednicy zewnetrznej 25 mm wykonane ze stali C35 wg polskiej normy PN-61/H-84016 o no¬ minalnym skladzie chemicznym wyrazonym w H procentach wagowych: wegiel 0,32—0,40, mangan 0,50—0,80, krzem 0,17—0,37, fosfor nie wiecej od 0,040, siarka nie wiecej od 0,040, chrom nie wiece) od 0,25, nikiel nie wiecej od 0,30, miedz nie wie- cej od 0,30.M Temperatura austenityzacji wynosila 850°C.Twardosc powierzchniowa zahartowanych pretów wynosila 55—58 HRC.Przyklad IV. Srodek zawiera 5 procent pro¬ duktu kwatemizacji tstru aminy alifatycznej i na¬ ci syconego kwasu tluszczowego, 80 procent adduktu7 117 439 8 tlenku etylenu i wyzszych amin alifatycznych o nasyconym lancuchu weglowodorowym, 5 procent adduktu tlenku propylenu i estru d-sorbitu z nie¬ nasyconym kwasem tluszczowym, 10 procent roz¬ puszczalnej wodzie metylocelulozy.Srodek jest pólplynna substancja o mazistej konsystencji o barwie brazowej, dobrze rozpusz¬ czalna w wodzie. pH jednoprocentowego roztworu wodnego wynosi 5—8. Roztwory wodne tej sub¬ stancji nie wymagaja dodatków antypieniacyeh. 4-procentowy roztwór wodny tego srodka o tem¬ peraturze 40—45°C zostal uzyty jako kapiel har¬ townicza, w której zahratowano stalowe waly korbowe pomp o srednicy 50 mm i dlugosci 400 mm wykonane ze stali 45G wedlug polskiej nor¬ my PN-61/H-84019 o nominalnym skladzie chemi¬ cznym wyrazonym w procentach wagowych: we¬ giel 0,42—0,50, mangan 0,7—1,0, krzem 0,17—0,37; fosfor nie wiecej od 0,040, siarka — 0,040, chrom nie wiecej od 0,25, nikiel nie wiecej od 0,25, miedz nie wiecej od 0,30. Temperatura austenityzowania wynosila 820°C. Róznica miedzy srednicami wal¬ ków przed i po hartowaniu byla nie wieksza od 0,045 mm.Przyklad V. Srodek zawiera 10 procent bromku lub chlorku larylopirydyniowego, 80 pro¬ cent adduktu, tlenku etylenu do nienasyconego kwasu tluszczowego lub olejów roslinnych oraz 10 procent mieszaniny mono- i dwuestrów penta- erytrytu i nienasyconego kwasu tluszczowego.Mieszanina jest substancja ciekla o konsystencji miodu lub syropu i ma barwe szara. Rozpuszczona w wodzie daje metne roztwory. Temperatura krze¬ pniecia zawarta jest w granicach 5—10°C. pH jed¬ noprocentowego wodnego roztworu wynosi 5.9. W 6-procentowym wodnym roztworze tej mieszaniny o temperaturze 20—25°C hartowano tuleje silników spalinowych wykonanych ze stali 45H wedlug pol¬ skiej normy PN-69/H-84030 o nominalnym skla¬ dzie chemicznym wyrazonym w procentach wago¬ wych; wegiel 0,42—0,50, mangan 0,50—0,80, krzem 0,17—0,37, fosfor nie wiecej od 0,035, siarka nie wiecej od 0,035, nikiel nie wiecej od 0,30, chrom 0,80—1,10, miedz nie wiecej od 0,20. Temperatura austenityzowania wynosila 840°C. Twardosc po¬ wierzchniowa zahartowanych detali wynosila 55—57 HRC. Ze 150 sztuk zahartowanych tulei zadna nie wykazala pekniec hartowniczych.Przyklad VI. Srodek zawiera 6 procent bromku cetylotrójmetyloaminiowego, 70 procent adduktu tlenku etylenu do wyzszych amin alifa¬ tycznych o nasyconym lancuchu weglowodorowym lub do mieszaniny produktów alkilacji estrów a- min alifatycznych, 4 procent mieszaniny soli sodo¬ wych kwasu trójfosforowego oraz 2 procent roz¬ puszczalnej w wodzie metylocelulozy.Mieszanina jest substancja pólplynna, podobna do miodu o barwie zóltobrazowej. W wodzie roz¬ puszcza sie dobrze dajac klarowne roztwory. Tem¬ peratura krzepniecia okolo 10°C. pH jednoprocen¬ towego roztworu wodnego wynosi 5—8,5. 8-pro- centowy wodny roztwór tej mieszaniny o tempe¬ raturze 20—30°C zostal uzyty jako kapiel hartow¬ nicza przy hartowaniu walków rozrza'du silników spalinowych ó srednicy 30 mm wykonanych ze stali 14HG wedlug polskiej normy PN-58/H-84029 o nominalnym skladzie chemicznym wyrazonym w procentach wagowych: wegiel 0,13-0,20, mangan 1—1,3, krzem 0,17—0,37, fosfor nie wiecej od 0,035, 5 siarka nie wiecej od 0,035, nikiel 0,30, chrom 0,80—1,10, miedz nie wiecej od 0,25.Walki naweglono, podstudzono do temperatury 860°C »i zahartowano w oleju hartowniczym OH-70 wedlug normy branzowej BN-75/0535-40 ogrzanym W do temperatury 60°C. Po umyciu walki ponownie ogrzano do temperatury 820°C i zahartowano w wyzej wymienionej kapieli. Walki odpuszczono w temperaturze 200°C w ciagu 1,5 godziny.Walki mialy twardosc powierzchniowa 58—64 U HRC. Zaden z 200 sztuk hartowanych w tej ka¬ pieli walków nie wykazal wad hartowniczych.Przyklad VII. Srodek zawiera 8 procent bromku lub nadchloranu N-laurylo N,N-dwumety- loaminy, 78 procent adduktów tlenku etylenu dp » alkilofenoli (8—16 grup oksyetylenowych w cza¬ steczce adduktu), 4 procent produktu ekstryfikacji d-sorbitu kwasem tluszczowym i 10 procent roz¬ puszczalnej w wodzie metylocelulozy. Mieszanina jest substancja ciekla o oleistej konsystencji, ma li barwe zólta, dobrze rozpuszcza sie w wodzie. Roz¬ twory wodne metnieja przy ogrzaniu do tempera¬ tury wyzszej niz 50°C, ale w tej temperaturze znikaja dobre zdolnosci chlodzace. Roztwory wod¬ ne silnie sie pienia i dlatego dodatek srodków an¬ se typiennych jest niezbedny. pH jednoprocentowego roztworu wodnego zawarte jest w przedziale 5— —7,5. 10-procentowy roztwór wodny tej mieszani¬ ny o temperaturze 35—45°C uzyto jako kapiel har¬ townicza do zahartowania frezów da swidrów 35 wiertniczych o srednicy 100 mm wykonanych ze stali 18 HGM wedlug polskiej normy PN-58/H- -84029 w nominalnym skladzie chemicznym wyra¬ zonym w procentach wagowych: wegiel 0,16—0,24, mangan 0,90—1,20, krzem 0,17—0,37, fosfor nie wie- 40 cej od 0,035, siarka nie wiecej od 0,035, nikiel nie wiecej od 0,30, chrom 0,90—1,20, molibden 0,20— —0,30, miedz nie wiecej od 0,25. Detale naweglono i podstudzono z temperatury naweglania do tem¬ peratury 860°C po czym zahartowano je w oleju « OH-70 o temperaturze 70°C. Nastepnie detale na¬ grzano do temperatury 820°C i oziebiano w wy¬ zej podanej wodnej kapieli hartowniczej a nastep¬ nie odpuszczono je w ciagu 2 godzin w tempera¬ turze 180°C. Twardosc powierzchniowa tak obro- 50 bionych frezów wynosila 62—64 HRC.Przyklad VIII. Srodek zawiera 8 procent mieszaniny 1:1 chlorków lub bromków Netoksy- lowanych chinoliny i y-pikoliny, 68 procent adduk¬ tu tlenku etylenu do mieszaniny alkoholi tluszczo- 55 wych, 5 procent mieszaniny 1:1 mono- i dwuety- noloaminy oraz 20*/o rozpuszczalnej w wodzie me¬ tylocelulozy.Srodek jest substancja stala o konsystencji ge¬ stej pasty lub wosku, dobrze rozpuszcza sie w wo- •• dzie, roztwory wodne nie wymagaja dodatków an- typieniacych. pH roztworu jednoprocentowego wy¬ nosi 5—8.W 15-procentowym roztworze wodnym tej mie¬ szaniny o temperaturze 20—30°C hartowano sworz- w nie i czopy traktorów wykonanych ze stali 18H2N29 117 430 10 wedlug polskiej normy PN-58/H-84029 o nominal¬ nym skladzie chemicznym wyrazonym w procen¬ tach wagowych: wegiel 0,15—0,22, mangan 0,40— —0,60, krzem 0,17—0,37, fosfor nie wiecej od 0,035, siarka nie wiecej od 0,035, nikiel 1,80—2,10, chrom 1,80—2,10, miedz nie wiecej od 0,25. Detale nawe- glano, podstudzono z temperatury naweglania do temperatury 850°C a nastepnie zahartowano w oleju hartowniczym wedlug BN-64/0539-04 o tem¬ peraturze 50°C. Nastepnie detale podgrzano do tem¬ peratury 820°C i zahartowano w wyzej wymienio¬ nej wodnej kapieli hartowniczej, po czym odpusz¬ czono je przez 2 godziny w temperaturze 190°C.Tak obrobione sworznie i czopy mialy twardosc powierzchniowa 60—64 HRC. Na 500 tak obrobio¬ nych detali tylko trzy wykazaly pekniecia har¬ townicze.Przyklad IX. Srodek zawiera 10 procent produktu kwaternizacji mieszaniny 1 :19—1,9 :1 amin alifatycznych i polioksyetylenowanych amin alifatycznych zawierajacych 4—20 grup oksyetyle- nowych, 85 procent mieszaniny produktów addycji tlenku etylenu lub propylenu do amidów kwasów tluszczowych oraz 5 procent adduktu tlenku etylenu do estru d-sorbitu i nienasyconego kwasu tlusz¬ czowego.Srodek jest substancja stala o konsystencji pa¬ sty, dobrze rozpuszczalnej w wodzie o temperatu¬ rze 25—60°C. pH jednoprocentowego roztworu wo¬ dnego wynosi 4,5—6,5. W 18-procentowym wodnym roztworze tej substancji o temperaturze 20—25°C hartowano rozwiertaki o srednicy 35 mm ze stali NWV1 wedlug polskiej normy PN-60/H-85023 o no¬ minalnym skladzie chemicznym wyrazonym w pro¬ centach wagowych: wegiel okolo 1,2, mangan okolo 0,3, krzem okolo 0,25, fosfor nie wiecej od 0,03, siarka nie wiecej od 0,03, chrom okolo 0,5, wol¬ fram okolo 1,2, wanad okolo 0,5. Rozwiertaki har¬ towano z temperatury 820°C odpuszczajac je w temperaturze 250°C przez 2,5 godoziny. Twardosc powierzchniowa rozwiertaków wynosila 60—64 HRC.Przyklad X. Srodek zawiera 15 procent siar¬ czanu laurylopirydyniowego, 65 procent polimeru tlenku etylenu o srednim ciezarze czasteczkowym 1000—2000 otrzymanego metoda opisana w czaso¬ pismie Przemysl Chemiczny z 1975 r., nr 8, str. 458—461, 5 procent mieszaniny 2 :1—1 :2 mono- i dwuestrów pentaerytrytu i nienasyconego kwasu tluszczowego oraz produktu estryfikacji d-sorbitu nienasyconym kwasem tluszczowym oraz 15 pro¬ cent rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy.Srodek jest substancja stala o konsystencji wo¬ sku, ma barwe ciemnobrazowa. Jest dobrze, roz¬ puszczalny w wodzie o temperaturze 35—50°C i w tych granicach temperatur wykazuje dobre wlas¬ nosci chlodzace. pH jednoprocentowego roztworu wodnego wynosi 4—6.W laboratoryjnej wannie hartowniczej o pojem¬ nosci 5 litrów wypelnionej 12,5-procentowym roz¬ tworem wodnym wyzej opisanego srodka, przygo¬ towanego z wody wodociagowej, zahartowano dwie partie detali ze stali 50S2 wedlug polskiej normy PN-55/H-84032 o nominalnym skladzie chemigaiiym wyrazonym w procentach wagowych: wegiel 0,47— —0,55, mangan 0,60—0,80, krzem 1,50—1,80, fosfor nie wiecej niz 0,04, siarka nie wiecej niz 0,04, ni¬ kiel nie wiecej niz 0,40, chrom nie wiecej niz 0,30, miedz nie wiecej niz 0,25. Detale mialy wymiary * gabarytowe 0 15—60 mm. Austenityzowano je w piecu z atmosfera ochronna, w temperaturze 900°C przez 12 minut. Detale mialy twardosc powierzch¬ niowa 60—63 HRC, zaden z nich nie wykazal pek¬ niec hartowniczych.*• Hartowanie w olejach mineralnych nie umozli¬ wialo uzyskania zadanej twardosci. Hartowanie w wodzie pozwala uzyskac wymagana twardosc, po¬ woduje jednak zbyt duza liczbe pekniec hartow¬ niczych. 15 Zastrzezenia patentowe 1. Srodek do sporzadzania wodnych kapieli har¬ towniczych o posrednich zdolnosciach chlodzacych M miedzy zdolnoscia chlodzaca wody i zdolnosciami chlodzacymi olejów mineralnych, zawierajacy ten- sydy, inhibitory korozji, który ponadto moze za¬ wierac zageszczacz i srodek antypienny, znamienny tym, ze zawiera od 30 do 80 procent wagowych M korzystnie od 45 do 55 procent wagowych kationo- woczynnego tensydu lub mieszaniny takich tensy- dów korzystnie halogenków alkoksymetylopirydy- niowych lub czwartorzedowych zwiazków amonio¬ wych lub pirydyniowych. 30 2. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera od 1 do 30 procent wagowych inhibitora korozji oraz od 1 do 30 procent wagowych zagesz¬ czacza. 3. Srodek wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze^ w jako inhibitor korozji zawiera trójpolifosforany lut czteropolifosforany. 4. Srodek wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze- jako inhibitor korozji zawiera estry d-sorbitu lub pentaerytrytu i nasyconych lub nienasyconych. 40 kwasów tluszczowych. 5. Srodek -wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze jako zageszczacz zawiera rozpuszczalna w wodzie metyloceluloze. 6. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze- *5 zawiera od 40 do 60 procent wagowych siarczanu laurylopirydyniowego lub chlorku dodekoksymety- lopirydyniowego lub tetradekoksypirydyniowego,, od 20 do 40 procent wagowych inhibitora korozjii i od 10 do 30 procent wagowych rozpuszczalnej w/ 50 wodzie metylocelulozy. 7. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera od 40 do 70 procent wagowych produktu kwaternizacji estru aminy alifatycznej i nasycone¬ go kwasu tluszczowego od 20 do 30 procent wago- 55 wyeh estru d-sorbitu i nienasyconego kwasu tlusz¬ czowego oraz od 5 do 30 procent wagowych roz^- puszczalnej w wodzie metylocelulozy. 8. Srodek do sporzadzania wodnych kapieli har¬ towniczych o posrednich zdolnosciach chlodzacychi «o miedzy zdolnoscia chlodzaca wody i zdolnosciami chlodzacymi olejów mineralnych zawierajacy ten- sydy, inhibitory korozji, który ponadto moze za¬ wierac zageszczacz i srodek antypienny. znamienny tym, ze zawiera od 95 do 70 procent wagowych « korzystnie od 85 do 75 procent wagowych zmie-11 117 439 12 szanych ze soba tensydów niejonowych i tensydów kationowoczynnych. 9. Srodek wedlug zastrz. 8, znamienny tym, ze na 1 czesc wagowa tensydu kationowoczynnego lub1 mieszaniny takich tensydów przypada od 7 do 9 czesci wagowych tensydu niejonowego lub mie¬ szaniny takich tensydów korzystnie od 7,5 do 8 czesci wagowych takich tensydów lub mieszaniny takich tensydów. 10. Srodek wedlug zastrz. 9, znamienny tym, ze tensydarni niejonowymi sa polioksyetylenowane: alkilofenole, oleje roslinne, tluszcze roslinne, aminy nasycone i nienasycone kwasy tluszczowe, amidy nasyconych i nienasyconych kwasów tluszczowych w których lancuch polioksyetylenowany 1 mola adduktu tlenku etylenu i wyzej wymienionych zwiazków zawiera od 4 do 20 moli tlenku etylenu. 11. Srodek wedlug zastrz. 8, znamienny tym, ze zawiera od 65 do 75 procent wagowych polioksy- etylenowanych wyzszych amin alifatycznych o na¬ syconym lancuchu weglowodorowym od 5 do 10 procent wagowych bromku laurylopirydyniowego od 5 do 8 procent mieszaniny pojedynczych i po¬ dwójnych estrów pentaerytrytu i nasyconych kwa¬ sów tluszczowych oraz od 10 do 25 procent wago¬ wych rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy. 12. Srodek wedlug zastrz. 8, znamienny tym, ze zawiera od 65 do 75 procent wagowych mieszaniny polioksyetylenowanyeh produktów alkilacji amin alifatycznych od 5 do 10 procent wagowych brom- 1 ku laurylopirydyniowego od 5 do 8 procent wago¬ wych pojedynczych i podwójnych estrów penta¬ erytrytu i nienasyconych kwasów tluszczowych oraz od 10 do 25 procent wagowych rozpuszczalnej w wodzie metylcelulozy. 13. Srodek wedlug zastrz, 8, znamienny tym, ze zawiera od 60 do 80 procent wagowych polioksy- etylenowanego amidu kwasu tluszczowego od 10 do 30 procent wagowych produktu kwaternizacji amin alifatycznych i nasyconych kwasów tluszczo¬ wych od 10 do 30 procent wagowych estru d-sor¬ bitu i nasyconych kwasów tluszczowych oraz od 5 do 20 procent wagowych rozpuszczalnej w wodzie metylocelulozy. 14. Srodek wedlug zastrz. 8, znamienny tym, ze zawiera od 60 do 80 procent wagowych polioksy- etylenowanych amidów kwasów tluszczowych od 10 do 30 procent wagowych estru d-sorbitu i nie¬ nasyconych kwasów tluszczowych oraz od 5 do 20 procent wagowych rozpuszczalnej w wodzie mety¬ locelulozy. 15 20 WZGraf. Z-2 — 813/82 — ,105 Cena 100 zl PL