Przedmiotem wynalazku jest elektroniczny prze¬ lacznik czasowy.Wraz z rozwojem automatyzacji pojawilo sie wie¬ le nowoczesnych rozwiazan przelaczników czaso¬ wych. iZwiekszone wymagania dotycza nie tylko podstawowych funkcji przelaczników czasowych, to znaczy zapewnienia opóznien czasowych, lecz rów¬ niez wielu innych dodatkowych wymagan, którym przelaczniki czasowe moga odpowiadac, poprzez re¬ alizacje coraz lepszych rozwiazan ukladowych, W dalszych czesciach opisu te dodatkowe wymaga¬ nia beda dokladnie omówione.Przelaczniki czasowe sa zwykle sterowane zdal¬ nie z duzych odleglosci za pomoca linii transmisyj¬ nych. Ze wzgledu na oddzialywanie zewnetrznych zaklócajacych pól elektrycznych i innych przypad¬ kowych czynników zaklócajacych, znanych specja¬ listom w danej dziedzinie techniki, na uzyteczny sygnal sterujacy nakladaja sie sygnaly zaklócajace, które moga spowodowac bledne dzialanie ukladów sterowanych. Zadaniem podstawowym przy projek¬ towaniu tego typu ukladów bylo ograniczenie do minimum skutków odzialywania tych sygnalów za¬ klócajacych. Zwykle opóznienie czasowe jest liczo¬ ne do momentu otwarcia lub zamkniecia przelacz¬ nika sterujacego.W licznych znanych ukladach opózniajacych war¬ tosc sygnalu wyjsciowego, który pojawia sie na wyjsciu po uplywie czasu opóznienia, moze dowol¬ nie zmieniac sie w pewnych granicach (na przyklad 15 20 25 30 w zaleznosci od temperatury otoczenia lub innych warunkach zewnetrznych), co uniemozliwia doklad¬ ne okreslenie momentu, w którym nastepuje rzeczy¬ wiste przyciaganie i zwalnianie przekaznika.W elektronicznych systemach automatyki czesto zachodzi koniecznosc szeregowego laczenia pojedyn¬ czych ukladów opózniajacych, to jest jednego za drugim tak, iz opózniony sygnal wyjsciowy jednego ukladu opózniajacego jest doprowadzany do wejscia sterujacego nastepnego ukladu opózniajacego. Przy takim szeregowym zalaczaniu ukladów opózniaja¬ cych odchylka opóznienia czasowego ostatniego z sygnalów od wartosci znamionowej jest suma od¬ chylek opóznien czasowych wzgledem opóznien za¬ danych wszystkich ukladów opózniajacych, wcho¬ dzacych w sklad zespolu opózniajacego.Aby ograniczyc do minimum te skumulowana od¬ chylke, projektanci-ukladowcy staraja sie projekto¬ wac uklady, w których sygnaly wyjsciowe maja strome dokladnie wyznaczone zbocza.W. wielu dziedzinach wymagane jest zastosowa¬ nie ukladów opózniajacych zapewniajacych opóznie¬ nie czasowe dwukierunkowe. Dzialanie takiego dwu¬ kierunkowego ukladu opózniajacego polega na tym, ze zamknieciu przelacznika sterujacego towarzyszy okreslona zmiana poziomu sygnalu wyjsciowego po uplywie okresu czasu wyznaczonego przez pierwsze opóznienie czasowe, a otwarcie przelacznika steru¬ jacego towarzyszy uprzednio ustalona zmiana pozio¬ mu sygnalu wyjsciowego o takim samym lub prze- 115 995115 995 3 4 ciwnym charakterze po uplywie okresu czasu wy¬ znaczonego przez drugie opóznienie czasowe.Aby spelnic te wymagania, jako przelaczniki ste¬ rujace stosuje sie przelaczniki obrotowe o trzech stykach, przy czym dwa rózne opóznienia czasowe sa realizowane za pomoca dwu niezaleznych od sie¬ bie ukladów opózniajacych jednokierunkowych.W praktyce jednakze czesto jest wymagane, aby zamkniecie i otwarcie dwupozycyjnego przelaczni¬ ka sterujacego bylo zwiazane z dwoma róznymi czasami opóznienia.Obecnie nie ma elektronicznego przelacznika cza¬ sowego o prostej budowie, spelniajacego wyzej wy¬ mienione wymagania.W opisie patentowym RFN nr 1 762 167 jest opisa¬ ny jednokierunkowy uklad opózniajacy o bardzo prostej budowie. Uklad ten sklada sie zasadni¬ czo z czlona calkujacego RC wlaczonego w obwód bazy tranzystora i przekladnika, zalaczonego w ob¬ wodzie kolektora tranzystora. Dioda Zenera wla¬ czona w obwód emitera tranzystora utrzymuje sta¬ ly poziom napiecia polaryzacji tranzystora, co za¬ pewnia polaryzacje tranzystora w kierunku prze¬ wodzenia. Po zamknieciu przelacznika sterujacego kondensator C zaczyna sie ladowac. Ladunek kon¬ densatora zmienia sie w czasie wedlug funkcji wy¬ kladniczej, przy czym napiecie bazy powoli zmniej¬ sza sie. Po uplywie okreslonego okresu czasu na¬ piecie bazy tranzystora zbliza sie do uprzednio usta¬ lonego poziomu progowego. Prad kolektora zmniej¬ sza sie proporcjonalnie do spadku napiecia na ba¬ zie tak, iz w koncu osiaga poziom zerowy. Prze¬ kaznik jest zwalniany wówczas, gdy prad kolekto¬ ra staje sie nieco mniejszy od wartosci pradu zwal¬ niania przekaznika. Wartosci pradu zwalniania po¬ szczególnych przekazników, nawet przekazników te¬ go samego typu, odznaczaja sie znacznym rozrzu¬ tem. Z tego powodu dokladny moment zwalniania przekaznika nie moze byc okreslony z góry. Poza tym z powodu zaleznosci parametrów tranzystora od temperatury otoczenia opóznienie czasowe rów¬ niez staje sie zaleznym od temepratury otoczenia.Inna niedogodnosc takiego ukladu polega na tym, ze sygnaly zaklócajace moga bezposrednio docierac do bazy tranzystora, a ich wartosci przypadkowe moga byc takie, iz sygnaly te moga spowodowac wczesniejsze zadzialanie przekaznika.W opisie patentowym RFN nr 1923 895 jest opi¬ sany uklad opózniajacy z przerzutnikiem Schmitta realizujacy opóznienie jednokierunkowe. Dokladny moment pojawienia sie sygnalu wyjsciowego jest tutaj okreslony przez wystapienie czynnika przela¬ czajacego w stopniu bistabilnym, jednakze sygnaly zaklócajace pochodzace z linii przesylowej przedo¬ staja sie jeszcze bezposrednio do wejscia. Poniewaz w tym ukladzie porównywanie zmieniajacego sie wykladniczo sygnalu z napieciem progowym, wy¬ znaczajacym zmiane stanu przerzutnika, nastepuje równiez w obwodzie bazy, wrazliwosc ukladu na za¬ klócenia jest wysoka.Co wiecej, znany jest fakt, ze przerzutniki Schmitta w pewnym zakresie napiec wykazuja hi- stereze i ze poziom sygnalu przelaczajacego jest za¬ lezny od temperatury. W opisanym ^ukladzie czlon calkujacy RC nie moze zapewnic wytwarzania li¬ niowo narastajacego napiecia. -Na skutek wyklad¬ niczego charakteru napiecia uzyskiwanego z czlonu calkujacego zmniejsza sie stronnosc zbocza sygnalu otrzymywanego w wyniku calkowania, gdy zwiek¬ sza sie opóznienie czasowe. Ten fakt przejawia sie w tym, ze momenty czasu przelaczania staja sie bardziej nieokreslone. Takie uklady opózniajace nie moga byc stosowane w calym szeregu urzadzen.W opisie patentowym RFN nr 1 614 530 jest opi¬ sany uklad opózniajacy znacznie bardziej skompli¬ kowany, niz wyzej wymienione. Równiez tutaj po¬ równywanie realizowane jest w obwodzie bazy, a opóznienie zapewnione jest w wyniku zastosowa¬ nia czlonu calkujacego RC, który to czlon dzieki zmniejszeniu stromosci zbocza impulsu wyjsciowe¬ go zapewnia, ze rózne opóznienia czasowe sa uzys¬ kiwane z rózna dokladnoscia.Na figurze 2 wymienionego opisu patentowego dotyczacego rozwiazania, nalezacego do stanu tech¬ niki, jest przedstawiony skutek oddzialywania im¬ pulsów zaklócajacych na prace ukladu. Zasadniczo oddzialywanie sygnalów zaklócajacych jest takie same we wszystkich przypadkach rozwiazan, nale¬ zacych do stanu techniki, wymienionych powyzej.W dalszych czesciach opisu bedzie wyjasnione, ze w tego typu ukladach, nalezacych do stanu techniki, sygnaly zaklócajace oddzialywuja nie tylko wów¬ czas, jezeli w danej chwili sa nalozone na sygnal pozyteczny. Ich oddzialywanie na zmiane stanu czlonu calkujacego przejawia sie równiez w tym, ze uklad nie moze powrócic do swojego stanu poczat¬ kowego nawet wówczas, gdy sygnaly zaklócajace juz zniknely. Wynikiem oddzialywania poprzedza¬ jacych sygnalów zaklócajacych jest dzialanie ukla¬ du z nieodpowiednim opóznieniem czasowym.Na figlarze 2 cytowanego opisu patentowego RFN nr 1 614 630 funkcja A przedstawia sygnal analo¬ gowy wytwarzany na wyjsciu czlonu calkujacego.Jak widac z tego wykresu, narastaniu i opadaniu impulsów zaklócajacych towarzyszy odcinek wy¬ kladniczy, który ma stala czasowa równa stalej czasowej czlonu calkujacego. Krzywa ES przedsta¬ wia wejsciowy sygnal z nalozonym sygnalem zakló¬ cajacym.Mozna zauwazyc, ze napiecie czlonu calkujacego RC moze osiagnac stan stabilny tylko wówczas, gdy od momentu znikniecia impulsu zaklócajacego uply¬ nal pewien okres czasu. Stan stabliny jest ozna¬ czony na fig. 2 linia pozioma odpowiadajaca napie¬ ciu zasilania. Okres czasu od momentu znikniecia impulsu zaklócajacego zalezy od czasu trwania tego impulsu zaklócajacego. Z tego wzgledu opóznienie zalezy od szerokosci impulsu zaklócajacego.Znany jest równiez z opisu patentowego Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 3889197 elektroniczny przelacznik czasowy, zawierajacy wzmacniacz oraz kondensator wlaczony miedzy wejsciowym zacis¬ kiem sterujacym i wyjsciowym zaciskiem wzmac¬ niacza. Wzmacniacz i kondensator tworza czlon cal¬ kujacy, którego pierwszy obwód jest zalaczony mie¬ dzy zaciskiem zródla pradowego a wejsciem steruja¬ cym wzmacniacza, a drugi obwód jest zalaczony miedzy wejsciem sterujacym wzmacniacza a wspól¬ nym punktem ukladu. Przy tym pierwszy obwód jest obwodem rozladowania kondensatora i para- 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 605 115 995 6 metry tego obwodu wyznaczaja stala czasowa pro¬ cesu rozladowania sie kondensatora, natomiast dru¬ gi obwód jest obwodem ladowania sie kondensato¬ ra i parametry tego obwodu wyznaczaja stala cza¬ sowa procesu ladowania sie kondensatora.Taki przelacznik jest stosunkowo malo podatny na zaklócenia spowodowane krótkotrwalymi przer¬ wami sygnalu wejsciowego. Odznacza sie stosunko¬ wo prosta budowa. Ma jednak powazna wade, po¬ legajaca na tym, ze nie zapewnia mozliwosci uzy¬ skiwania opóznienia dwukierunkowego, to znaczy nie zapewnia mozliwosci wprowadzenia zwloki cza¬ sowej zarówno w odniesieniu do zasilania jak tez wylaczenia elementu przylaczajacego.Nie jest równiez wyposazony w wyjscie elektro¬ niczne, zapewniajace mozliwosc sterowania dziala¬ niem innych przelaczników czasowych. Poza tym zapewniajac zabezpieczenie przed krótkotrwalymi przerwami sygnalu wejsciowego, ten przelacznik nie jest odporny na zaklócenia wywolane impulsa¬ mi zaklócajacymi.Wynalazek dotyczy elektronicznego przelacznika czasowego, przeznaczonego do zapewniania jedno¬ kierunkowego lub dwukierunkowego opóznienia, który to przelacznik w odpowiedzi na zadzialanie elementu sterujacego w danym kierunku zmienia stan swojego wyjscia po uplywie czasu T€, to zna¬ czy powoduje przerwanie obwodu zasilania cewki wzbudzajacej przekaznika, natomiast przy opóznie¬ niu dwukierunkowym zmienia on równiez stan swo¬ jego wyjscia w odpowiedzi na zadzialanie przelacz¬ nika sterujacego odmienne od zadzialania pierwsze¬ go na pizeciwny po uplywie czasu opóznienia Tm, to znaczy wywoluje zamkniecie obwodu za¬ silania przekaznika. Opóznienia czasowe Te i Tm moga byc dobierane niezaleznie od siebie w sto¬ sunkowo szerokim zakresie.Przedmiotem wynalazku jest przelacznik czaso¬ wy zapewniajacy uprzednio okreslone opóznienie czasowe, który w odpowiedzi na uprzednio ustalo¬ na zmiane stanu przelacznika sterujacego, na przy¬ klad, otwarcie lub zamkniecie, zmienia swoje pa¬ rametry wyjsciowe po uplywie czasu okreslajacego opóznienie czasowe, powodujac zadzialanie lub zwolnienie przekaznika, zawierajacy wzmacniacz z kondensatorem zalaczonym w obwodzie sprzeze¬ nia zwrotnego wzmacniacza, wykorzystywany jako element wyznaczajacy opóznienie czasowe, przy czym wzmacniacz i kondensator tworza czlon cal¬ kujacy, którego pierwszy obwód, zalaczony miedzy zródlem zasilania a wejsciem sterujacym wzma¬ cniacza stanowi obwód rozladowywania sie konden¬ satora, wyznaczajacy stala procesu rozladowywania sie kondensatora, i którego drugi obwód, zalaczony miedzy wejsciem sterujacym wzmacniacza a wspól¬ nym punktem ukladu, stanowi obwód ladowania sie kondensatora, wyznaczajacy stala czasowa pro¬ cesu ladowania sie kondensatora.Zgodnie z wynalazkiem uklad podstawowy, w sklad którego wchodzi wzmacniacz operacyjny z kondensatorem zalaczonym w obwodzie sprzeze¬ nia zwrotnego, zawiera diode Zenera dolaczona przez rezystor ograniczajacy do zacisku wyjscio¬ wego wzmacniacza operacyjnego, tranzystor prze¬ laczajacy, którego baza jest polaczona z druga elek¬ troda diody Zenera, a kolektor — poprzez drugi rezystor z pierwszym zaciskiem zródla zasilania dwie diody zalaczone szeregowo tak, iz kierunki przewodzenia tych diod sa zgodne, a punkt pola- 5 czenia tych diod jest polaczony z wejsciem wzmac¬ niacza operacyjnego, trzeci rezystor zalaczony sze¬ regowo z druga dioda tak, iz jego drugie wprowa¬ dzenie jest polaczone ze stykiem ruchomym prze¬ lacznika sterujacego, polaczonym poprzez czwarty rezystor z pierwszym zaciskiem zródla zasialania oraz piaty rezystor polaczony szeregowo z pierwsza dioda, przy czym kolektor tranzystora przylaczaja¬ cego jest polaczony z wejsciem elektronicznym elek¬ tronicznego przelacznika czasowego, styk nierucho¬ my przelacznika jest polaczony ze wspólnym punk¬ tem urzadzenia, a przekaznik do sterowania któ¬ rym przeznaczony jest elektroniczny przelacznik czasowy jest zalaczony równolegle do szóstego rer zystora zalaczonego w obwodzie kolektora wyjscio¬ wego tranzystora wzmacniacza operacyjnego, oraz polaczony z ukladem podstawowym pierwszy uklad elektryczny skladajacy sie z rezystora zalaczonego miedzy piatym rezystorem /ukladu podstawowego a pierwszym zaciskiem zródla zasilania, diody Zene¬ ra zalaczonej miedzy wspólnym punktem polacze¬ nia rezystora i piatym rezystorem ukladu podstawo¬ wego a kolektorem tranzystora przelaczajacego, po¬ tencjometru zalaczonego miedzy piatym rezystorem i pierwszy dioda ukladu podstawowego oraz drugiej diody Zenera zalaczonej równolegle do potencjo¬ metru.Uklad podstawowy jest polaczony z drugim ukla¬ dem elektrycznym skladajacym sie z diody zala¬ czonej równolegle do szeregowo zalaczonych diod i potencjometru ukladu podstawowego tak, iz kie¬ runek przewodzenia diody jest taki sam, jak kie¬ runek przewodzenia szeregowo zalaczonych diod ukladu podstawowego, szeregowo zalaczonych dru¬ giej diody i rezystora zalaczonych tak, iz pierwsze wyprowadzenie drugiej diody jest polaczone z punk¬ tem polaczenia diod ukladu podstawowego, drugie wyprowadzenie drugiej diody jest polaczone z pierw¬ szym wyprowadzeniem rezystora, a drugie wypro¬ wadzenie rezystora jest polaczone z kolektorem tranzystora przelaczajacego ukladu podstawowego, oraz trzeciej diody zalaczonej miedzy punktem po¬ laczenia drugiej diody z rezystorem a stykiem ru¬ chomym przelacznika sterujacego.Uklad podstawowy polaczony z pierwszym ukla¬ dem elektrycznym jest polaczony z drugim ukla¬ dem elektrycznym skladajacym sie z diody której jedno wyprowadzenie jest polaczone ze wspólnym punktem polaczenia potencjometru pierwszego ukla¬ du elektrycznego z piatym rezystorem ukladu pod¬ stawowego, a drugie — ze~ stykiem ruchomym prze¬ lacznika sterujacego, przy czym kierunek przewo¬ dzenia diody jest zgodny z kierunkiem przewodze¬ nia pierwszej i drugiej diod ukladu podstawowego, szeregowo zalaczonych drugiej diody i rezystora zalaczonych tak, iz pierwsze wyprowadzenie dru¬ giej diody jest polaczone z punktem polaczenia diod ukladu podstawowego, drugie wyprowadzenie — z pierwszym wyprowadzeniem rezystora, a drugie wyprowadzenie rezystora jest polaczone z kolekto¬ rem tranzystora przelaczajacego ukladu podstawo- 15 20 25 30 35 40 45 50 55 607 wego, oraz trzeciej diody zalaczonej miedzy punk¬ tem polaczenia drugiej diody z rezystorem a sty¬ kiem ruchomym przelacznika sterujacego.W przelaczniku czasowym wedlug wynalazku synchronizacja jest dokonywana poprzez zapewnie¬ nie liniowo, a nie wykladniczo, narastajacego na¬ piecia. Dzieki temu dokladnosc opóznienia/Czasowe- go jest uniezalezniona od wartosci tego opóznienia.Porównywanie realizowane jest w obwodzie kolek¬ tora wzmacniacza operacyjnego, a hie w obwodzie jego bazy. Dzieki temu wrazliwosc ukladu na za¬ klócenia zmniejsza sie proporcjonalnie do stosunku napiecia kolektora do napiecia bazy. Zmniejszenie to wynosi od 5 do 10 razy.Po pojawieniu sie jakiegokolwiek impulsu zakló¬ cajacego uklad powraca w bardzo krótkim czasie do swojego stanu poczatkowego tak, iz po impul¬ sach zaklócajacych nie pozostaje nastepstw ubocz¬ nych.Poza wyjsciem, przystosowanym do pobudzania przekaznika, przelacznik czasowy ma równiez wyj¬ scie elektroniczne przeznaczone do sterowania in¬ nych podobnych przelaczników czasowych. Dzieki temu przelaczniki czasowe moga byc laczone ze so¬ ba szeregowo.Zastosowanie zarówno sprzezenia zwrotnego, jak i realizacja porównywania w obwodzie kolektora zapewniaja dobra stabilnosc temperaturowa ukladu.W koncu nalezy zauwazyc, ze po uplywie czasu opóznienia prad wzbudzajacy przekaznik zwieksza sie gwaltownie. Dzieki temu prad wzbudzajacy nie wplywa na czas zadzialania przekaznika.Przelacznik czasowy wedlug wynalazku ma wszystkie wymienione zalety i bardzo prosta bu¬ dowe w porównaniu z jego wysoka niezawodnoscia.Zawiera on jedynie trzy tranzystory i kilka ele¬ mentów ukladowych.Dalsze, korzystne wlasciwosci i dzialanie prze¬ lacznika czasowego wedlug wynalazku sa opisane na kilku przykladach wykonania wynalazku w oparciu o zalaczony rysunek, na którym fig. 1 przedstawia schemat polaczen elektronicznego prze¬ lacznika czasowego wedlug wynalazku, realizujace¬ go opóznienie jednokierunkowe, fig. 2 — schemat polaczen innego przykladu realizacji wynalazku re¬ alizujacego opóznienie jednokierunkowe, fig. 3 — schemat polaczen przelacznika czasowego wedlug wynalazku realizujacego opóznienie dwukierunko¬ we, fig. 4 — typowe przebiegi zachodzace w prze¬ laczniku czasowym przedstawionym na fig. 1, fig. 5 — typowe przebiegi zachodzace w przelaczniku czasowym zrealizowanym zgodnie z fig. 2, fig. 6 — typowe przebiegi zachodzace w przelaczniku czaso¬ wym zrealizowanym wedlug fig. 3.Na figurze 1 przedstawiony jest przyklad reali- l zacji przelacznika czasowego wedlug wynalazku za¬ pewniajacego opóznienie jednokierunkowe. Ten uklad jest sterowany przelacznikiem sterujacym K, który jest zamkniety w stanie spoczynkowym.Przylacznik czasowy wysterowuje przekaznik J za- 60 laczony na wyjsciu. Ten przekaznik J znaduje sie w stanie zwolnionym, gdy przelacznik sterujacy K zrfajduje sie w stanie spoczynkowym. Przelacznik czasowy ma zacisk wyjsciowy F.W pozycji spoczynkowej przelacznika sterujace- 65 \ 995 8 go K napiecie na zacisku wyjsciowym F przelacz¬ nika czasowego równe jest zeru. Po uplywie czasu Tm liczonego od momentu otwarcia przelacznika sterujacego.K przekaznik J zmienia swój stan, a na 5 elektronicznym zacisku wyjsciowym napiecie wzras¬ ta gwaltownie od zera do wartosci napiecia zasi¬ lania.Przelacznik czasowy sklada sie zasadniczo z ukla¬ du podstawowego i z dolaczonego do niego pierw- !0 szego zespolu ukladowego. Nalezy zaznaczyc, ze uklad podstawowy jest taki sam we wszystkich trzech przykladach wykonania wynalazku.Uklad podstawowy sklada sie z nizej wymienio¬ nych elementów: wzmacniacza operacyjnego E, zbu- 15 dowanego korzystnie z tranzystorów w ukladzie Darlingtona kondensatora sprzezenia zwrotnego C, zalaczonego miedzy wejsciem i wyjsciem wzmac¬ niacza operacyjnego E tak, iz wzmacniacz E dziala jako czlon calkujacy; obwodu szeregowego, utwo- 20 rzonego przez rezystory R5 i/lub R6 oraz diode D4, zalaczonego miedzy zaciskiem zródla zasilania UT i wejsciem wzmacniacza operacyjnego E; diody D5, zalaczonej miedzy przelacznikiem sterujacym K i wejsciem wzmacniacza operacyjnego E; diody 25 Zenera Z3, dolaczonej do wyjscia wzmacniacza ope¬ racyjnego E, której drugie wyprowadzenie laczy sie z baza tranzystora przelaczajacego Tr, którego kolek¬ tor jest polaczony z linia UT, doprowadzajaca na¬ piecie zasilania przez rezystor R3; przekaznik J, 30 który moze byc dolaczony do ukladu podstawowego w taki sposób, ze bedzie on zalaczony miedzy linia UT, doprowadzajaca napiecie zasilania, a zaciskiem wyjsciowym A wzmacniacza operacyjnego E.W przedstawionym na fig. 1 przelaczniku czaso- 35 wym uklad podstawowy jest uzupelniony pierw¬ szym zespolem ukladowym.Miedzy rezystorem R6 ukladu podstawowego i li¬ nia UT jest zalaczony rezystor R5, a miedzy wspól¬ nym punktem polaczenia rezystorów R5 i R6 oraz 40 kolektorem tranzystora przelaczajacego Tr jest za¬ laczona dioda Zenera Zl. Drugie wyprowadzenie re¬ zystora R6 jest polaczone przez potencjometr PI z dioda D4, a dioda Zenera Z2 jest zalaczona rów¬ nolegle do potencjometru PI. Rezystor RIO jest za- 45 laczony miedzy dioda D5 i przelacznikiem steruja¬ cym K. Wartosc rezystancji rezystora RIO jest co najmniej o jeden rzad wielkosci mniejsza od naj¬ mniejszej wartosci rezystancji obwodu szeregowego utworzonego z rezystorów R5, R6 i potencjometru PI.Przelacznik czasowy ma wyjscie elektroniczne F i wyjscie A, sterujace przekaznikiem J.Figura 2 przedstawia alternatywny przyklad re¬ alizacji przelacznika czasowego wedlug wynalazku, w którym zwolnienie przekaznika J nastepuje po uplywie czasu Te, liczonego od momentu zamknie¬ cia przelacznika sterujacego K. W tym przykladzie realizacji wynalazku stan spoczynkowy przelaczni¬ ka sterujacego K odpowiada jego rozwarciu i do¬ prowadzeniu pradu do cewki wzbudzajacej przekaz¬ nika J. Przelacznik czasowy zapewnia przy tym równiez opóznienie jednokierunkowe.Ten przelacznik czasowy równiez zawiera uklad podstawowy, do którego dolaczony jest inny zespól ukladowy.9 115 995 10 Sposób polaczenia drugiego zespolu ukladowego z ukladem podstawowym jest nastepujacy.Dioda D5 jest zalaczona poprzez potencjometr P2 do przelacznika sterujacego K. Wspólny punkt po¬ laczenia, rezystora R6 i diody D4 dolaczony jest po¬ przez diode D3 do przelacznika sterujacego K. Ob¬ wód szeregowy skladajacy sie z rezystora R4 i dio¬ dy D2 jest zalaczony miedzy kolektorem trazysto¬ ra przelaczajacego Tr i wejsciowym zaciskiem wzmacniacza opracyjnego E. Przy tym zacisk wej¬ sciowy wzmacniacza operacyjnego E jest polaczony bezposrednio z dioda D2. Miedzy wspólnym punk¬ tem polaczenia rezystora R4 i dioda D2„ a przelacz¬ nikiem sterujacym K zalaczona jest dioda Dl.Figura 3 przedstawia schemat przelacznika cza¬ sowego wedlug wynalazku stanowiacego zasadniczo kombinacje dwu ukladów pokazanych na fig. 1 i 2.Ten przeiacznik czasowy zapewnia opóznienie dwu¬ kierunkowe.Z figury 3 wynika, ze oba zespoly ukladowe zo¬ staly jednoczesnie polaczone z ukladem podstawo¬ wym. Potencjometr P2 zastepuje tutaj rezystor RIO pierwszego zespolu ukladowego. Wartosc rzystancji potencjometru jest co najmniej o jeden rzad wiel¬ kosci wieksza zarówno od rezystancji rezystorów R5, R6, jak i rezystora R4, Dzialanie przelaczników czasowych wedlug wy¬ nalazku jest objasnione w oparciu o fig. 4 do 6.Figura 4 przedstawia typowy wykres czasowy przebiegów w przelaczniku czasowym, pokazanym na fig. 1, realizujacym opóznienie jednokierunko¬ we. Przy zapewnieniu polaryzacji, pokazanej na fig. 1, dodatnie napiecie zasilania jest podawane na li¬ nie UT. Przelacznik sterujacy K jest normalnie zam¬ kniety, to znaczy potencjal w punkcie B jest równy potencjalowi wspólnego punktu calegojukladu (tak zwanej masy). Trzy wykresy czasowe przedstawio¬ ne na fig. 4 pokazuja przebiegi napieciowe UB, UA, Uf odpowiednio w punktach B, A, F.W stanie normalnym, lub mówiac inaczej spo¬ czynkowym, punkt B jest na wspólnej masie ukla¬ du, dioda R5 przewodzi przez rezystor RIO, a wzmacniacz operacyjny E jest odciety, to jest nie przeplywa przez niego prad. W punkcie wyjsciowym A napiecie jest równe"napieciu zródla zasialania. a przekaznik J jest zwolniony. W kierunku punktu wejsciowego wzmacniacza operacyjnego E prad do¬ datni przeplywa przez rezystory R6 i R5, potencjo¬ metr PI, diode D4, lecz ten prad nie moze spowo¬ dowac zmiany napiecia punktu wejsciowego, ponie¬ waz rezystancja rezystora RIO jest zasadniczo mniejsza, niz rezystancja wynikowa czlonów szere¬ gowych. To napiecie wejsciowe wzmacniacza ope¬ racyjnego równe jest prawie zeru.Jak bylo zaznaczone wyzej, potencjal punktu wyjsciowego A jest równy dodatniemu napieciu zródla zasilania, które jest wyzsze od napiecia pro¬ gowego Uz diody Zenera Z3. Dlatego prad przeply¬ wa przez diode Zenera Z3 i rezystor R7 w kierun¬ ku bazy tranzystora przelaczajacego Tr i ten tran¬ zystor jest otwarty, potencjal wyjsciowego zacisku E jest równy-praktycznie zeru.Zalózmy, ze mimo zamkniecia przelacznika steru¬ jacego K w momencie czasu t± do punktu wejscio¬ wego B dociera impuls zaklócajacy trwajacy od chwili t2. Zalózmy dla uproszczenia rozwazan, ze amplituda tego impulsu zaklócajacego jest'równa wartosci napiecia zasilania. Jest to najgorszy przy¬ padek jaki moze sie zdarzyc. Poniewaz potencjal B staje sie rózny od zera, dioda B5 przestaje przewo¬ dzic. Na wejsciu wzmacniacza operacyjnego E po¬ jawia sie sygnal sterujacy, przekazywany obwodem, skladajacym sie z rezystorów R5, R6, potencjometru' PI i diody D4. Na skutek oddzialywania kondensa¬ tora sprzezenia zwrotnego C napiecie na zacisku wyjsciowym A zaczyna liniowo zmniejszac sie.Szybkosc zmniejszania sie tego napiecia jest za¬ lezna od calkowitej rezystancji obwodu, utworzone¬ go z rezystorów R5, R6, potencjometru PI i od wartosci pojemnosci kondensatora C. Calkowita re¬ zystancja zasadniczo jest okreslona przez rezystan¬ cje PI. Dlatego malejace liniowo napiecie od mo¬ mentu ti do momentu tj jest oznaczone na fig. 4 symbolem PI celem wskazania, ze nachylenie tego odcinka krzywej jest okreslone zasadniczo przez wartosc rezystancji potencjometru PI.W momencie czasu t2 sygnal zaklócajacy zanika calkowicie i w punkcie B ustala sie znów potencjal zerowy. Wzmacniacz operacyjny E zostaje odciety przez rezystor RIO i diode D5, przy czym szybkosc tego odcinania jest okreslona przez wartosc rezy¬ stancji rezystora RIO. Poniewaz ta rezystancja jest o wiele mniejsza od wartosci rezystancji potencjo¬ metru PI, uklad powraca do stanu spoczynkowego prawie ze natychmiast po zniknieciu impulsu za¬ klócajacego. Czesc wykresu odwzorowujaca ten po¬ wrót do stanu spoczynkowego jest oznaczona sym¬ bolem RIO dla podkreslenia, ze nachylenie tego od¬ cinka wykresu jest okreslone przez rezystancje re¬ zystora RIO. A wiec uklad wedlug wynalazku za¬ pewnia, ze impuls zaklócajacy nie wywoluje na wyjsciu elektronicznym F zadnego zaklócenia. : Przelacznik sterujacy K zostaje otwarty, w mo¬ mencie czasu ts, na skutek czego poprzez rezystor R2 napiecie dodatnie zostaje doprowadzone do punktu B, dioda D5 przestaje przewodzic', a wzmac¬ niacz operacyjny E otrzymuje prad, otwierajacy go, przez potencjometr PI, w wyniku czego napiecie na kolektorze zaczyna - liniowo zmniejszac sie. Stala czasu procesu zmniejszania sie rezystancji poten¬ cjometru PI. W chwili zrówania sie wartosci napie¬ cia na wyjsciu A z wartoscia napiecia progowego Uz diody Zenera Z3 lub przy zmniejszeniu sie tego napiecia ponizej wartosci wyznaczonej napieciem progowym diody Zenera Z3 przestaje plynac prad sterujacy tranzystorem przelaczajacym Tri na jego kolektorze, a wiec i na wyjsciu elektronicznym F pojawia sie nagle napiecie dodatnie. Nastepuje. to w zaznaczonym na fig. 4 momencie czasu t4.W momencie czasu t4 anoda diody Zenera Zl do¬ laczona do wyjscia elektronicznego F, majaca do tej pory potencjal zerowy, uzyskuje potencjal, rów¬ ny dodatniemu napieciu zródla zasilania, a poten^ cjal katody tej diody, który jest równy napieciu Zenera, staje sie nizszy, niz napiecie zródla zasila¬ nia. Powoduje to, ze prad przestaje plynac przez te diode. W wyrilku tego potencjalu punktu polacze¬ nia rezystorów R5 i R6 wzrasta do wartosci napie¬ cia zasilania. Dioda Zenera Z2, która przed. momen¬ tem czasu t4 znajdowala sie w stanie odciecia, za- 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60115 995 li 12 czyna przewodzic i w ten sposób bocznikowac po¬ tencjometr PI. Sterowanie wzmacniaczem opera¬ cyjnym E nie jest teraz okreslane duza wartoscia rezystancji potencjometru PI lecz stosunkowo ma¬ la .wartoscia rezystancji dynamicznej diody Zenera Z2 i wynikowa wartoscia rezystancji rezystorów R5 i R6. Zakonczenie procesu ladowania kondensatora C okresla moment czasu, w którym wzmacniacz operacyjny zostaje calkowicie otwarty i w którym na wyjsciu elektronicznym F pojawia sie sygnal wyjsciowy o poziomie równym napieciu zasilania.Ten odcinek krzywej UA jest oznaczony na fig. 4 symbolem Z2 R5 R6 dla podkreslenia tego faktu, ze nachylenie zbocza impulsu jest okreslone przez te elementy. Przedzial czasowy t3 do t4 jest okreslony jako opóznienie czasowe Tm przelacznika czasowe¬ go: Przekaznik J jest tak zbudowany, ze jego za¬ dzialanie nastepuje w momencie czasu, gdy napie¬ cie V1 na wyjsciu A wzmacniacza operacyjnego sta¬ je sie równe napieciu dostarczanemu przez zródlo zasilania. Mozna zauwazyc, ze zadzialanie przekaz¬ nika J nastepuje natychmiast po momencie czasu Wyzej wyszczególnione warunki utrzymuja sie tak dlugo, jak dlugo przelacznik sterujacy K pozo¬ staje otwartym, to znaczy do momentu czasu t5.W momencie czasu t5 potencjal punktu B staje sie znów zerowym. Wzmacniacz operacyjny E powraca w stan odciecia w taki sposób, jak bylo opisane wy¬ zej, to jest poprzez diode D5 i rezystor RIO. Dzieki temu potencjal punktu wyjsciowego A zwieksza sie gwaltownie i po osiagnieciu wartosci napiecia Zene¬ ra Uz dioda Zenera Z3 zaczyna znowu przewodzic prad, a w punkcie F bedacym wyjsciem elektro¬ nicznym ustala sie potencjal zerowy. W ten sposób uklad powraca do swojego stanu spoczynkowego.Z przytoczonego wyzej opisu wynika, ze po znik¬ nieciu impulsu zaklócajacego uklad wraca natych¬ miast do swojego stanu spoczynkowego i impuls za¬ klócajacy nie pozostawia nastepstw.Dzialanie przelacznika czasowego przedstawione¬ go na fig. 2 jest opisane w oparciu o wykres cza¬ sowy przedstawiony na fig. 5, przy czym wykorzy¬ stane sa oznaczenia podobne do oznaczen, zamiesz¬ czonych na fig. 4.Stan spoczynkowy przelacznika sterujacego K od¬ powiada otwarciu tego przelacznika. W punkcie B jest wxwczas dodatnie napiecie równe napieciu za¬ silania. Wzmacniacz operacyjny E w pelni jest otwarty Lak, ze jego napiecie wyjsciowe jest rów¬ ne zeru. Dioda Zenera Z3 i tranzystor przelaczaja¬ cy Tr sa w stanie nieprzewodzenia pradu elektrycz¬ nego, dlatego na wyjsciu elektronicznym F utrzy¬ muje sie dodatnie napiecie równe napieciu zasila¬ nia.Zalózmy, ze w momencie czasu t6 pojawia sie im¬ puls zaklócajacy, trwajacy do momentu czasu t7, po¬ wodujac obnizenie napiecia w punkcie B do zera i utrzymanie tego napiecia na tym poziomie w cza¬ sie trwania impulsu zaklócajacego.W momencie czasu, gdy potencjal punktu B spa¬ da do zera, otwiera sie dioda D3 i przekazuje po¬ tencjal zerowy na anode diody D4, na skutek czego dioda D4 przestaje przewodzic, Z punktu B, przez diode przewodzaca D5 i potencjometr P2, plynie te¬ raz prad w kierunku wejscia wzmacniacza opera¬ cyjnego E, powodujac jego zamkniecie. Rezystancja potencjometru P2 jest duzo wieksza od rezystancji rezystora R6. Skutkiem tego przeplywu pradu jest liniowe narastanie napiecia na wyjsciu A. Szybkosc tego narastania jest okreslona przez wartosc rezy¬ stancji potencjometru P2, W momencie czasu t7 znika impuls zaklócajacy i w punkcie B ustala sie dodatnie napiecie równe napieciu zasilania. Dioda D3 zostaje odcieta i wzmacniacz operacyjny E wraca do stanu prze¬ wodzenia na skutek przeplywu pradu przez rezy¬ stor R6 i 4iode D4. Szybkosc tego powrotu jest okresloria wlasciwie przez mala wartosc rezystancji rezystora R6. W ten sposób impuls zaklócajacy nie pozostawia nastepstw.W chwili t8 zamyka sie przelacznik sterujacy K i z tego momentu rozpoczyna sie liniowe narasta¬ nie napiecia wyjsciowego wzmacniacza operacyjne¬ go E. Szybkosc tego narastania jest okreslona przez wartosc zalaczonej rezystancji potencjometru P2.W momencie czasu t9 narastajace napiecie osiaga wartosc napiecia Zenera Uz diody Zenera Z3, po¬ wodujac natychmiastowe przejscie diody Zenera Z3 w stan przewodzenia tak samo, jak i tranzystora przelaczajacego Tr, oraz ustalenie zerowego poten¬ cjalu w punkcie F. Ten zerowy potencjal dostaje sie z punktu F przez diode D2 i rezystor R4 na wejscie wzmacniacza operacyjnego E, powoduje jego na¬ tychmiastowe odciecie. Stala czasowa tego procesu jest okreslona zasadniczo wartoscia rezystancji re¬ zystora R4, który ma o wiele mniejsza rezystancje, niz rezystancja potencjometru P2.Przekaznik J jest tak dobrany, aby jego zwolnie¬ nie nastapilo po osiagnieciu napiecia wzbudzania U2. Dzieki szybkiemu narastaniu sygnal po mo¬ mencie czasu t9 zwolnienie przekaznika nastepuje praktycznie bez opóznienia, to jest w momencie czasu t9.Przelacznik czasowy charakteryzuje sie opóznie¬ niem czasowym zwolnienia Te, które jest okreslane przedzialem czasowym od momentu t8 do momentu tg.W momencie czasu t10 napiecie w punkcie B sta¬ je sie znowu dodatnie, gdyz przelacznik sterujacy K jest otwarty. Dzieki dodatniemu napieciu, przy¬ chodzacemu do diody Dl, dioda D2 zostaje odcieta a dodatnie napiecie w punkcie B równiez przerywa przeplyw pradu przez diode D5. Na wejsciu wzmac¬ niacza operacyjnego E pojawia sie dodatni sygnal przesylany przez rezystor R6 i diode D4, powodu¬ jac otwarcie wzmacniacza operacyjnego E ze stala czasowa, okreslana rezystancja rezystora R6.W czasie otwierania wzmacniacza operacyjnego E napiecie w punkcie A spada ponizej poziomu na¬ piecia Zenera Uz, przez co dioda Zenera Z3 i tran¬ zystor przelaczajacy zostaja odciete, a napiecie na wyjsciu elektronicznym F staje sie równe dodatnie¬ mu napieciu zasilania. Równiez na tym przykladzie urzeczywistnienia wynalazku widac, ze na wartosc napiecia na wyjsciu elektronicznym F i na stan przekaznika J nie wplywaja sygnaly zaklócajace.Przelacznik czasowy, pokazany na fig. 3, realizu¬ je opóznienie dwukierunkowe, to znaczy po uply¬ wie czasu opóznienia czasowego Tm liczonego od 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 6013 115 995 14 momentu otwarcia przelacznika sterujacego K na¬ stepuje zalaczenie przekaznika J, a po uplywie czasu opóznienia Te liczonego od momentu zam¬ kniecia przelacznika sterujacego K nastepuje zwol¬ nienie przekaznikaJ. 5 Opóznienia czasowe Tm i Te moga byc nastawiane niezaleznie od siebie, gdyz opóznienie zalaczania przekaznika jest okreslone nastawieniem potencjo¬ metru PI, a opóznienie zwolnienia przekaznika J jest okreslone nastawieniem potencjometru P2. 10 Na odcinkach wykresu, charakteryzujacego zmia¬ ny napiecia UA w czasie (fig. 6) sa zaznaczone ele¬ menty ukladu, które wplywaja decydujaco na szyb¬ kosc zmian tego napiecia w róznych przedzialach czasowych. 15 Z wykresu widac, ze ani impuls zaklócajacy Ii ani impuls zaklócajacy I3, pojawiajacy sie miedzy momentami czasu t13 i t14, nie maja wplywu na normalna prace ukladu. Ujemny impuls zaklóca¬ jacy I3, który znika w momencie czasu t14, nie mo- 20 ze zmienic opóznienia czasowego Te zwolnienie przekaznika, liczonego od konca uzytecznego impul¬ su I2, to jest od momentu t20, niezaleznie od tego, ze moment czasu t14 jest bardzo bliski momentowi czasu t^. W kazdym ze znanych rozwiazan prze- 25 laczników czasowych takie bliskie w czasie impul¬ sy zaklócajace powodowaly zmiany opóznienia cza¬ sowego zwalniania przekaznika.Przyciaganie i zwalnianie przekaznika J wypada zawsze w momencie czasu, gdy zachodza szybkie 30 zmiany napiecia wyjsciowego, mierzonego w punk¬ cie A, tak iz rozrzut wartosci pradów zadzialania i zwalniania poszczególnych egzemplarzy przekaz¬ ników nie powoduja rozrzutów momentów przycia¬ gania i zwalniania. 35 Przelacznik czasowy, przedstawiony na fig. 3, ma bardziej skomplikowana budowe, niz przelaczniki czasowe, przedstawione na fig. 1 i fig. 2, lecz jego funkcjonowanie jest wielokrotnie lepsze.Na wyjsciu elektronicznym (punkt F) pojawiaja 40 sie sygnaly impulsowe o idealnych ksztaltach, któ¬ re moga byc wykorzystane do bezposredniego ste¬ rowania dalszymi przelacznikami czasowymi.Dziedzina zastosowania przelaczników czasowych wedlug wynalazku jest bardzo szeroka dzieki temu, 45 ze za pomoca jednego przelacznika sterujacego K mozna wysterowac wiele niezaleznych przelaczni¬ ków czasowych o indywidualnie nastawionych opóznieniach czasowych Tm i Te.Poniewaz kazdy przelacznik czasowy ma elektro- 50 niczne wyjscie F, zdolne do wysterowania nastep¬ nych przelaczników czasowych lub innych ukladów, nie ma potrzeby stosowania dla kazdego przekazni- y ka osobnego przelacznika sterujacego. Poza tym za¬ pewniona jest mozliwosc, ze dowolny przelacznik 55 czasowy moze pracowac z wieksza liczba przekaz¬ ników przy jednoczesnym zapewnieniu dokladnosci i niezawodnosci dzialania przekazników.Zastrzezenia patentowe 60 1. Elektroniczny przelacznik czasowy zapewnia¬ jacy uprzednio okreslone opóznienie czasowe, któ¬ ry w odpowiedzi na uprzednio ustalona zmiane sta¬ nu przelacznika sterujacego, na przyklad otwarcie 65 lub zamkniecie, zmienia swoje parametry wyjscio¬ we po uplywie czasu okreslajacego opóznienie cza¬ sowe, powodujac zadzialanie lub zwolnienie prze¬ kaznika, zawierajacy wzmacniacz z kondensatorem zalaczonym w obwodzie sprzezenia zwrotnego, wzmacniacza wykorzystywany jako element wyzna¬ czajacy opóznienie czasowe, przy czym wzmac¬ niacz i kondensator tworza czlon calkujacy, któ¬ rego pierwszy obwód zalaczony miedzy zródlem za¬ silania a wejsciem sterujacym wzmacniacza, stano¬ wi obwód rozladowywania sie kondensatora wyz¬ naczajacy stala procesu rozladowywania sie kon¬ densatora, i którego drugi obwód, zalaczony miedzy wejsciem sterujacym wzmacniacza a wspólnym punktem ukladu, stanowi obwód ladowania kon¬ densatora, wyznaczajacy stala czasowa procesu ladowania kondensatora, znamienny tym, ze uklad podstawowy, w sklad którego wchodzi wzmac¬ niacz operacyjny (E) z kondensatorem (C) zala¬ czonym w obwodzie sprzezenia zwrotnego tego wzmacniacza, zawiera diode Zenera (Z3) dolaczona poprzez rezystor ograniczajacy (R7) do zacisku wyjsciowego (A) wzmacniacza operacyjnego (E), tranzystor przylaczajacy (Tr), którego baza jest po¬ laczona z druga elektroda diody Zenera (Z3), a ko¬ lektor — poprzez drugi rezystor (R3) — z pierw¬ szym zaciskiem (UT) zródla zainstalowania, dwie diody (D4, D5) zalaczone szeregowo tak, iz kierunki przewodzenia tych diod sa zgodne, a punkt pola¬ czenia tych diod jest polaczony z wejsciem wzmac¬ niacza operacyjnego (E), trzeci rezystor (RIO) zala¬ czony szeregowo z druga dioda (D5) tak, iz jego drugie wyprowadzenie jest polaczone ze stykiem ruchomym przelacznika sterujacego (K), polaczo¬ nym poprzez czwarty rezystor (R2) z pierwszym zaciskiem (UT) zródla zasilania oraz piaty rezystor (R6) polaczony szeregowo z pierwsza dioda (D4), przy czym kolektor tranzystora przelaczajacego (Tr) " jest polaczony z wyjsciem elektronicznym (F) elek¬ tronicznego przelacznika czasowego, styk nierucho¬ my przelacznika (K) jest polaczony ze wspólnym punktem urzadzenia, a przekaznik (J), do sterowa¬ nia którym przeznaczony jest elektroniczny prze¬ lacznik czasowy jest -zalaczony równolegle do szó¬ stego rezystora (R8) zalaczonego w obwodzie kolek¬ tora .wyjsciowego tranzystora wzmacniacza opera¬ cyjnego (E), oraz polaczony z ukladem podstawo¬ wym pierwszy uklad elektryczny skladajacy sie z rezystora (R5) zalaczonego miedzy piatym rezy¬ storem (R6) ukladu podstawowego a pierwszym za¬ ciskiem (UT) zródla zasilania, diody Zenera (Zl) za¬ laczonej miedzy wspólnym punktem polaczenia re¬ zystora (R5) i piatym rezystorem (R6) ukladu pod¬ stawowego a kolektorem tranzystora przelaczajace¬ go (Tr), potencjometru (PI) zalaczonego miedzy piatym rezystorem (R6) i pierwsza dioda (D4) ukla¬ du podstawowego oraz drugiej diody Zenera (Z2) zalaczonej równolegle do potencjometru (PI). 2. Przelacznik wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze uklad podstawowy jest polaczony, z drugim ukladem elektrycznym skladajacym sie z diody (D3) zalaczonej równolegle do szeregowo zalaczonych diod (D4, D5) i potencjometru (P2) ukladu podsta¬ wowego tak, iz kierunek przewodzenia diody (D3) jest taki sam jak kierunek przewodzenia szeregowo15 115 995 16 zalaczonych diod (D4, D5) ukladu podstawowego, szeregowo zalaczonych drugiej diody (D2) i rezy¬ stora (R4) zalaczonych tak, iz pierwsze wyprowa¬ dzenie drugiej diody (D2) jest polaczone z punktem polaczenia diod (D4, D5) ukladu podstawowego drugie wyprowadzenie drugiej diody (D2) jest po¬ laczone z pierwszym wyprowadzeniem rezystora (R4), a drugie wyprowadzenie rezystora (R4) jest polaczone z kolektorem tranzystora przelaczajacego (Tr) ukladu podstawowego, oraz trzeciej diody (Dl) zalaczonego miedzy punktem polaczenia drugiej dio¬ dy (D2) z rezystorem (R4) a stykiem ruchomym przelacznika sterujacego (K). 3. Przelacznik wedtug zastrz. 1, znamienny tym, ze uklad podstawowy polaczony z pierwszym ukla¬ dem elektrycznym jest polaczony z drugim ukla¬ dem elektrycznym skladajacym sie z diody (D3), której jedno wyprowadzenie jest polaczone ze wspólnym punktem potencjometru (PI) pierwszego ukladu elektrycznego z piatym rezystorem (R6) ukladu podstawowego, a drugie— ze stykiem ru¬ chomym przelacznika sterujacego (K), przy czym kierunek przewodzenia diody (D3) jest zgodny z kie¬ runkiem przewodzenia pierwszej (D4) i drugiej (D5) diod ukladu podstawowego, szeregowo zalaczonych drugiej diody (D2) i rezystora (R4) zalaczonych tak, iz pierwsze wyprowadzenie drugiej diody (D2) jest polaczone z punktem polaczenia diod (D4, D5) ukladu podstawowego, drugie wyprowadzenie — z pierwszym wyprowadzeniem rezystora (R4), a drugie wyprowadzenie rezystora (R4)_ jest pola¬ czone z kolektorem tranzystora przelaczajacego (Tr) ukladu podstawowego, oraz trzeciej diody (Dl) za¬ laczonej miedzy punktem polaczenia drugiej diody (D2) z rezystorem (R4) a stykiem ruchomym prze¬ lacznika sterujacego (K). 18115 995 M Fig.1 Fig.Z (W iM h£ HMffS L* ^.3 ijfl- *M U2 ¦v^= Kw ^F" 3E ^o K \»Z *4 FigA Ua Uf U2 F",: *eJ / ~*6 J7 5^ Te »9v I" ^*$ ~_^z "j- J» A ^—i^^-5 ^.tf PL