Przedmiotem wynalazku jest barwione w masie podczas przedzenia tworzywo liniowych, aroma¬ tycznych poliestrów.Znane jest wytwarzanie tworzyw poliestrowych barwionych w masie na przyklad z nastepujacych opisów patentowych: opis patentowy RFN nr 895 959, brytyjskie opisy patentowe nr 1.045.564 i nr 1.402 142, opis patentowy Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 3.720.693, francuski opis patentowy nr 2.137.658.Wymienione tam barwniki stosowane do bar¬ wienia tworzywa poliestrowego wykazuja jednak szereg wad, zwlaszcza jesli chodzi o barwniki zól¬ te i brazowe. Tak np; nie wykazuja one dosta¬ tecznej odpornosci na wysoka temperature, od¬ pornosci na migracje i sublimacje, w wyniku cze¬ go przenikaja na niebarwny material tekstylny, np. bawelne, powodujac zacieki- Stwierdzono, ze jako komponenty barwiace w masie liniowe aromatyczne poliestry doskonale nadaja sie l-(4,-fenylobenzoiloamino) - antrachinon lubl-(4,-para-nitrofenylo-benzoiloamino-antrachinon jako barwniki zólte wzglednie l_(benzantronylo-3- amino-antrachinon lub l-Cbenzantronylo^-amino) _6, 7-dwuchloro-antrachinon jako barwniki bra-' zowe.Te cztery barwniki sa jedynymi zóltymi i brazo¬ wymi barwnikami nadajacymi sie do barwienia w masie podczas przedzenia liniowych aromatycz¬ nych poliestrów. Tylko one wykazuja dostateczna odpornosc na wysoka temperature, pozostaja nie¬ zmienione podczas obróbki w prózni i w wysokiej temperaturze. Ponadto odznaczaja sie doskonala odpornoscia na migracje i sublimacje, tak ze nie 5 brudza polaczonych z barwionym poliestrem in¬ nych niebarwionych materialów tekstylnych, np. bawelny.W wyniku przeprowadzonych badan porównaw¬ czych stwierdzono, ze podczas sprasowania war- 10 stwy barwionego poliestru i materialu niebarwio- nego, np. bawelny, w ciagu 30 sekund w tempera¬ turze 210°C, material wedlug wynalazku barwio¬ ny czterema wyzej wymienionymi barwnikami nie brudzi materialu niebarwionego, podczas gdy bar- 15 wnik o wzorze 1 znany z brytyjskiego opisu pa¬ tentowego, nr 1.402.142 przecieka bardzo silnie i brudzi bawelne lub tez niebarwione tworzywo poliestrowe.W porównaniu z barwnikiem o wzorze 2 znanym 20 z opisu patentowego Stanów Zjednoczonych Ame¬ ryki nr 3.720.693 barwniki stosowane w tworzywie wedlug wynalazku wykazuja wieksza sile bar¬ wienia, to znaczy trzeba zuzyc o wiele mniej bar¬ wnika, by uzyskac te sama glebie barwy. Ponadto 25 sa one wyraznie odporniejsze na wysoka tempera¬ ture, np. nie zmieniaja odcieni podczas polikon- densacji w ciagu 4 godzin w temperaturze okolo 280°C.Jako barwniki do barwienia tworzyw poliestro- 30 wych podczas przedzenia stosuje sie na ogól po- 107 397H. 3 chodne antrachinonu. Musza one fizycznie roz¬ puszczac sie w poliestrze, co dopiero umozliwia przedzenie bardzo cienkich wlókien bez konca, takich jak zada przemysl wlókienniczy. W prze¬ ciwnym wypadku nastepuje zatykanie dyszy.Pod pojeciem liniowych, aromatycznych two¬ rzyw poliestrowych nalezy rozumiec w szczegól¬ nosci takie, które wytwarza sie droga polikonden- sacji kwasu tereftalowego i ewentualnie kwasu izoftalowego z glikolem etylenowym i/lub cyklo_ heksanodiolem. Przede wszystkim rozumie sie pod tym stosowane w przemysle tekstylnym tworzywa z wysokoczasteczkowych poliestrów.Barwienie w masie prowadzi sie zwykle stoso¬ wanymi sposobami- Na ogól barwniki lub ich mieszaniny dodaje sie po koniecznym oczyszcze¬ niu i zmieleniu w postaci koncentratów barwni¬ ków, tak zwanych „masterbatches" do poliestro¬ wej masy przednej. Masterbatch wytwarza sie zwlaszcza przez zmieszanie liniowego, aromatycz¬ nego poliestru o niskiej temperaturze topnienia z subtelnie zmielonym barwnikiem. Zmieszanie moz¬ na prowadzic na przyklad droga glebokiego ozie¬ biania suchym lodem i mielenie poliestru o niskiej temperaturze topnienia na proszek, zmieszanie z barwnikiem 'i ewentualnie obróbke mieszaniny w wytlaczarce w celu uzyskania drobnych skraw¬ ków lub granulatu. Mieszanine te w postaci pro¬ szku lub granulatu albo w postaci skrawków stapia sie i dodaje do poliestru w postaci roztwo¬ ru przedzalniczego.Koncentraty barwników zawieraja na ogól 30- 60% wagowych barwnika i 70-40% wagowych po¬ liestru o niskiej temperaturze topnienia. Jako liniowe, aromatyczne poliestry o niskiej tempera- * turze topnienia stosuje sie takie, których tempera¬ tura topnienia znajduje sie w zakresie okolo 75° - 230°C i których temperatura mieknienia znajduje sie w zakresie okolo 60°—80°C. Produkty.takie sa dostepne w handlu. Poliester o niskiej temperatu¬ rze topnienia stosuje sie w celu umozliwienia szybkiego zmieszania poddawanego farbowaniu poliestru z koncentratem barwnika. Po zmieszaniu koncentratu barwnika z wysokoczasteczkowym poliestrem poddaje sie go dalszej obróbce w zna¬ ny sposób, np. do granulatu, skrawków, blon, folii lub' wlókien albo nici, które z kolei przerabia sie na przedze, sznury, liny, tkaniny, dzianiny lub „Non-Wovens". Granulaty lub skrawki nastepnie przerabia sie w dalszym ciagu z kolei na blony, folie, wlókna lub nici.Barwniki mozna równiez wkondensowywac w material poliestrowy. To znaczy mozna barwnik dodawac na przyklad w potrzebnych dla pozada¬ nej glebokosci barwy ilosciach do masy polikon- densacyjnej tereftalanu bis - (glikolu etylenowego) i prowadzic polikondensacje w jego obecnosci.Otrzymane wybarwienia zadowalaja wysokie wymagania odpornosci. W szczególnosci nalezy wymienic odpornosc" na swiatlo, migracje, gaz, dym, ozon i substancje oraz odpornosc na obróbke mokra. Najwiekszej wagi jest trwalosc wymienionych barwników wobec ciepla wyste- 17 397 4 pujacego przy wytwarzaniu lub obróbce polies¬ tru. Wlasciwosci tej oraz dobrej zdolnosci do roz¬ prowadzenia barwnika w masie poliestrowej nie mozna osiagnac dla wszystkich barwników o po- 5 dobnej budowie.W nastepujacych przykladach blizej wyjasnia¬ jacych wynalazek czesci stanowia czesci wagowe, a temperatura podana jest w stopniach Celsjusza.Przyklad I. 1000 czesci handlowego, liniowe- 10 go kopoliestru z kwasu tereftalowego, izoftalowe- go, glikolu etylenowego i glikolu neopentylowego, o ciezarze czasteczkowym 18 000—20 000, zakresie temperatur topnienia 90-150°C, temperaturze mieknienia 65°, miele sie w oziebionym suchym 15 lodem do temperatury okolo 130° dezintegratoize wraz z 1000 czesciami suchego lodu na "proszek, którego czastki poliestru maja srednice 300—600 \x W temperaturze pokojowej sproszkowany poliester miesza sie dobrze w zamknietej mieszarce z 500 20 czesciami subtelnie zmielonego barwnika stano¬ wiacego l-(4,-fenylo-benzoiloamino) - antrachinon i nastepnie w wytlaczarce wytlacza sie w tempe¬ raturze 130° w postaci kabla, który nastepnie kra¬ je sie w automatycznym granulatorze na granulat. 25 W glównym strumieniu przedzarki slimakowej ogrzewa sie handlowy, liniowy, aromatyczny poli¬ ester (tereftalan polietylenu) do temperatury 270° - 275° i za pomoca urzadzenia dozujacego zadaje sie koncentratem barwnika, wytworzonym w spo- 30 sób wyzej opisany i stopionym w bocznym stru¬ mieniu. Urzadzenie dozujace dostarcza do strumie¬ nia poliestru 1 czesc koncentratu barwnika na 48 czesci tereftalanu polietylenowego. Nastepnie mie¬ szanine przedzie sie w temperaturze 270—275° z 35 szybkoscia odbioru 200 metrów na minute. Uprze¬ dzone wlókna rozciaga sie w7 urzadzeniu do roz¬ ciagania w temperaturze 90° w stosunku 1 : 4 i' skreca w pierscieniowej skrecarce w zwykle sto¬ sowany sposób. Otrzymuje sie bardzo trwale za- 40 barwiona zólta przedze.Analogicznie jak w przykladzie I mozna równiez stosowac pozostale^ wyzej wymienione barwniki, przy czym otrzymuje sie wlókna lub przedze o po¬ danych tam odcieniach. 45 Przyklad II. 1360 czesci glikolu etylenowego i 1700 czesci tereftalanu dwumetylowego ogrzewa sie wraz z 0,55 czesciami octanu maganu, miesza¬ jac, do temperatury okolo 180° w ciagu 3,5 godzin, przy czym oddestylowuje sie tworzacy sie meta- 50 nol. Nastepnie mase przeprowadza sie do naczynia odpowiedniego do prowadzenia polikondensacji w prózni, zadaje mieszanina 80 czesci glikolu ety¬ lenowego, 0,45 czesci trójtlenku antymonu, 2,0 czesci fosforynu trójnonylofenylowego i 17 czesci 55 l-(benzantronylo-3'-amino)-antrachinonu jako barwnika (w postaci proszku) i mieszajac, w próz¬ ni wzrastajacej sukcesywnie do 1 tor ogrzewa sie do temperatury 275°, az z równoczesnym oddesty¬ lowaniem glikolu etylowego lepkosc wewnetrzna 60 osiagnie wartosc t] = 0,70.Otrzymany zabarwiony poliester wytlacza sie te¬ raz w postaci pasm do wody dla oziebienia, granu¬ luje, granulki suszy w temperaturze 140° w prózni107 397 w ciagu 16 godzin i nastepnie analogicznie do wskazówek podanych w przykladzie I przedzie, rozciaga i skreca. Otrzymuje sie brazowa przedze o znakomitych wlasciwosciach.Postepujac w wyzej opisany sposób mozna otrzy¬ mac równiez podobna brazowa lub zólta przedze przy uzyciu jako barwników l-(benzantronylo-3' -amino) - 6, 7-dwuchloro-antrachinonu i l-(4'- para-nitro-fenylobenzoiloamino)-antrachinonu. 6 Zastrzezenia patentowe Barwione w masie tworzywo z liniowych aroma. tycznych poliestrów, znamienne tym, ze jako barw¬ nik zólty zawieraja l-(4'-fenylo-benzoiloamino)- antrachinon lub l^(4'-paranitrofenylo - benzoilo- amino)-antrachinon, a jako barwnik brazowy 1- (benzantronylo-3'-amino)-antrachinon lub 1- (benzantronylo-3'-amino) - 6, 7-dwuchloroantrachi- non w postaci stalego roztworu.WZ0R 1 Cl JW-CO -\0/"cl \ Cl Cl o WZÓR 2 PL