Przedmiotem wynalazku jest sposób i urzadzenie do dogniatania zewnetrznych powierzchni walcowych i cylindrycznych, które znajduja zastosowanie w technologii obróbki metali do wzmacniania warstw wierzchnich odpowiednich elementów, maszyn i urzadzen. Metoda ta stanowi obok obróbki cieplnej, cieplno-chemicznej i szlifowania, jeden ze sposobów sluzacych do uzyskiwania wysokiej klasy dokladnosci obróbki, gladkosci, zwiekszenia nosnosci oraz odpornosci na zuzycie cierne.Znany i stosowany sposób dogniatania powierzchni zewnetrznych walcowych i cylindrycznych polega na dociskaniu elementów dogniatajacych — najczesciej kulek, zabudowanych w odpowiednim przyrzadzie do obra¬ canej powierzchni przedmiotu obrabianego mocowanego w tokarce. Przyrzad dogniatajacy zamocowany w su- porcie ma nadany ruch liniowy od posuwu tej tokarki. Dogniatanie odbywa sie wiec przy jednoczesnym toczeniu i slizganiu sie na powierzchni obrabianej elementów dogniatajacych. Stosowane przyrzady, urzadzenia do dognia¬ tania opisanym sposobem wykonane sa najczesciej w postaci trzpienia np. walcowego , na którym wzdluz linii srubowej naciety jest odpowiedni rowek, którego poczatek i koniec polaczony jest kanalem przebiegajacym wewnatrz trzpienia. W rowku i kanale znajduja sie elementy toczne np. kulki umieszczone nastepujaco po sobie.Kulki te zabezpiecza sie przed wypadnieciem z rowka oslona tulejowa nasadzona na trzpieniu. W oslonie tej wycieta jest szczelina o ksztalcie linii srubowej pokrywajaca sie z rowkiem srubowym wykonanym na zewnetrz¬ nej powierzchni trzpienia.Stosowany sposób i urzadzenie do dogniatania powierzchni walcowych i cylindrycznych nie pozwalaja na przeprowadzenie operacji dogniatania w czasie skrawania tych powierzchni suportem wzdluznym. Stanowi to duza niedogodnosc, poniewaz powtórne mocowanie elementu obrabianego w celu wykonania operacji dogniata¬ nia powoduje dodatkowe utrudnienie, znaczna strate czasu i zwiekszenie kosztu obróbki. Stwierdzono tez prak¬ tycznie, ze stosowane dotychczas sposoby i urzadzenia wymagaja przylozenia stosunkowo duzych sil prostopad¬ lych do obrabianej powierzchni przedmiotu, a takze osiowo wzdluznych. Powstajace obciazenia dynamiczne2 99 999 wplywaja bardzo niekorzystnie na ulozyskowanie wrzeciona obrabiarki wykorzystywanej do dogniatania, a rów¬ noczesnie na trwalosc stosowanych przyrzadów dogniatajacych. Stad tez, w ogólnym rachunku ekonomicznym dogniatanie znanymi sposobami i urzadzeniami zwlaszcza w produkcji seryjnej, masowej jest bardzo drogie i nie zawsze oplacalne.Celem wynalazku jest opracowanie nowego i lepszego sposobu dogniatania oraz skonstruowanie odpowied¬ niego urzadzenia do realizacji tego sposobu.Wytyczone zadanie zostalo rozwiazane w taki sposób, ze operacje dogniatania powierzchni walcowych i cylindrycznych przeprowadza sie równoczesnie w czasie ich ksztaltowania z kopialu metoda skrawania supor- tem wzdluznym tokarki-kopiarki przy zastosowaniu odpowiedniego urzadzenia dogniatajacego, mocowanego w suporcie poprzecznym tej tokarki. Istota rozwiazania jest to, ze elementowi dogniatajacemu nadaje sie od obrabianej powierzchni ruch obrotowy i przesuwny, liniowy, oraz samoczynny nawrotny zmieniajacy kierunek dzialania i polozenie elementu dogniatajacego wzgledem przedmiotu obrabianego — na ustalonej dlugosci, w do¬ wolnie wyznaczonym miejscu, w czasie wycofywania sie suportu poprzecznego fokarki.Urzadzenie do dogniatania zewnetrznych powierzchni walcowych i cylindrycznych, posiadajace odpowied¬ nie mechanizmy zabudowane w przystosowanej do mocowania w suporcie poprzecznym tokarki-kopiarki, charak¬ teryzuje sie tym, ze elementem dogniatajacym jest rolka talerzowa posiadajaca utwardzone obrzeze czolowe, robocze. Rolke te osadzono na walku ulozyskowanym promieniowo i osiowo w odpowiednim suporcie przesu¬ wanym liniowo na prowadnicach, w czesci kadluba uksztaltowanego korytkowo. Pod tym suportem zabudowa¬ no mechanizm zamiany ruchu obrotowego na liniowy.Praktycznie stwierdzono, ze korzystnie jest zastosowac na walku rolki talerzowej kolo slimakowe, które zazebia sie z dwoma slimacznicami umieszczonymi na dwóch srubach pociagowych, które z kolei zabezpiecza sie odpowiednimi sprzeglami przeciazeniowymi. Jednoczesnie z dolu, korytkowa czesc kadluba posiada prostopad? le usytuowana koncówke cylindryczna z nacietym na obwodzie niesamohamownym rowkiem krzywkowym posiadajacym równiez odcinki samohamowne. W rowek ten wchodzi wodzik osadzony w tulejowej oprawie mo¬ cujacej, i mieszczacej kadlub, w której zlokalizowano takze czolowo mechanizm sprezynowy. Przy zluzowanym docisku osiowym czyli docisku rolki dogniatajacej mechanizm sprezynowy obraca kadlub o 180°, zas przy docisku rolki kadlub uzyskuje blokade polozenia w hamownych odcinkach rowka krzywkowego rozmieszczo¬ nych co 180° na obwodzie koncówki cylindrycznej.Sposób i urzadzenie do dogniatania zewnetrznych powierzchni walcowych, zezwalaja uzyskiwac zadana klase gladkosci obrabianej powierzchni z jednoczesnym jej utwardzeniem — równoczesnie, w czasie ksztaltowa¬ nia tych powierzchni czyli w czasie skrawania. Dzieki temu wyeliminowany zostaje czas potrzebny na ponowne mocowanie i centrowanie obrabianego przedmiotu, w celu dokonania operacji dogniatania na specjalnie przysto¬ sowanej do tego celu obrabiarce jak to mialo miejsce przy stosowaniu dotychczas znanych sposobach i przyrza¬ dach. Niezaleznie od tego, samo urzadzenie, do dogniatania wedlug wynalazku, posiada kilkakrotnie dluzsza trwalosc, poniewaz prawie jednopunktowy styk dogniatajacy zmniejsza maksymalnie wielkosc sil dociskowych potrzebnych w operacji dogniatania. Skutkiem tego wyeliminowane zostaly szkodliwe oddzialywania na lozysko¬ wanie wrzeciona obrabiarki. Niezaleznie od powyzszego, uklad konstrukcyjny urzadzenia posiada bardzo proste rozwiazanie umozliwiajace latwa wymiane samego elementu dogniatajacego, bez koniecznosci demontazu calego urzadzenia. < Przedmiot wynalazku jest uwidoczniony w przykladzie wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedsta¬ wia urzadzenie w przekroju wzdluznym, fig. 2 — w przekroju poprzecznym, zas fig. 3 przedstawia widok rozwi¬ niecia rowka krzywki sterujacej na obwodzie koncówki cylindrycznej kadluba. Rolka talerzowa 1 z obrzezem czolowym ulozyskowana jest promieniowo 2 i osiowo 3, w suporcie 4 osadzonym przesuwnie w prowadnicach 5 kadluba 6. Cylindryczna koncówka 7 osadzona jest obrotowo i osiowo przesuwnie, w tulejowej czesci oprawy 8 zaopatrzonej w uchwyt mocujacy 9. Na obwodzie lid cylindrycznej koncówki 7 naciety jest czesciowo niesamohamowny rowek krzywkowy 10, zazebiony z wodzikiem 11 i osadzo¬ nym w sciance tulejowej czesci oprawy 8. Kolo slimakowe 12 na walku 13 zazebia sie z dwoma slimacznicami 14 i 15 umieszczonymi na srubach pociagowych 16,17, osadzonych w sprzeglach przeciazeniowych 18 i zabudo¬ wanych w kadlubie 6. Obrotowe osadzenie kadluba 6 z urzadzeniem krzywkowym w tulejowej oprawie 8 ma mechanizm sprezynowy 19,20,21 oraz regulacje srubowa wkretka czolowa 22.Dzialanie urzadzenia dogniatajacego wedlug wynalazku jest nastepujace. Urzadzenie mocuje sie w imaku suportu poprzecznego tokarki-kopiarki tak, aby czolowa powierzchnia rolki talerzowej 1 byla lekko odchylona wzgledem osi nagniatanego przedmiotu. Przy automatycznym dosunieciu i sprezystym docisnieciu obrzeza rolki talerzowej 1 do powierzchni przedmiotu skrawanego, rolka 1 otrzymuje ruch obrotowy od wytwarzanej sily99 999 3 tarcia. Jednoczesnie obrót kadluba 6 zostaje zablokowany w niesamohamownej czesci rowka krzywkowego 10.Ruch obrotowy rolki 1 przenoszony slimakiem 12 na mechanizm zamiany ruchu obrotowego na liniowy 14, 15, 16,17-zabezpieczany sprzeglami przeciazeniowymi 18, powoduje przesuw suportu 4 w prowadnicach 5 do czasu wycofywania sie suportu poprzecznego obrabiarki. Zwolnienie docisku dogniatajacego i zluzowanie docisku sprezynowego 19, powoduje zwolnienie blokady kadluba 6 w rowku krzywkowym 10 oraz obrót kadluba 6 o 180° w niesamohamownej czesci rowka krzywkowego 10. Skutkiem tego nastepuje zmiana polozenia rolki dogniatajacej 1 i kierunku jej dzialania. PL