Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie do za¬ miany ruchu obrotowego na ruch osiowy, wypo¬ sazone w zespól cierny, zawierajacy lozyska kul¬ kowe o wiekszej srednicy wewnetrznej niz ze¬ wnetrzna srednica walu przechodzacego przez we¬ wnetrzne pierscienie lozysk, przy czym lozyska kulkowe sa nachylone wzgledem osi walu, a ich wewnetrzne pierscienie wywieraja na wal promie¬ niowe sily, zas suma wektorów tych sil jest pra¬ wie równa zero. Urzadzenia te sa stosowane do obciagania, polerowania i kalibrowania bryl obro¬ towych, zwlaszcza walów cylindrycznych.Znane sa tego typu urzadzenia, zarówno takie, w których wal obraca sie i jest powstrzymywany przed ruchem osiowym, jak i takie w których obracaja sie zewnetrzne pierscienie lozysk kulko¬ wych i sa powstrzymywane przed ruchem osio¬ wym.Znane urzadzenia, w których wystepuja niedo¬ godnosci powodowane przez niewlasciwe wywoly¬ wanie nacisku lozysk kulkowych na wal, a naciski te sa zasadnicze do uzyskania duzej sily tarcia po¬ miedzy wewnetrznymi pierscieniami lozysk kulko¬ wych i walem.Niedogodnosci te wystepuja równiez na skutek ostrych wymagan odnosnie tolerancji wykonania obudowy, w których sa zamontowane lozyska kul¬ kowe. Obudowy musza byc wytrzymale, aby mogly przyjmowac naciski lozysk kulkowych na wal, wskutek czego staja sie nieodpowiednie jako ele- menty obrotowe. W znanych urzadzeniach naciski na styku lozysk kulkowych i walu sa zasadniczo stale, wskutek czego wal slizga sie w wewnetrznych pierscieniach lozysk kulkowych jesli zostanie pod¬ dany krótkotrwalym przeciazeniom, bowiem lozyska i/lub wal nie moga wytrzymac stalego obciazenia, dostatecznego do zrównowazenia takich zmian.W rozwiazaniu wedlug wynalazku urzadzenie jest wyposazone w zespól cierny samozaciskajacy, który nie wymaga dokladnych zawezonych tole¬ rancji wykonawczych poszczególnych elementów.Eliminuje szkodliwe stale obciazenia, tym samym ma dluzszy czas eksploatacji w stosunku do zna¬ nych urzadzen, a zwlaszcza odpowiednie do przyj¬ mowania zmiennych obciazen osiowych, bez wzgle¬ du na to czy elementami obrotowymi sa zewnetrz¬ ne pierscienie lozysk kulkowych, czy wal.Istota rozwiazania wedlug wynalazku polega na wyposazeniu urzadzenia do zamiany ruchu obroto¬ wego na ruch osiowy w zespól cierny zawierajacy przynajmniej dwie szczeki lozysk kulkowych w o- budowie, przeznaczone do wytwarzania wzajemne¬ go obrotu pomiedzy walem i szczekami, z których kazda jest wyposazona w wyciecia podtrzymujace zewnetrzny pierscien przynajmniej jednego lozyska kulkowego, zas tak sa nachylone wspomniane wy¬ ciecia, ze os kazdego z lozysk kulkowych tworzy kat z plaszczyzna wyznaczona poprzez os walu i punkt zetkniecia wewnetrznego pierscienia wspom¬ nianego lozyska kulkowego z walem i zawiera ele- 96 8793 96 879 4 ment zaciskajacy, przeznaczony do mocniejszego zaciskania szczek lozysk kulkowych na wale, w przypadku zwiekszania obciazenia osiowego walu.To powoduje, ze nacisk zetkniecia lozysk kulko¬ wych z walem bedzie wyznaczony przez obciaze¬ nie oraz, ze wal nie bedzie poddawany nacisko¬ wi wzdluz tej samej linii srubowej, w wyniku czego przedluzy sie czas eksploatacji urzadzenia.Zaleznosc nacisku zetkniecia od obciazenia powo¬ duje, ze wal nie slizga sie w przypadku przecia¬ zenia oraz tym samym nie musi on byc hartowa¬ ny.Zespól zaciskajacy posiada przystosowanie wspomnianych elementów do silniejszego zaciska¬ nia szczek lozysk kulkowych w przypadku wysta¬ pienia osiowego przesuniecia szczek, wywolanego przez zwiekszenie osiowego obciazenia walu.Rozmiary ulegly zmniejszeniu w stosunku do znanych urzadzen w kierunku poprzecznym wzgle¬ dem walu uzyskane dzieki wyposazeniu kazdej szczeki w dodatkowe wyciecia, w których lozyska kulkowe zamocowane w innej szczece, lub innych szczekach maja swobode ruchu.W korzystnym przykladzie wykonania elementy zaciskajace sa sztywnymi prowadnicami chwytaja¬ cymi szczeki w taki sposób, ze wzgledne przesu¬ niecie osiowe szczek spowoduje obrotowy ruch prowadnic. Elementy te mozna szybko osadzac automatycznie w przypadku produkcji seryjnej.Najkorzystniej jest gdy element prowadzacy skla¬ da sie przynajmniej z jednego pierscienia, który obejmuje szczeki i jest wyposazony w przeciw¬ legle krzywki skierowane ku i dociskajace ze¬ wnetrzne powierzchnie szczek. Wspomniane krzyw¬ ki moga miec postac hartowanych kulek stalo¬ wych.W prostej postaci wykonania elementy zaciska¬ jace sa elastycznymi elementami laczacymi szcze¬ ki, przy czym moze to byc przynajmniej jeden drut owiniety dookola szczek.Dwie szczeki lozysk kulkowych ustawione za¬ sadniczo symetrycznie, jedna po kazdej stronie pierwszej osiowej plaszczyzny walu oraz wyposa¬ zenie obudowy w dwa zderzaki, z których jeden jest przeznaczony do zatrzymywania ruchu osio¬ wego jednej szczeki, gdy wal przesuwa sie w jed¬ nym kierunku, zas drugi — do zatrzymywania ruchu osiowego drugiej szczeki, gdy wal przesuwa sie w przeciwnym kierunku spowodowano, ze ele¬ ment zaciskajacy bedzie silniej dociskal lozyska kulkowe do walu gdy jedna szczeka zetknie sie ze zderzakiem, podczas gdy druga szczeka zostaje przesunieta dalej niz pierwsza szczeka w tym sa¬ mym kierunku. Oba zderzaki sa przyspawane do tej samej strony drugiej plaszczyzny osiowej pro¬ stopadlej do wspomnianej pierwszej plaszczyzny osiowej, wskutek czego szczeka opierajaca sie o zderzak skreci nieco przesunieta wzgledem drugiej szczeki, a pomiedzy zestawami lozysk kulkowych obu szczek wystepuje róznica nachylenia w wy¬ niku której zespól zaciskajacy zaciska szczeki je¬ szcze mocniej na wale. Proste rozwiazanie kon¬ strukcyjne montowania szczek w obudowie umoz¬ liwia zahamowanie ruchu jednej ze szczek w kie¬ runku osi walu.W innej postaci wykonania urzadzenie zawteta dwie szczeki, przy czym kazda szczeka je^t pro¬ wadzona przez element prowadzacy, którego kazdy koniec jest slizgowo podtrzymywany w obudowie w sposób, który zapobiega ruchom obrotowym, zas kazdy element prowadzacy ma przynajmniej jedna koncóowa powierzchnie prowadzaca, wspólpracuja¬ ca z powierzchniami prowadzacymi szczeki i za¬ wierajaca dwie powierzchnie, które sa nachylone wzgledem osi walu, a jedna tworzy kat po jed¬ nej stronie wspomnianego kierunku osi walu, zas druga — po drugiej stronie wspomnianego kie¬ runku osi walu, przy czym elementy prowadzace obu szczek sa ustawione na przeciwkp siebie, a pomiedzy obudowa i wspomnianym jednam koncem kazdej ze szczek znajduja s\a sprezyny) W Ktym przypadku wal nie slizga sie, jak w opisanych powyzej przykladach, w wewnetrznych pierscieniach lozysk kulkowych pod wplywem wzglednego osio¬ wego przesuniecia szczek, lecz osiowe kierunki lo¬ zysk kulkowych powoduja niewielka zmiane od¬ powiedzi na obciazenie walu tak, ze wzgledne po¬ lozenie szczek zmienia sie bez poslizgu wewnetrz¬ nych pierscieni lozysk po wale.Przy zaczepieniu kazdej ze wspomnianych spre¬ zyn na wystepach obudowy i zapewnieniu regula¬ cji polozenia tych wystepów w kierunku osi walu mozliwa jest regulacja nachylenia lozysk kulko¬ wych, tak aby zapewnic liniowy kontakt lozysk kulkowych i walu. Wskazane jest, aby powierzch¬ nie prowadzace tworzyly dwie czesci ustawione pod róznymi katami wzgledem wspomnianego kie¬ runku osiowego, a wówczas czesc powierzchni pro¬ wadzacej tworzaca wiekszy kat bedzie umieszczo¬ na po stronie zewnetrznej przy koncu elementu prowadzacego, gdzie znajduja sie sprezyny.W opisanych przykladach zespoly zaciskajace sa przeznaczone do wzajemnego zaciskania szczek w odpowiedzi na wzgledne osiowe przesuniecie po¬ miedzy szczekami. W pewnych przypadkach prze¬ suniecie szczek wzgledem siebie w kierunku osio¬ wym moze byc wada, bowiem powoduje to nie¬ wielki poslizg walu w wewnetrznych pierscieniach lozysk, jesli nie zastosuje sie zabezpieczenia przed tym, to zespól zaciskajacy powinien zaciskac sil¬ niej szczeki na wale w odpowiedzi na wzrost osio¬ wego obciazenia walu, zasadniczo bez wzglednego osiowego przesuniecia szczek. W tym celu zespól zaciskajacy moze zawierac sztywny pierscien obej¬ mujacy szczeki z lozyskami kulkowymi, przezna¬ czony do wywierania cisnienia na wal w odpo¬ wiedzi na wspólne przesuniecie szczek w kierunku obciazenia wywolanego i okreslonego przez osiowe obciazenie walu.Rozmiary wspomnianego sztywnego pierscienia w kierunku osi walu moga wynosic czesc dlugosci szczek lozysk kulkowych, zas pierscien ten jest o- sadzony w taki sposób, ze jego os pokrywa sie z osia walu gdy urzadzenie jest nieobciazone przez przymocowany do kazdej szczeki przy pomocy pary czopów umieszczonych przeciwlegle w pierscieniu oraz wchodzacych do wspólnie z nimi otworów w szczekach, przy czym równolegle osie obu par czo¬ pów przebiegaja w bliskim sasiedztwie wspomnia¬ nej osiowej plaszczyzny walu w wyznaczonej od- 40 45 50 55 6098 879 leglosci. Obudowa zawiera dwa zderzaki walu w wyznaczonej odleglosci. Obudowa zawiera dwa zderzaki tak rozmieszczone, ze pierscien, bez wzgle¬ du na kierunek osiowego obciazenia walu, bedzie sie przechylal w te sama strone, a tym samym 5 popychal szczeki w kierunku walu, poddanego ob¬ ciazeniu w kierunku osiowym. Przynajmniej jeden ze wspomnianych zderzaków ma mozliwosc regu¬ lacji w osiowym kierunku walu.Rozmiary pierscienia i szczek lozysk kulkowych 10 w kierunku osiowym moga równiez byc zasadni¬ czo takie same oraz kazda szczeke mozna wypo¬ sazyc w dwa wyciecia, symetryczne wzgledem plaszczyzny przechodzacej przez os walu, przy czym jedno z pary wyciec znajduje sie w wewnetrznej 15 powierzchni pierscienia, a drugie wyciecie znajdu¬ je sie na zewnetrznej powierzchni odpowiadajacej szczeki, przy czym dno przynajmniej jednego z dwu wyciec tworzy kat rózny od zera z osia walu w celu wspólpracy z odpowiednia nachylona po- 20 wierzchnia klinowego elementu prowadzacego, przy czym wspomniane elementy prowadzace sa pod¬ trzymywane w promieniowym rowku w kolnie¬ rzach obudowy tak, ze szersze konce obu klinów sa skierowane ku przeciwleglym scianom kolnie- 25 rza obudowy. Pomiedzy wspólpracujacymi po¬ wierzchniami wyciec i elementami prowadzacymi mozna umiescic elementy zmniejszajace tarcie, na przyklad hartowane kulki stalowe, a elementy pro¬ wadzace moga miec mozliwosc regulacji w osio- 30 wym kierunku walu.Jedna z dwu szczek lozysk kulkowych, umiesz¬ czonych po obu stronach pierwszej osiowej plasz¬ czyzny walu moze byc sztywno polaczona ze wspomnianym sztywnym pierscieniem, a wówczas 35 bok drugiej szczeki, skierowany na zewnatrz od walu, ma wyciecie przebiegajace równolegle do walu i symetrycznie wzgledem drugiej plaszczyzny osiowej poprowadzonej przez os walu i prostopadle do wspomnianej pierwszej plaszczyzny osiowej. 40 Wspomniane wyciecie jest ustawione zgodnie z wycieciem w wewnetrznej powierzchni pierscienia tak, ze tworzy po obu stronach elementu prowa¬ dzacego, przechodzacego przez wyciecia i podtrzy¬ mywanego przez rowki w przeciwleglych scianach 45 kolnierza obudowy, dwa kanaly rozciagajace sie w kierunku walu, przy czym szerokosc przynajmniej jednego kanalu, mierzona prostopadle do walu, zmienia sie okresowo w kierunku walu. Pierscien moze byc jeszcze wyposazony w elementy utrzy- ^ mujace szczeki lozysk kulkowych bez mozliwosci osiowego przesuwania wzgledem pierscienia. Sze¬ rokosc jednego z kanalów moze sie zmieniac pe¬ riodycznie, podczas gdy szerokosc drugiego kanalu lu jest stala, a przynajmniej jeden z kanalów mo- 55 ze zawierac hartowane kulki stalowe.Pomiedzy jedna z dwu szczek lozysk kulkowych, które sa powstrzymywane przed przesunieciem o- slowym oraz elementem prowadzacym, którego konce sa utrzymywane w promieniowych rowkach ^ w przeciwleglych scianach kolnierzy obudowy moz¬ na umiescic elementy zabezpieczajace przed obro¬ tem lecz umozliwiajace osiowe przesuniecia szcze¬ ki lozyska kulkowego wzgledem elementu prowa¬ dzacego oraz elementy które zaciskaja szczeki w 65 odpowiedzi na ich osiowe przesuniecie wzgledem elementu prowadzacego. Elementy osadzone pomie¬ dzy jedna ze szczek i elementem prowadzacym moga stanowic hartowane kulki stalowe umiesz¬ czone w przeciwleglych rowkach osiowych, odpo¬ wiednio w szczece lozyska kulkowego i w elemen¬ cie prowadzacym, zas element zaciskajacy moze miec postac przynajmniej jednego sprezystego dru¬ tu owinietego dookola elementu prowadzacego i drugiej szczeki lozyska kulkowego.Przekrój wewnetrznej powierzchni wewnetrzne¬ go pierscienia kazdego lozyska kulkowego moze zawierac wypuklosc skierowana ku walowi tak, ze wspomniana powierzchnia styka sie z powierzchnia walu wzdluz tworzacej powierzchni walu na zasad¬ niczo calej szerokosci lozyska kulkowego, zas w celu uzyskania zwiekszonego tarcia pomiedzy we¬ wnetrznymi pierscieniami i walem, wewnetrzna powierzchnie wewnetrznego pierscienia kazdego lo¬ zyska kulkowego mozna wyposazyc w pewna licz¬ be wypuklosci o zasadniczo lukowym przekroju i umieszczony obok siebie.Przedmiot wynalazku jest przedstawiony na ry¬ sunku w przykladzie wykonania na którym fig. 1 przedstawia urzadzenie w przekroju wzdluznym, fig. 2 — w przekroju poprzecznym A—A urzadze¬ nie z fig. 1, fig. 3 — w przekroju wzdluznym inna postac wykonania urzadzenia wedlug wynalazku, fig. 4 — w przekroju poprzecznym B—B z fig. 3, fig. 5 — w przekroju wzdluznym kolejna postac wyko¬ nania urzadzenia wedlug wynalazku, fig. 6 —w prze¬ kroju wzdluznym D—D z fig. 5, fig. 7 — w przekroju C—C z fig. 5, fig. 8 — w przekroju wzdluznym inna postac wykonania urzadzenia wedlug wyna¬ lazku, fig. 9 — w przekroju poprzecznym E—E urzadzenie z fig. 8, fig. 10 — w przekroju wzdluz¬ nym inny przyklad wykonania urzadzenia wedlug wynalazku, fig. 11 — w przekroju poprzecznym F—F urzadzenie z fig. 10, fig. 12 — w przekroju wzdluznym nastepna postac wykonania urzadzenia wedlug wynalazku, fig. 13 — w przekroju po¬ przecznym G—G z fig. 12, fig. 14 — w przekroju wzdluznym kolejna postac wykonania urzadzenia wedlug wynalazku, zas fig. 15 — w przekroju poprzecznym H—H urzadzenie z fig. 14.Na fig. 1 przedstawiono przyklad wykonania u- rzadzenia wedlug wynalazku, gdzie zespól 1 sta¬ nowi silnik ze stojanem 3 i uzwojenie 5 z nawi¬ nietym sztywno na wydrazony wirnik z kolnierzem 7 polaczonym z zespolem ciernym 9. Wspomniane elementy znajduja sie wewnatrz oslony 11, w któ¬ rej obrotowe elementy sa osadzone w lozyskach kulkowych 13 i 15, przystosowanych do przejmo¬ wania nacisku osiowego w kierunku osi lozysk kulkowych. Naciski poprzez urzadzenie przechodza na wal 17 osadzony w lozyskach slizgowych 19 i , tworzacych czesc obudowy 11.Zespól cierny 9 zawiera obudowe 23 /takze fig. 2/, która jest zamocowane przy uzyciu srub scia- gowych 25, 27, 29 i 31 do kolnierza 7 wydrazone¬ go wirnika silnika. Sruby sciagajace 25 i 29 prze¬ chodza odpowiednio przez otwory 33 i 35, odpo¬ wiednio w dwu szczekach 37 i 39 lozysk kulko¬ wych. Szczeki lozysk kulkowych sa rozmieszczone symetrycznie, jedna po kazdej stronie osiowejWJfe rzak as gdy ruch sz< Latwo zauwazyc, ze w wyniku uzyskuje sie i vrHtt«« 101 rfJfójtiM** itfiKtaBte cb«d«ef takim»»in^r*ite^pf^ WSP i^^W^iri^^i^iPteotW^e^^staitóy.ajflfi^ «2ate^5^i^rtE3P<^iUw«w^ pbs*2r«ehg&& 4&^m&vmmz**l ^c°^ft^eirW^y lftSfiIin&iflorilqrlerife toftttettgq nie opisane ponizej, sztywny pierscien 89, któty BiPo^^si^irWsjiimekM fig W?^fl^f@dw^m5a^adeteaakBft5 epraochrtawio^^d «9ioJS9!fbIM W^wojt^ddctttt £4? Jsrrajtaf W^i/Wty PS^W^ftJsiiii^a^riitteigfiaa odleglpstnMPBptawo ^iti S8BH**'-'^&i/lllftinstt*nifta ifaptepitocww z*e&ii@ wówczas szczeki mocniej na wal&S. rwsttmife ^tet^ sftana owsjp!n&Huwi7.n(*wi^^ ^*el^{«' Jkr9^^cmf»Q^o1ma^^^^WftezMz^fi »»c Jfia^^i%#^smeittl'u5M*d«3^vob(^ Hft^q za^le^pr^f^^wiaitótó^^o^siebie w.*twfcitffifi^spc^ ^^5^!^»ec4rtfópai«5i ssst*! .S*S uIbw ob si^olon -ol^^s1|Eiwj9iiibsnai flfcS^n^J* jm^saat^tmfaac atitoft^t^hfe. ,v MfnPWtfWfcrtecfa episanwolb^owyze^r^^tiw^^ iW^iWbf)i»az £l#^h^cza*^dfr<*^ ^*P«3W ipsark^aAm prtpaflstitwtonytte-ifty^igj^ '6 JmS¥S^t&q*K^iokMTinti oJwleui5StaGfe#**#&jr o^^¥f^ ^ftelpac* mtntaka 5«an^^nMoj^^bjnW^abiW^_ ^^^iPiMo^ztetaaessaMd, iaR^le&gfintpitiwlageS- JSPJ»i*%oJi*ntpoa .0*2 tsnBwoliarf ilsi^ ax jloloi irnfiteSTO ^zrtMW4*3*W«wca^^ fig. 1 polega na zastosowac idkS&t&AMWffi&C- -S!»9svMa t/JOCfocktóirh^bctói^szb*^ l^T f^39 3#*Qlft£^9lb^iaj9, 6pco»tppadWJ^vfcv w*g«fi$iiaHej dl^ZQ»yzftM 0aiQ¥tefci9iq 9nsi)?nw9s Bturncodo on nai^9#i#nto^0O^i«l^lM& wrttóitf* pttflSST:o^8- oP#iB*rató6fc*o*i*zy ,rialD*a^z4?tf^o^3R3 i -itoacwftiftocfor kierunku ©an«iw«^n^itfea*^ l*fr. .jCM^/orafe lJffiuti*q jest ppoddtóyi-dzttSanM^ zfiffiych ^uABTOt^inyeh, a3t^KolV^stift^5H#fesy//?»fefti »zngkwii«rTakisig. tai*tfk»t *«** SafWSdz* WW^ (Sny^a ^aPQzla»l3flk lft i* 85 TO c*o <55 «0 *%5 $x/#gfi& %k^ezeki^M9^^iiljECntchii] J^i^flftao^w^^^ailial^ilSIiiaWzttaaiei^ tfw t?*^9^dlQrt9Sit^BfcpajAai spttfiptta uiyUlhwiiMgyzaa sjgBftSynfo&afri i d^sbfipawifc^ ^ladnlfr sifcn* dgtetesafyfo/nte^aft miedzy prowadnica 108 i powierzchnia ptóMUAo %vAmjg^z^tar6ULri±oitBnieitórótoiiax doteelfcrtdsi 1^// wu;tftfqinrifu tfdl^nBhynr/cpgi Ziagwsaftblfr^pafthyhTpgnta^frc^^ ^^pfttircy^Uwatoc^^^ *fcc^k^tSJ;iq2^ilftm#p e%goiA»|ze)t^ja%^)rtB^fisi^Jha6feBmn«^^ i*flz*Jca^#Hi. ^tóekaeiiaev/f*rtd <&B^r s^zeteb*W*6wn»wbiaoffiwiY* telenjftH **ftitttt* n^fl il^ótnpó^iaciltei^cpawtoicfao^wo^ dsaeegoj^iao',oprg^-^»yi^twi|K)mr^^aBpowlMliillltM pmwatóaac^8m^Itdki»feame'/jia^JF»tei»/9^aks ^ w^^koteB^^ni^dsacdslnbl iai6cuwido«tóo*«K«i tifiar^/a ogansi^nwew ob ^aBwoascjob iast tBin9spiD onlftko^w^lteiwjMMnala 1^. J^^)OWteteotoi^pl4I wjidzac«imaj^st)6zte5a4d^eiiff6W)ift^«^ lak/nfc*pjesni na ^z^«*feiiracii^entoc p«#wadfi%eeji ^ ^eifci rpi^opaay^^eltót-i^fl «to3 wieftch«^(pEt^mdz^ej(dU2/i^M^eza«q^l^ szczeki 137 na8©fllftglos6^iw ^tw(^Q^«^otMfe)4i sacsil^^lispi^anlniftnrte nrfs^cgloift5ftifeai t^i(fl|s&^«}rtpiiBi7dóv^Dm^ai^ataa|«t^ pj^eMinAcie^ipDttriedzy agga^airt^^w^ftftteJFTl st^a^i6tpjitepiaiii]5P*MlBkIitóC«^ &r*m samymi ivlozy«^vki4kvwaircialfile5 M ^wa^ntlft Pn)jcvaotoicn ^8 m^ powitraehjiia tpw^wBM|tarfiei POTtodtija^nzirrSTC^kw/lSTsWOrawi if^ ito*ko* 6*t 4Wl^ za&Ye5ten^t^1pHJwarf2J^c^icfW//n^ ksztalt jak element 100. Nie OWflWfrtateLafi^flteJ- wadnito /nab^zi^eop <«f[v^diBtei^stól^raióVvt» z i^vV9nitoc«mrina?{pri«an^ raencifd^i«qvad|uj«3^ MK, M^i$cae^tBikt»^(^a(^i» ^^jsoa^ao^diappwnizBliitle ¥W«Mz|ll ti»rirt'WI «qnm)ujfcte^Johnie*/ sSOzebiP^^iobnc^si^^ ^kfltodaosindflfcs^aRdy! sapp61n oier&y"eftfa* (pr^&ciwpdfm9k$er«^u?^a*,^tekiqMtkY^ s^ianyo^^ay^ejbBl)Qteteq s^i^aitó ^ «$Ml 4»^namn prayloieetej Jd«o$vtf ii^/prztmiti -sjm^ptatoafcej: 9ióW A^bw fioanoiia rio^nwiD»iq u^Posiiz^riwfthEKW/Jsozyskaeh fta^Dwyth^n^iS^, l^cfta .^rtfaltfIlalukyaiiroaitpgzcoP^^^ -nioiiy^ws^ptitdniWu^iatetycfc phsjMfeo**, tWffll \wa^ittejJ*iiaicirp3ifclactat©BS4^ inef.ipefe0ka9«f ^StiiBttolMwios^tgra^fiWsftMog^ -zjc^e#cQ^oiavMpteiviateJ9Caizfl^ rf»ffl£- Mu) I0z*6ka i kiifl^pwefae t^lajc dts^MWaft^^ie ^Clrffta rtó^o któia #»uteMI^ictotego^rt^h^ itezyska/kidkowB^aiponisaa sta^^az^A^j^oit^Ba^S- teaenifc «3i«zynteroii^v^iw:z^rrte ng^o^nsalsa •*&? dla danego obciaifetflailwfflui)lKT/ Tak ffft^dgft?- wettoe «1latwiktspca i«q^..,wfl^ TOiiiatftyliSWfe ilb&sk ,kulkb^9c^^^ ^ystoic ppDesyirii strunyr*)rteitottloi»fejT^ ?i?l «»*"9« 879 11 12 Nachylenie lozysk kulkowych bedzie mniejsze, gdy obciazenie walu staje sie wieksze, co zapobie¬ ga przeciazeniom silnika napedzajacego zespól cierny. Ten przyklad urzadzenia, majacy takze wspomniane wczesniej wlasciwosci jest wiec szcze¬ gólnie korzystny dla przenoszenia duzych, zmien¬ nych sil.Opisany zespól cierny mozna latwo regulowac dla róznych zakresów obciazenia, po prostu wy¬ mieniajac sprezyny na majace odpowiedni wspól¬ czynnik sprezystosci. W kazdym zakresie obciazen mozna dokonywac dokladnej regulacji, jesli za¬ czepy sprezyn w obudowie 12S beda mialy polo¬ zenie regulowane w kierunku walu tak, ze lozyska kulkowe beda sie stykaly z walem dokladnie na tworzacej jego powierzchni, odpowiadajacej naj¬ czesciej wystepujacemu obciazeniu w osiowym kie¬ runku walu 117. Regulacje zaczepów sprezyn, jak zaznaczono na fig. 6, mozna wykonac w ten spo¬ sób, ze zewnetrzny gwint 141 tulei 183, 184 slu¬ zacych równiez jako zderzaki w przypadku prze¬ ciazenia, jest dopasowany do wewnetrznego gwintu 142 w obudowie 128, zas elementy nagwintowane sa tak uksztaltowane, ze przechodzace na wylot sruby sciagowe, odpowiednio 125 i 126 spelniaja role nakretek kontrujacych tuleje, odpowiednio 188 i 184. Zaczepy sprezyn 136, 138 wykonuje sie w taki sam sposób, jak sprezyn 126 128.Jesli nie ma potrzeby samoistnego zabezpiecza¬ nia silnika napedzajacego zespól cierny przed prze¬ ciazeniem, wówczas mozna skonstruowac zespól cierny w inny sposób, dla którego wymagania to¬ lerancyjne sa nizsze niz w przypadku wspomnia¬ nych prowadnic, a równiez w tym przypadku uni¬ ka sie poslizgu pomiedzy wewnetrznymi pierscie¬ niami i walem. Ponizej zostanie opisanych kilka takich przykladów.Na fig. 8 i 9 przedstawiono przyklad, w którym kazda ze szczek 202, 203 lozysk kulkowych zawie¬ ra wydluzone czesci 204, 205, siegajace po obu stro¬ nach walu 213 poprzez wspomniana plaszczyzne o- siowa do wyciec 206, 207 w przeciwleglej szczece lozyska kulkowego i majace umieszczone central¬ nie plaszczyzny koncowe 208, 209 opierajace sie o siebie w plaszczyznie prostopadlej do walu. Kazda szczeka lozyska kulkowego jest wyposazona w po¬ blizu plaszczyzny koncowej 208, 209 i plaszczyzny osiowej w dwa ustawione na jednej linii otwory 210, 210' i 211, 211' /210' i 211' znajduja sie po przeciwnych stronach walu/, które z kolei sa u- stawione na jednej linii z otworami na lozysku 214, 215 w sztywnym pierscieniu 212, który obej¬ muje obie szczeki lozysk kulkowych. Szczeki lo¬ zysk kulkowych sa polaczone z pierscieniem /212/ czopami 216, 217 /oraz 216', 217'/ przechodzacymi przez sasiednio ustawione na linii otwory. W obu¬ dowie pierscien opiera sie u góry i u dolu o zde¬ rzaki, odpowiednio 218 i 219, przy czym zderzak 219 mozna regulowac w kierunku osiowym walu tak, ze pierscien moze sie opierac o oba zderzaki pod katem prostym do walu 213.Gdy na wal dziala sila, na przyklad K, zazna¬ czona na fig. 8, szczeki 202, 203, które sa powstrzy¬ mywane przez czopy przed wzglednym przesuwa¬ niem sie w kierunku osiowym, przesuna sie na niewielka odleglosc na lewo, podczas gdy pierscien 212 wspólpracujacy ze zderzakiem 219 nachyli sie w kierunku przeciwnym do kierunku wskazówek zegara. Czopy 216, 216' zostana popchniete na dól podczas gdy czopy 217, 217' zostana popchniete do góry, a szczeki 202, 203 zostana zacisniete wzajem¬ nie pod wplywem sily K przylozonej do walu 213.Jesli sila K jest skierowana przeciwnie, szczeki 202, 203 zostana przesuniete tak samo, bowiem te¬ raz pierscien 212 wspólpracuje ze zderzakian 218.Sruby sciagowe 220, 221 dzialaja jako elementy prowadzace dla pierscienia 212 bowiem sila jest przekazywana poprzez wyciecia 222, 223 w pierscie¬ niu.W urzadzeniu uwidocznionym na fig. 8 i 9 szczeki lozysk kulkowych zostana wiec zacisniete na wale w odpowiedzi na obciazenie dzialajace na niego, przy czym zasadniczo nie wystapi osiowe przesuniecie pomiedzy szczekami. Przyklad ten nie wymaga dokladnych tolerancji wykonawczych, a naciski wywierane ha wal dla danego obciazenia K mozna zwiekszyc poprzez zmniejszenie odleglosci pomiedzy czopami 216, 217, przy czym odleglosc ta jest wyznaczona przez pozadana sile tarcia po¬ miedzy wewnetrznymi pierscieniami lozysk kulko¬ wych i walem 213.W przykladzie przedstawionym na fig. 10 i 11, szczeki lozysk kulkowych sa objete na calej swej dlugosci przez pierscien 242. Pierscien 242, jak za¬ znaczono na fig. 11, jest wyposazony w wyciecia 234, 235 w wewnetrznej powierzchni, zas szczeki 232, 233 w wyciecia 236, 237 w powierzchni ze¬ wnetrznej, przy czym wszystkie wyciecia sa rów¬ nolegle do walu 243. Przez kazda pare wyciec, u- tworzona przez wyciecie w pierscieniu i dopaso¬ wane wyciecie w szczece lozyska kulkowego prze¬ chodzi element prowadzacy 238, 239, zas wspom¬ niane elementy prowadzace sa utrzymywane w promieniowych rowkach 246, 247 w przeciwleglych kolnierzach na scianach obudowy. Powierzchnia elementów prowadzacych, skierowana w kierunku walu, tworzy pewien kat z osia walu i jest rów¬ nolegla do dna wyciec 236, 237* Druga przeciwlegla powierzchnia elementów prowadzacych jest rów¬ nolegla do walu i do dna wyciec 234, 235 w piers¬ cieniu 242. Pierwsza i druga powierzchnia elemen¬ tów prowadzacych styka sie z dnem wyciec, od¬ powiednio 236, 237 i 234, 235 za posrednictwem rolek ze stali hartowanej 240. Boczne powierzch¬ nie elementów prowadzacych stykaja sie z bokami odpowiadajacych im wyciec.Szczeki lozysk kulkowych moga byc powstrzy¬ mywane przed wzglednymi przesunieciami osiowy¬ mi, bowiem wszystkie wyciecia w szczekach cias¬ no obejmuja zewnetrzne pierscienie lozysk i/lub przy pomocy kolnierzy 244, 245 laczacych pierscien i szczeki lozysk kulkowych, tak aby umozliwic wzgledny ruch tych elementów prostopadle do wa¬ lu 243. Gdy urzadzenie jest nie obciazone, kol¬ nierze 244, 245 stykaja sie z plytami czolowymi, odpowiednio 249 i 248, które sa przymocowane srubami do waskiego konca klinowych elementów prowadzacych, odpowiednio 239 i 238. Gdy wal 243 jest poddany na przyklad dzialaniu sily K zaznaczonej na fig. 10, pierscien i szczeki lozysk 40 45 50 55 6013 kulkowych beda sie razem przesuwaly na lewo w kierunku szerokiego konca elementu prowadza¬ cego 238, który jest uchwycony przez promieniowy rowek 246, co opisano powyzej. To pozostawia wol¬ na przestrzen pomiedzy kolnierzem 245 i plyta 248, wskutek czego plyta 249 pociagnie element prowa¬ dzacy 239, który czesciowo wysunie sie z promie¬ niowego rowka 247. W ten sposób bedzie zacho¬ wana odleglosc pomiedzy szczeka 233 i pierscie¬ niem 242, a w wyniku niewielkiego ruchu do góry w rowku 246 element prowadzacy 238 spowoduje, ze szczeki 232, 233 zostana mocniej zacisniete na wale 243 pod wplywem przylozonej do niego sily K.Jesli sila K zostanie odwrócona, szczeki 232 i 233 zostana podobnie zacisniete silniej na wale wskutek dzialania elementu prowadzacego 239, któ¬ ry w tyni przypadku styka sie z rowkiem 247, podczas gdy element prowadzacy 238 zostaje nieco wysuniety z rowka 246. Nachylenie powierzchni ukosnych elementu prowadzacego jest wyznaczo¬ ne przez pozadana sile tarcia pomiedzy walem 243 i wewnetrznymi pierscieniami lozysk kulko¬ wych. Polozenie elementów prowadzacych 238, 239 w kierunku osiowym walu reguluje sie przy uzy¬ ciu srub 250, 251.Na fig; 12 i 13 przedstawiono przyklad, w któ¬ rym pierscien 242 uwidoczniony na fig. 10 jest trwale polaczony z jedna ze szczek 253, podczas gdy druga szczeka 252 jest powstrzymywana przed ruchem osiowym wzgledem szczeki 253 przy u- zyciu kolnierzy 254, 255. Szczeka 252 ma na ze¬ wnetrznej powierzchni wyciecie 256, przebiegajace równolegle do walu 263 i symetryczne wzgledem plaszczyzny poprowadzonej przez os walu prosto¬ padle do wspomnianej plaszczyzny osiowej. Polo¬ wa pierscienia 242 uwidocznionego na fig. 10 ma tutaj /fig. 13/ postac obejmy w ksztalcie „U" 262, przymocowanej przy uzyciu srub 258, 258' do szczeki 253, która tworzy druga polowe wspom¬ nianego pierscienia.Obejma 262 ma wewnetrzne wyciecie 264 w dnie, ustawione na linii z wycieciem 256 w szczece 252 lozyska kulkowego. Element prowadzacy 265 przechodzi przez przeciwlegle wyciecia równolegle do walu 263.Element prowadzacy jest osadzony na czopach w promieniowych rowkach 266, 267 na przeciw¬ leglych powierzchniach obudowy. Sila obracajaca jest przenoszona poprzez rowki do elementu pro¬ wadzacego, który z kolei przenosi sile do obejmy 262, bowiem krótkie powierzchnie elementu pro¬ wadzacego 265 /fig. 13/ opieraja sie o powierzchnie wyciecia 264 w plaszczyznie prostopadlej do wspomnianej plaszczyzny osiowej. Element pro¬ wadzacy 265 wyznacza pierwszy kanal 268 pomie¬ dzy gróna powierzchnia elementu prowadzacego /fig. 13/ i dnem wyciecia 264 oraz drugi kanal 269 pomiedzy przeciwlegla, skierowana na dól po¬ wierzchnia elementu prowadzacego i dnem wycie¬ cia 256 w szczece 252. Pierwszy kanal, jak przed¬ stawia fig. 12, ma staly przekrój i zawiera rolki z hartowanej stali. Dno wyciecia 256 jest uksztal¬ towane wzgledem skierowanej na dól powierzchni elementu prowadzacego 265 tak, ze drugi kanal 269 879 14 ma w kierunku prostopadlym do walu przekrój zmieniajacy sie okresowo w kierunku walu 263.Kanal 269 zawiera rolki stalowe o srednicy odpo¬ wiadajacej najwiekszej odleglosci pomiedzy dnem wyciecia 256 i przeciwlegla powierzchnia elemen¬ tu prowadzacego 265.Dzialanie urzadzenia jest takie same, jak wyjas¬ niono w przypadku przykladu przedstawionego na fig. 10, przy czym szczeke 233, element prowadza¬ lo cy 239 i pierscien 242 uwidocznione na fig. 10 moz¬ na przyrównac do szczeki 253, uwidocznionej na fig. 12, podczas gdy elementy prowadzace 238, 239 zostaly zastapione przez pojedynczy element pro¬ wadzacy 265 o nachylonych scianach, przeznaczo- nego do wytwarzania cisnienia szczek lozysk kul¬ kowych na wal 263 bez wzgledu na kierunek sily przylozonej do walu. W porównaniu z przykladem przedstawionym na fig. 10, przyklad z fig. 12 jest korzystniejszy, bowiem element prowadzacy 265 jest poddawany jednostajnemu obciazeniu.Na fig. 14 i 15 przedstawiono przyklad urzadze¬ nia, w którym element prowadzacy 274 jest u- mieszczony równolegle do walu 283 i blisko obok zewnetrznej powierzchni jednej ze szczek 273; Konce elementu prowadzacego wchodza do pro¬ mieniowych rowków 275, 276 w przeciwleglych scianach elementu utrzymujacego. W wewnetrznej powierzchni obudowy i w zewnetrznej powierzch¬ ni szczek 273 znajduja sie trzy pary przeciwleg- lych rowków, równoleglych do walu 283 i zawie¬ rajacych kulki ze stali nierdzewnej utrzymywane przy pomocy koszyków. Przy pomocy wspomnia¬ nych trzech osiowych rowków szczeka 273 i ele¬ ment prowadzacy sa powstrzymywane przed wza- jemnym obrotem dookola walu 283, podczas gdy szczeka 273 moze sie przesuwac osiowo wzgledem utrzymywanego elementu prowadzacego 274. Stru¬ na fortepianowa 277 jest owinieta dookola ele¬ mentu prowadzacego 274 i drugiej szczeki 272. 40 Wyciecia w szczekach 272, 273 utrzymujace czte¬ ry lozyska kulkowe sa ciasno dopasowane dookola powierzchni koncowych zewnetrznych pierscieni, dzieki czemu szczeki sa w ten sposób powstrzy¬ mywane przed wzglednym przesunieciem osiowym 45 tak, ze obie szczeki lozysk kulkowych sa przesu¬ wane razem na lewo gdy wal 283 jest poddawany dzialaniu sily K zaznaczonej na fig. 14, podczas gdy szczeka 273 toczy sie po utrzymywanym elemen¬ cie prowadzacym 274. W wyniku wzglednego osio- 50 wego przesuniecia pomiedzy szczekami /zwlaszcza szczeki 272/ i elementem prowadzacym, struna for¬ tepianowa 277 spowoduje, ze szczeki zacisna sie mocniej na wale 283, a przylozona sila zostanie roz¬ lozona równo pomiedzy szczeki ,przy czym element 55 prowadzacy 274 jest ruchomy w rowkach 275, 276, prostopadlych do walu 283. W celu uwzglednienia sprezystego odksztalcenia elementów urzadzenie wyposazone w szczeline 278 pomiedzy lukowa po¬ wierzchnia zewnetrznego pierscienia lozyska kul- 60 kowego i dnem jednego z dwu wyciec obejmuja¬ cych lozysko kulkowe.Wewnetrzne pierscienie zastosowanych lozysk kulkowych mozna uksztaltowac wypukle tak, ze obejmuja wal zasadniczo wzdluz elementu prowa- 65 dzacego dla powierzchni walu, który jest w ten96 879 16 sposób poddawany zredukowanemu cisnieniu. W celu zwiekszenia tarcia pomiedzy walem i wewne¬ trznymi pierscieniami lozysk kulkowych, pierscie¬ nie mozna równiez uksztaltowac w taki sposób, ze w przekroju poprzecznym stanowia one duza licz¬ be lukowych wypuklosci umieszczonych obok sie¬ bie, które z latwoscia beda przenikaly przez war¬ stwe oleju i naciskaly powierzchnie walu tak, aby nie przekroczyc granicy sprezystosci.Urzadzenie wedlug wynalazku mozna wykorzy¬ stywac zamiast róznych urzadzen hydraulicznych w róznych celach. W przeciwienstwie do zwyklych urzadzen hydraulicznych, urzadzenie wedlug wy¬ nalazku moze równiez pracowac w osrodku wyja¬ lowionym, jesli obudowa 11 zostanie wykonana ja¬ ko bardzo gladka, a dzialanie urzadzenia nie zo¬ stanie pogorszone przez ewentualne odtluszczenie walu. Jako przyklady transmisji znacznych sil mozna wymienic mechanizmy drzwi, wind itp.Zespól cierny mozna równiez zastosowac do ob¬ ciagania, polerowania lub kalibrowania bryl obro¬ towych, zwlaszcza walów cylindrycznych. W tym celu najkorzystniejsze bedzie zastosowanie przy¬ kladu uwidocznionego na fig. 10 i 11, w którym wal 243 jest obracany, podczas gdy zespól jest utrzymywany nieruchomo tak, ze sruby regulacyj¬ ne 250 i 251 sa dostepne w czasie pracy. Przy po¬ mocy srub regulacyjnych mozna recznie zmieniac cisnienie promieniowe lozysk kulkowych na wal, a poza tym mozna nimi sterowac automatycznie przez osiowe przemieszczanie wzgledem walu i ze¬ spolu, na przyklad przy uzyciu urzadzenia hydra¬ ulicznego. Promieniowe cisnienie mozna zmieniac praktycznie od zera do bardzo duzych wielkosci cisnienia, które bedzie wówczas absorbowane przez sztywny pierscien 242.Przy obciazeniu walu sily promieniowe beda wytwarzaly moment zginajacy, który w przypad¬ ku gdy wal nie bedzie dokladnie prosty moga przekroczyc granice sprezystosci, lecz cisnienie w punktach przylozenia sily nie powinno nigdy przewyzszac granicy plastycznosci. Cisnienie wlas¬ ciwe mozna zmniejszyc przy zastosowaniu urzadze¬ nia wedlug wynalazku, przy czym wal walcuje sie wówczas wewnatrz lozyska, którego srednica jest zaledwie nieco wieksza od srednicy walu. W celu dalszego zmniejszenia cisnienia wlasciwego we¬ wnetrzne pierscienie mozna, na przyklad wyszlifo- wac w ksztalcie owalnym, zwlaszcza wtedy, gdy linie srubowe maja duzy skok, dzieki czemu piers¬ cienie beda obejmowaly wal na calej szerokosci lozyska.Jesli nachylone polozenie przynajmniej jednego z lozysk jest rózne od nachylenia innych lozysk, wal bedzie sie slizgal w pierscieniu wewnetrznym tego lozyska i zostanie w ten sposób wypolero¬ wany.Przy zwiekszeniu wewnetrznej srednicy lozysk w stosunku do srednicy walu i badz nachylenia lo¬ zysk, badz wyszlifowaniu wewnetrznych pierscie¬ ni tak, ze powstana na nich znaczne wypuklosci, cisnienie wlasciwe moze przewyzszyc granice spre¬ zystosci i zostanie dokonane kalibrowanie walu.Jesli wal jest w znacznym stopniu skrzywiony, wówczas celowe bedzie zastosowanie zespolu u- widocznionego na fig. 2, w którym skrzywienia sa absorbowane przez strune fortepianowa 81, któ¬ ra zapobiega przeciazeniom lozysk. Przy zastapie¬ niu struny fortepianowej 81, sprezyna, która wy¬ kazuje stala sile sprezysta w pewnych granicach wydluzenia, zespól przedstawiony na fig. 12 mozna zastosowac do obciagania stozków obrotowych. Ta¬ kie ciala mozna równiez polerowac lub kalibrowac przez odpowiednie ustawienie lozysk kulkowych i/lub wyszlifowanie ich wewnetrznych pierscieni w sposób opisany powyzej. PL PL PL PL PL PL