1. zastrzezeniach ma warto*} mierzone sposobem ujawnionym w opisie patentowym w Stanach Zjednoczonych nr 2556926. Pojedyncze wlókno przediry poliestrowej ma przekrój kolowy, trójkatny czworokatny lub krzyzowy. Moze byc przekrojem z wydrazonym srodkiem. Calkowity denier przedzy moze mlec dowolna pozadana wielkosc, jest jednak korzystne, gdy denier po wyciagnieciu wynosi od 20 do 2000. Ponadto przedza moze zawierac dodatki, takie jak srodek matujacy, pigment lub modyfikator. Przedmiot wynalazku Jest uwidoczniony w przykladzie wykonania na rysunku, na którym fig* 1 przedsta¬ wia schemat urzadzenia do wyciagania i obróbki cieplnej przedzy wedlug wynalazku w widoku z przodu, fig. 2 - schemat urzadzenia w widoku z boku ,fig. 3— wykres gradientu temperatury powierzchniowej ostatniego podgrzanego walka rozciagajacego. Na figurach 1 i 2 przedstawiono urzadzenie do rozciagania i obróbki cieplnej przedzy poliestrowe), w którym wystepuje tylko jeden walek rozciagajacy. Urzadzenie wedlug wynalazku zawiera podgrzewany walek podajacy 1, walek zasilajacy 2, dodatkowy walek zasilajacy 2', podgrzewany walek rozciagajacy 3, dodatkowy walek rozciagajacy 3', niepodgrzewany walek odbiorczy 4, dodatkowy walek odbiorczy 4'oraz szpulke 6. Nieciagniona przedza Y jest podawana z motka (nie pokazanego na fig. 1 12) I poddawana wstepnemu rozciaganiu pomiedzy walkiem podajacym 1 i podgrzewanym walkiem zasilajacym 2, do rozciagu od 1 do 1,01. Przedza V jest nawinieta wokól podgrzewanego walka zasilajacego 2 I dodatkowego walka zasilajacego 2*. Temperatura powierzchni podgrzewanego walka zasilajacego 2 jest utrzymywana na uprzednio okreslonym poziomie w przedziale od (Tg - 10°C) do (Tg +30°C), zgodnie z temperatura Tg przemiany drugiego rzedu dla poliestru, do której przedza jest podgrzewana. Podgrzana przedza jest rozciagana pomiedzy podgrzewanym walkiem zasilajacym 2 i podgrzewanym walkiem rozciagajacym 3 o okreslony rozciag. W sposobie wedlug wynalazku stosuje sie calkowity rozciag od 3,5 do 7,5. Gdy sa stosowane dwa podgrzewane walce rozciagajace przedza jest rozciagana w dwóch etapach, w pierwszym etapie rozciag wynosi od 2,8 do 5,0, a w drugim etapie tyle, by cal kowity rozciag wynosil od 3,6 do 7,6, i Ostatni podgrzewany walek rozciagajacy 3 zawiera czesc 3a, na której zachodzi kurczenie przedzy o 1% do 10%, korzystnie od 5% do 9%,po uprzednim rozciagnieciu przedzy o okreslony rozciag. Gzasc 3a ma mniejsza srednice i stanowi czesc ostatniego podgrzewanego walka rozciagajacego 3, od strony przedzy wychodzacej. Przedza kurczy sie na czesci 3a o mniejszej srednicy z uwagi na róznice predkosci obwodowej pomiedzy czescia 3a i czescia 3 o wiekszej srednicy. Zamiast stopniowanych walków rozciagajacych mozna stosowac walki stozkowe, gdzie czesc 3a jest stozkowa. W sposobie wedlug wynalazku skurcz przedzy na czesci 3a ostatniego walka rozciagajacego wynosi od 1% do 10%. Jesli kurcz przedzy jest mniejszy od dolnej granicy skurczu przedzy to efekt poprawiania stabilnosci wymiarów, ciagliwosci i wydluzalnosci przedzy jest niezadawalajacy. Uzyskanie wiekszego skurczu przedzy niz górna granica jest trudne. < W sposobie wedlug wynalazku temperatura powierzchniowa ostatniego podgrzewanego walka rozciagajace¬ go 3 narasta ciagle lub stopniowo od strony wejscia przedzy w kierunku zejscia przedzy. Figura 3 przedstawia wykres gradientu temperatury powierzchniowej ostatniego podgrzewanego walka rozciagajacego 3. W przypadku wielowlóknowej przedzy z tereftalatu polietylenowego tamperatura (Ti) ostat¬ niego podgrzewanego walka rozciagajacego 3 na wejsciu przedzy wynosi od 80 do 200°C, a temperatura (T2) przy zejsciu przedzy jest od 5-100°C wyzsza nizTlt Korzystnie, temperatura T2 jest wyzsza niz temperatura T, od 15 do 50°C i róznica ta miesci sie w zakresie temperatur od 100 do 220°C, korzystnie od 100 do 210°C. Czas przebywania przedzy na ostatnim podgrzewanym walku rozciagajacym 3 wynosi od 0,005 do 2 sekund, korzystnie od 0,3 do 1 sekundy. «94 689 3 Po pierwszym etapie cieplnej obróbki skurczajacej na ostatnim podgrzewanym walku rozciagajacym 3 przedza jest dalej kurczona od 1 do 10%, korzystnie od 1 do 5%, pomiedzy ostatnim podgrzewanym walkiem rozciagajacym 3 i walkiem odbiorczym 4, obracajacym sie zmniejsza predkoscia obwodowa niz czesc skurczajaca ostatniego walka rozciagajacego 3. Poniewaz gradient temperatury wystepuje na podgrzewanym ostatnim walku rozciagajacym 3f pogorszenie jakosci lub stapianie-przyklejanie nie wystepuja nawet wtedy, gdy temperatura walka od strony przedzy wychodzacej jest znacznie wyzsza Przedza, która ulega skurczeniu o 1-10% na podgrzewanym ostatnim walku rozciagajacym 3 przez podnoszenie temperatury na ostatnim podgrzewanym walku rozciagajacym 3 moze byc ponownie skurczona o 1 do 10%. Przy duzym skurczu przedzy w dwustopniowej obróbce wykurczajacej, rozciag przedzy zmniejsza sie i Jest korzystne przetwarzanie przedzy na matowej powierzchni ostatniego podgrzewanego walka rozciagajacego 3 od strony przedzy wychodzacejL - Walek odbiorczy 4 moze byc walkiem niepodgrzewanym, utrzymywanym w temperaturze otoczenia lub chlodzonym. Przedza poddana dwustopniowej obróbce wykurczajacej jest chlodzona do temperatury pokojowe] na walku odbiorczym 4. Wlasciwa predkoscia walka odbiorczego jest predkosc od 200 do 1200 m/min. Urzadzenie wedlug wynalazku opisane wyzej zawiera tylko jeden podgrzewany walek rozciagajacy. W sposobie wedlug wynalazku, ciagniecie przedzy moze byc dokonywane takze wielostopniowo dzieki zastosowaniu dwóch lub wiecej podgrzewanych walków rozciagajacych. Temperatura powierzchniowa kazdego podgrzewanego Walka rozciagajacego jest wyzsza niz walka poprzedzajacego, czyli temperatura powierzchniowa pierwszego podgrzewanego walka rozciagajacego 3 jest wyzsza niz temperatura podgrzewanego walka zasilajace¬ go 2 a ostatni podgrzewany walek rozciagajacy 3 posiada gradient temperatury, w którym maksymalna temperatura powierzchniowa jest wyzsza, niz temperatura bezposrednio poprzedzajacego walka rozciagajacego. Gdy stosowane sa dwa lub wiecej podgrzewane walki rozciagajace 3 wszystkie one oprócz ostatniego sa swyklymi walkami o jednorodnej srednicy. Korzystnie, gdy rozciaganie przedzy jest realizowane wielostopniowo na dwóch podgrzewanych walkach rozciagajacych, ilosc podgrzewanych walków wynosi korzystnie dwa. Ody ostatni walek ma gradient temperatury powierzchniowej, to temperatura na jego powierzchni rózni sie w kazdym punkcie i zmiana polozenia wprowadzanej przedzy z poprzedzajacego walka na ostatni walek rozciagajacy 3 powoduje niejednorodnosci w jakosci produktu koncowego. Wynika stad potrzeba ustalenia punktu wprowadzenia przedzy na ostatni walek rozciagajacy, W tym celu korzystne jest wykonanie rowka co najmniej od strony wyjsciowej dodatkowego walka zasilajacego 2, Stosujac tylko jeden podgrzewany walek rozciagajacy, droga przedzy wprowadzanej na ostatni podgrzewany walek rozciagajacy 3 jest ustalona za pomoca rowka G utworzonego na dodatkowym walku 2' dolaczonym do podgrzewanego walka zasilajacego 2 (fig. 1,2). Jesli stosuje sie dwa lub wiecej podgrzewanych walków rozciagajacych podobne rowki sa utworzone na dodatkowych walkach dolaczonych do podgrzewanego walka rozciagajacego bezposrednio poprzedzajacego ostatni podgrzewany walek rozciagajacy. Korzystnie, gdy rowek G istnieje na dodatkowym walku na calej dlugosci walka lub od polowy jego dlugosci do kortca od strony wychodzacej przedzy. Gdy jest wyciagana przedza o duzym denierze, korzystnie jest regulowac droge przedzy za pomoca rowka G na kazdym zwoju. Korzystne jest wykonanie rowka na dodatkowym walku dolaczonym do podgrzewanego walka bezposrednio poprzedzajacego ostatni podgrzewany walek rozciagajacy i na dodatkowy walek dolaczony do wszystkich walków podgrzewanych. « W sposobie wedlug wynalazku moze wystapic zatrzymanie pracy na moment I nastepnie podjecie Jej. W takim przypadku wykurczajaca obróbka cieplna rozpoczyna sie tak, ze predkosc przesuwania przedzy natychmiast osiaga pozadana wartosc. Predkosc biegu na walku odbiorczym 4' wynosi korzystnie 200 do 1200 m/min. W chwili startu przedza jest zrywana, co powoduje zla jakosc i wplywa na niejednorodnosc produkowanej przedzy i oslabia wydajnosc. Powodem zrywania przedzy jest równiez to, ze przebywajac na czesciach ogrzewajacych to jesf na podgrzewanym walku zasilajacym 2 i podgrzewanym walku rozciagajacym 3 w czasie przerwy w pracy, poddawana jest obróbce cieplnej przez czas dluzszy niz podczas normalnej pracy, a tym samym wystepuje wieksza krystalizacja. Dodatkowa trudnoscia jest wyciaganie przedzy i gdy predkosc przesuwania przedzy jest natychmiast ustalana na pozadanym poziomie z chwila podjecia pracy, przedza jest nadmiernie naprezana, co powoduje jej zrywanie. ¦ Z chwila podjecia pracy po zatrzymaniu mozna zapobiec zrywaniu przedzy poprzez utrzymanie predkosci przesuwu przedzy na rolce zbierajacej nie wyzszej niz od 100 do 5,7 X 6 m/min), gdzie S jest calkowitym skurczem przedzy, który przedza podgrzewana podczas zatrzymywania nabiera w nastepnym etapie przchodzac na walek odbiorczy z uprzednio okreslona predkoscia. ¦ Przedza, która zostala poddana goracemu wyciaganiu i dwustopniowej obróbce wykurczajacej, wykazuje maly skurcz w goracej wodzie oraz skurcz w suchym, goracym otoczeniu o temperaturze 150°C. Skurcz takiej4 94 689 przedzy w goracej wodzie wynosi nie wiecej iz 5%, w niektórych przypadkach nie wiecej niz 1%, a jej skurcz w suchym goracym powietrzu o temperaturze 150°C wynosi 1,5%. Ponadto wzrasta ciagliwosc, wydluzenie i wytrzymalosc przedzy. Zwykle przedza posiada ciegliwosc przynajmniej 6,0 g/den, wydluzenie przynajmniej 15%, Gdy rozciaganie przedzy jest przeprowadzane z zastosowaniem dwóch walków rozciagajacych, korzystnie wzrasta ciagliwosc produkowanej przedzy. < Przedza poliestrowa wytwarzana sposobem wedlug wynalazku jest odpowiednia do zastosowan, które wymagaja duzej stabilnosci wymiarów, dotyczy to zastosowania na sieci rybackie, kordy w wyrobach gumowych i zagle. Moga byc stosowane w polaczeniu z przedzami wysokó-kurczliwymi do wytworzenia tkanin. Ponizsze przyklady dokladniej ilustruja sposób wedlug wynalazku. Przyklad I. Nieciagniona przedza z tereftalatu polietylenowego posiadajaca lepkosc Istotna (t?) równa 0,72 I dwuj lamnosó (An) równa 4,5 X 10** byla rozciagana i poddana dwustopniowej -obróbce skurczeniowej za pomoca urzadzenia do rozciagania i obróbki cieplnej wedlug wynalazku przedstawionego na fig. 1 12 zawierajace¬ go tylko jeden podgrzewany walek rozciagajacy. • Zastosowano nastepujace warunki Wstepnyrozciag 1,0045 Temperatura powierzchniowa Walkazasilajacego 78°C Ilosc zwojów przedzy nawinietej wokól rolek zasilajacych^ 6 Rozciag 5,0 Temperaturaprzedzy w czesci przedzy przychodzacej na wal ku rozciagajacym 180°C Temperaturaprzedzy w czesci przedzy wychodzacej na walku rozciagajacym 22d°C I losc zwojów przedzy nawinietej wokól wal ka rozciagajacego 6 Skurcz przedzy na Walkurozciagajacym 7% Skurcz przedzy pomiedzy walkiem rozciagajacym i odbiorczym 5% Temperatura powierzchniowa walka odbiorczego 25°C (temperatura pokojowa) Predkosc powierzchniowa Walkaodbiorczego 600 m/min. < Rozciagania i obróbka skurczajaca w powyzszych warunkach zostaly oznaczone jako eksperyment 1-1. Dla porównania eksperyment nr 1-1 zostal powtórzony za wyjatkiem tego, ze walek rozciagajacy zostal zastapiony zwyklym podgrzewanym walkiem rozciagajacym o jednolitej srednicy (to znaczy niezawierajacym czesci o mniejszej srednicy). Ten eksperyment zostal oznaczony jako eksperyment nr 1-2 Poniewaz w tym eksperymencie nie wystepowalo kurczenie przedzy na walku rozciagajacym wiec nie miescil sie on w sposobie wedlug wynalazku. • Eksperyment 1-1 byl powtórzony za wyjatkiem tego, ze predkosc powierzchniowa walka rozciagajacego byla równa predkosci powierzchniowej walka odbiorczego. W eksperymencie 1-3 nie wystepowalo kurczenie przedzy pomiedzy walkami, wiec nie odpowiadal on warunkom sposobu wedlug wynalazku. Wlasciwosci przedzy poliestrowej wyprodukowanej w eksperymentach 1-1, 1-2, 1-3 przedstawiono w tablicy 1. ¦ Tabela 1 Eksperymentnr 1-1 1-2 1-3 Skurcz na rolce ciagnace](%) 7 0 7 Skurcz pomiedzy rolkami(%) 5 5 0 Wyprodukowana przedza Wymiar denleru(denler) 250/48f — - Rozciag (g)de 6,2 6,3 ,6,5 Wydluzenie(%) 29 18 20 Skurcz w gorace) wodzie (%) 03 6 4 Skurcz w suchym powietrzu o temperaturze 150°C (%) 1,5 12,5 9,2 Dla porównania eksperyment 1-1 powtórzono za wyjatkiem tego, ze temperatura powierzchniowa podgrzewanego walka rozciagajacego nie wykazywala gradientu lecz byla utrzymywana na jednakowym pozio¬ mie, co pokazano ponizej w tabeli 2. ¦94 689 Tabela 2 Temperatura rolkiciagnace) Warunki rozciagania 220°C Jakosc przedzy byla gorsza, a warunki rozciagania zle 180°C (wiele zwojów) Naciag przedzy pomiedzy walkami byl slaby, a nawijanie przedzy wokól walków wystepowalo czysto 180°C (mala liczba zwojów) Nie wystapilo poprawienie skurczu przedzy w goracej wodzie Jak równiez ciagllwoscl I wydluzenia Ody w eksperymencie nr 1-1 oddzielny walek dolaczony do podgrzewanego walka zasilajacego zastapio¬ no Walkiem bez rowka, przedza przesuwala sie wyraznie na walku zasilajacym i walku rozciagajacym oraz wystepowaly niejednorodnosci w zabarwieniu f wlasciwosciach fizycznych w wielu punktach przedzy. < Przyklad M. Eksperyment nr 1—1 byl powtórzony za wyjatkiem tego, ze zastosowana, nieciagniona przedza miala lepko** istotna (77) równa 0,6, a zwykly podgrzewany walek rozciagajacy o jednolitej srednicy, posiadajacy temperature powierzchniowa 85°C byl umieszczony pomiedzy podgrzewanym walkiem zasilajacym I podgrzewanym walkiem rozciagajacym, zas rozciaganie bylo realizowane w dwóch etapach. Temperatura powierzchniowa walka zasilajacego wynosila 83°C, a skurcz pomiedzy ostatnim walkiem rozciagajacym i walkiem odbiorczym wynosil 4%. Walek odbiorczy byl chlodzony woda, a temperatura jego powierzchni wynosila 2(fC, zas Jego predkosc powierzchniowa wynosila 765 m/min. Rozciag wynosil 5,Z Ilosc zwojów przedzy wokól walka rozciagajacego pierwszego stopnia wynosila 5l Rozciag na walku rozciagajacym pierwszego stopnia wynosil 3,25, a rozciag na ostatnim walku rozciagajacym (walku stopniowanym) wynosil 1,6. Uzyskana w ten sposób przedza poliestrowa na wymiar denieru (den)-250/48 wlókien, ciagliwosc (g/den) — 1,2, wydluzenie {%) ~ 18, skurcz w goracej wodzie (%) 0,5, skurcz w suchym powietrzu o temperatu¬ rze l50°CH*a ¦ Zastrzezenia patentowe i 1. Sposób rozciagania i obróbki cieplnej przedzy poliestrowej, w którym nieciagnione pasmo przedzy wielowlóknowej z poliestru o lancuchu prostym, o temperaturze przemiany drugiego rzedu Tg, podaje sie na podgrzewany walek zasilajacy o temperaturze powierzchniowej odTg-iO°C doTg+30°C, przeciaga sie przedze przez co najmniej jeden podgrzewany walek rozciagajacy, a nastepnie rozciaga sie nieciagniona przedze do uprzednio okreslonego rozciagu, po czym przedze poddaje sie kurczeniu pomiedzy ostatnim walkiem rozciagajacym, a niepodgrzewanym walkiem odbiorczym, nastepnie chlodzi sie przedze na walku odbiorczym oraz nawija na cewke, znamienny tym, ze przedze poddaje sie kurczeniu o 1% do 10%, a korzystnie o 5% do 9%, na ostatnim podgrzewanym walku rozciagajacym którego srednica zmniejsza sie w sposób ciagly lub stopniowo od strony wejscia przedzy w kierunku zejscia przedzy przy czym przedza styka sie z walkiem rozciagajacym, którego temperatura powierzchni wzrasta w sposób ciagly lub stopniowo od temperatury 80°C walka rozciagajacego przy czym temperatura T2 jest od 5 do 100°C wyzsza niz temperatura Tt i zawiera sie w zakresie 100°C 5%, pomiedzy ostatnim podgrzewanym walkiem rozciagajacym i niepodgrzewanym walkiem odbiorczym, przy czym przy zastosowaniu posredniego walka rozciagajacego jego temperatura jest wyzsza niz temperatura walka poprzedniego. < 2 Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze stosuje sie rozciag od 3,5 do 7,5. « 3b Sposób wedlug zastrz. 1,« z n a m i e n n y tym, ze czas przebywania przedzy na ostatnim walku rozciagajacym wynosi od 0,005 do 2 sekund. ¦ 4. Sposób wedlug zastrz. 1; z n od 200 do 1200 m/min. < 5. Sposób wedlug zastrz. 1; znamienny tym, ze przy rozpoczynaniu pracy ze stanu nieruchomego predkosc nawijania przedzy, na walek odbiorczy nie przekracza (100-5,7X6) m/min, gdzie S oznacza calkowity skurcz przedzy przez czas potrzebny do nawiniecia przedzy nagrzanej przy zatrzymanym urzadzeniu. 6. Sposób wedlug zastrz. 1; zna m i e n n y t y,m, ze walek odbiorczy chlodzi sie. 7. Sposób wedlug zastrz. 1; znamienny tym, ze nieciagniona przedze wstepnie rozciaga sie do rozciagu od 1,00 do 1,01 przed podaniem na podgrzewana rolke zasilajaca.6 94 689 8. Urzadzenie do rozciagania i obróbki cieplnej przedzy poliestrowej zawierajace podgrzewany walek zasilajacy, co najmniej jeden podgrzewany walek rozciagajacy, niepodgrzewany walek odbiorczy oraz zespól do nawijania przedzy, znamiennie tym, ze ostatni podgrzewany walek rozciagajacy (3) ma srednice zmniejszajaca sie w sposób ciagly lub stopniowo od strony wejscia przedzy w kierunku zejscia przedzy oraz zawiera zespól podgrzewajacy do ciaglego podnoszenia temperatury powierzchniowej walka od strony wejscia przedzy w kierunku zejscia przedzy, a ponadto urzadzenie zawiera walek (2'), majacy na powierzchni roweJc (G) wspólpracujacy z poprzednim walkiem rozciagajacym (2) dla ustalenia punktu w którym przedze styka sie z ostatnim walkiem rozciagajacym (3). < 9L Urzadzenie wedlug zastrz. 8y znamienne tym, ze zawiera tylko jeden podgrzewany walek rozciagajacy (3) z którym wspólpracuje walek majacy na powierzchni rowek (G), 1 GL Urzadzenie wedlug zastrz. 8; z n a m i e n n.e tym, ze zawiera dwa podgrzewane walki rozciagajace (23) przy czym pierwszy walek rozciagajacy (2) o stalej srednicy wspólpracuje z walkiem (21 majacym na powierzchni rowek (G). « 11. Urzadzenie wedlug zastrz. 8< albo 9 albo 10, znamienne tym, ze odcinek (3a) walka rozciagajacego (2) o zmniejszonej srednicy ma powierzchnie matowa. < Fig.