Przedmiotem wynalazku jest srodek przeznaczony do apretur przeciwbrudowych, ulatwiajacych usuwanie brudu z odziezy, zwlaszcza z wlókien poliestrowych lub poliestrowo-celulozowych.Wlókna poliestrowe i ich mieszanki z wlóknami celulozowymi sa sklonne do silniejszego zatrzymywania brudu i tlustych zanieczyszczen, niz naturalne wlókna celulozowe. Jednoczesnie na tkaninach tych po wielokrot¬ nym praniu wystepuje silniejsze zaszarzenie bialego tla, niz to ma miejsce przy tkaninach celulozowych. Dzieje sie to prawdopodobnie dlatego, ze pranie tkanin poliestrowo-celulozowych przeprowadza sie na ogól w tempera¬ turach do 60°C. Temperatura ta niejednokrotnie nie wystarcza do usuniecia resztek brudu z czesci celulozowej wlókien.Z drugiej strony pranie w temperaturze wrzenia prowadzi do utraty cennej wlasnosci nieprasowalnosci wyrobów. Z tych wzgledów rozpoczeto badania nad opracowaniem wykonczen przeciwbrudowych. Obecnie rozróznia sie ich dwa rodzaje przeciwbólowe wykonczenia aktywne i przeciwbrudowe wykonczenia pasywne.Do wykonczen przeciwbrudowych aktywnych zalicza sie wszystkie zapobiegajace brudzeniu sie odziezy w czasie uzytkowania. Mianem pasywnych wykonczen przeciwbrudowych okresla sie natomiast wszystkie wy¬ konczenia, które ulatwiaja usuniecie zabrudzen lub plam przez pranie lub chemiczne czyszczenie. Do takich biernych wykonczen zalicza sie wykonczenie „soilrelease", które ulatwia usuwanie brudu przy praniu, ale nie zapobiega, wzglednie nie zmniejsza stopnia zabrudzenia w trakcie uzytkowania wyrobów wlókienniczych.Wykonczenie „soil-release" spelnia swoja role dopiero przy praniu. Wybrane i stosowane do wykonczenia produkty zawieraja specjalne grupy funkcyjne, które ulatwiaja usuwanie brudu z tkaniny i ta cenna wlasciwoscia wspieraja dzialanie detergentów przy praniu. Z drugiej strony waznym jest aby w czasie prania nie nastepowalo ponowne wyciaganie przez tkanine brudu z kapieli pioracej. W tym przypadku detergenty piorace i chemiczne srodki pomocnicze zastosowane do wykonczenia przeciwbrudowego musza wykazywac jednoczesnie odpowied¬ nie synergetyczne dzialanie.Cechy jakimi powinny oznaczac sie srodki pomocnicze do wykonczen „soil-release' podane sa w publika¬ cjach zamieszczonej w Meli. Textilber 49/1968/s. 1084-1087 oraz w Meli. Textilber51/1970/s. 330-334. Z cale-2 93133 go szeregu tych cech do najwazniejszych niewatpliwie naleza: wlasnosci hydrofilowe srodka, jego zdolnosc do uszczelniania porów tkaniny, uniemozliwianie wtórnego zabrudzenia tkaniny w czasie prania oraz wysoka trwa¬ losc na wielokrotne pranie.Jednym z pierwszych srodków przeciwbrudowych byla karboksymetyloceluloza, byla ona jednak nie odporna na pranie i dlatego utrwalono ja zywicami lub reaktantami. Wedlug danych literaturowych wykonczenie to nie osiagnelo wiekszego znaczenia, ze wzgledu na wystepujace znaczne zaszarzenie wyrobów w czasie prania.Aktualnie do wykonczen typu „soil-release" stosowane sa przede wszystkim produkty zawierajace czescio¬ wo przeestryfikowane a nawet transestryfikowane kopolimery kwasu akrylowego, metakrylowego i tereftalowe- go. W kazdej grupie tych produktów znanych jest kilka srodków. Poszukiwania warunków i czynników estryfika- cji kwasu tereftalowego oraz transestryfikacji tereftalanów, prowadzacych do otrzymania substancji spefiiajacej wymagania stawiane srodkom doprowadzily do uzyskania wielu patentów. I tak brytyjski opis patentowy nr 1088984 podaje sposób modyfikowania powierzchni tkanin poliestrowych przy pomocy srodka posiadajacego identyczne grupy funkcyjne jak wykanczana tkanina.Srodek ten jest 10% emulsja wodna polikondensowanego estru dwumetylowego kwasu tereftalowego trans- estryfikowanego glikolem etylenowym i poliglikolem. Tak male stezenie substancji aktywnej wynika z trudnosci emulgowania opisanej substancji. Pewna odmiana opisanego wyzej produktu jest srodek opisany w opisie patento¬ wym brytyjskim nr 1.119.367, srodek ten bedacy równiez polikondensowanym estrem dwumetylowego kwasu tereftalowego transestryfikowanego glikolem i poliglikolem, rózni sie glównie stezeniem, które podwyzsza sie przez rozpuszczenie polimeru w rozpuszczalniku organicznym, na przyklad alkoholu benzylowym, benzoesanie etylu lub benzaldehydzie, a nastepnie dysperguje ten roztwór w wodzie.Innymi podobnymi przykladami moga byc srodki otrzymane sposobami opisanymi w opisach patentowych brytyjskich nr 1175207 i nr 1129644.Srodki otrzymane z polikondensowanego estru tereftalowego nadaja sie do wykonczen przeciwbrudowych, a badania nad udoskonaleniem dotyczyly glównie metod emulgowania. Trudnosci polegaja na tym, ze stabilne w czasie emulsje wodne uzyskuje sie tylko przy niskich stezeniach substancji aktywnej, stosowaniu skomplikowa¬ nej aparatury do dyspergowania oraz bardzo dlugich czasów mieszania.Istota wynalazku polega na zastosowaniu w srodku do uszlachetniania tkanin odpowiednio zmodyfikowa¬ nego poliestru wytworzonego przez kondensacje transestryfikowanego mieszanina glikolu etylenowego, gliceryny i poliglikolu estru dwumetylotereftalowego.Srodek wedlug wynalazku sklada sie z 15-20 czesci wagowych poliestru tereftalowego modyfikowanego gliceryna, glikolem i poliglikolem oraz 80-85 czesci wagowych wody, przy czym poliester otrzymany jest na drodze transestryfikacji 1 mola estru dwumetylowego kwasu tereftalowego za pomoca mieszaniny skladajacej sie z 2,0-3 moli glikolu etylenowego, 0,3-0,5 mola gliceryny i 0,15-0,4 mola poliglikolu o srednim ciezarze czastecz¬ kowym 1540.Srodek wedlug wynalazku jest emulsja do wytwarzania której nie potrzeba specjalnych ukladów dyspersyj¬ nych, a emulsje o pozadanym rozproszeniu uzyskuje sie juz przy uzyciu zimnej wody i mieszadla o 1000 obro¬ tów/minute. Osiaga sie to dzieki zastosowaniu w srodku wedlug wynalazku poliestru modyfikowanego gliceryna, glikolem i poliglikolem.Srodek ten spelnia wymagania stawiane srodkom do wykonczen „soil-release", przez nadanie wykonczo¬ nym tkaninom wlasnosci latwego wypierania brudu, obnizenie zaszarzenia tkaniny wystepujacego po kilku praniach.Srodek wedlug wynalazku jest latwy w stosowaniu a wynika to z wlasnosci latwego rozcienczania tak z woda zimna jak i ciepla. Ponadto srodek ten jest produktem, który wykazuje bardzo dobra stabilnosc tak w czasie magazynowania, jak i w roztworach apreterskich w kompozycji z róznymi reaktantami azotowymi. Sto¬ sowany moze byc w metodzie jedno- i dwu-kapielowej, a trwalosc efektów brudospieralnych jest wysoka i nie zmienia sie po wielokrotnych praniach.Przyklad I. 15 g poliestru tereftalowego modyfikowanego gliceryna, glikolem etylenowym i poligliko¬ lem wprowadza sie do 85 kg wody, wlacza mieszadlo o 1000 obr/minute. Po 30 minutach uzyskuje sie mlecz- no-biala emulsje o lepkosci 15 sek. mierzonej czasem wyplywu z kubka Forda nr 4. Uzyty poliestef otrzymany byl uprzednio przez transestryfikacje i polikondensacje prowadzona w nastepujacych proporcjach: 194 g (1 mol) estru dwumetylowego kwasu tereftalowego, 139,5 g (2,25 mola) glikolu etylenowego, 39,5 g (0,43 mola) glicery¬ ny, 446 g (0,29 mola) poliglikolu o srednim ciezarze drobinowym 1540 wystepujacego w handlu pod nazwa Polikol-42.Otrzymany srodek zastosowano do apretury brudnospieralno-niemnacej, przeprowadzajac badania na tkani- » nie z wlókien poliestrowych w mieszance z wlóknami „polinosic". Badanie przeprowadzono na tkaninie uprzed¬ nio opalonej, odklejonej, bielonej i suszonej.93133 3 Wlasnosci srodka wedlug przykladu porównano ze stosowanym do tego celu srodkiem firmy ICI o handlo¬ wej nazwie Permalose TG, o którym wiadomo, ze jest emulsja wodna poliestru tereftalowego. Wykonczenie tkanin przy zastosowaniu omawianych srodków wykonano w metodzie jedno i dwu-stopniowej, stosujac do wykonczenia niemnacego zwiazki N-metylowe.Efekt „soil-release" okreslano jako stopien wyprania naniesionego na testowana tkanine, sztucznego brudu l wedlug zmodyfikowanej metody Bayera. Próbki po wypraniu oceniono wizualnie w porównaniu z 5 stopnioWa skala, w której 5 oznacza efekt najlepszy.Efekt wtórnego osadzania brudu zwany równiez efektem „soil-redeposition" badano stosujac test firmy ICI, polegajacy na praniu próbek badanej tkaniny z dworna platkami testowej, sztucznie zabrudzonej flaneli.Stopien zszarzenia po praniu oceniano przez porównanie badanej tkaniny z 5 stopniowa szara skala.Ponadto oceniano stopien bieli wykonczonych tkanin przez porównanie ich bieli z 12 stopniowa plastikowa skala firmy Ciba-Ceigy. Uzyskano nastepujace wyniki: - Dla srodka otrzymanego wedlug przykladu - Efekt „soil-relcase" - po wykonczeniu 5, po 1 praniu 5, po 5 praniach 5, - Efekt „soil-redeposition" — po wykonczeniu 5, po 1 praniu 5, po 5 praniach 5, - Stopien bieli — po wykonczeniu 8, po 1 praniu 8, po 5 praniu 7-8, - Dla srodka o nazwie Permalose TG - Efekt „soil-release" - po wykonczeniu 5, po 1 praniu 5, po 5 praniu 4-5, - Efekt „soil-redeposition" - po wykonczeniu 4—5, po 1 praniu 4, po 5 praniach 4.- Stopien bieli — po wykonczeniu 7 po 1 praniu 7 po 5 praniu 6—7.Przyklad II. Z 18 kg poliestru tereftalowego modyfikowanego gliceryna, glikolem etylenowym i poli- glikolem i 82 kg wody, sporzadza sie emulsje, przy czym uzyty poliester otrzymywany jest uprzednio przez trans- estryfikacje i polikondensacje prowadzona w nastepujacych proporcjach 194g (1 mol) estru dwumetylowego kwasu tereftalowego, 124 g (2 mole) glikolu etylenowego, 37 g (0,4) mola gliceryny, 508 g (0,32 molaPolikolu ¦ -42.Badania wlasnosci uzytkowych przeprowadzono w sposób opisany w przykladzie I, uzyskujac nastepujace wyniki: - Efekt „soil-release" - po wykonczeniu 5, po 1 praniu 4-5, po 5 praniach 4-5, - Efekt „soil-redeposition" - po wykonczeniu 5, po 1 praniu 4—5, po 5 praniach 4—5, - Stopien bieli — po wykonczeniu 7, po 1 praniu 7,po 5 praniu 7.Przyklad III. 20 kg poliestru tereftalowego modyfikowanego gliceryna, glikolem etylenowym i poli- glikolem wprowadza sie do 80 kg wody, a nastepnie sporzadza emulsje. Uzyty poliester otrzymany byl uprzed¬ nio przez transestryfikacje i polikondensacje prowadzona w nastepujacych proporcjach: 194 g (1 mol) estru dwumetylowego kwasu tereftalowego, 155 g (2,5 mola) glikolu etylenowego, 30 g (o,33 mola) gliceryny i 508 g (0,32 mola) Polikolu- 42.Badania wlasnosci uzytkowanych przeprowadza sie w sposób opisany w przykladzie I, uzyskujac nastepu¬ jacewyniki: , - Efekt „soil-release" - po wykonczeniu 4-5, po 1 praniu 4-5, po 5 praniu 4, - Efekt „soil-redeposition" - po wykonczeniu 5, po 1 praniu 4-5, po 5 praniu 4-5, - Stopien bieli - po wykonczeniu 8, po 1 praniu 8, po 5 praniu 7-8.Przyklad IV. 15 kg poliestru tereftalowego modyfikowanego gliceryna, glikolemi poliglikolem wpro¬ wadza sie do 85 kg wody, a nastepnie sporzadza emulsje. Uzyty poliester otrzymany byl uprzednio przez transestryfikacje i polikondensacje prowadzona w nastepujacych proporcjach: 194 g (1 mol) estru dwumetylowe¬ go kwasu tereftalowego, 186 g (3 mole) glikolu etylenowego, 46 g (0,5 mola) gliceryny i 231 g (0,15 mola) Polikolu-42. . ' Badania wlasnosci uzytkowych przeprowadzono w sposób opisany w przykladzie I, uzyskujac nastepujace wyniki: - Efekt „soil-release" - po wykonczeniu 4-5, po 1 praniu 4-5, po.5 praniu 4, - Efekt „soil-redeposition" - po wykonczeniu 5, po 1 praniu 4-5, po 5 praniu 4-5, - Stopien bieli - po wykonczeniu 7, po 1 praniu 6-7, po 5 praniu 6-7. PL