Pierwszenstwo: Opublikowano: 20.XII.1971 63689 KI. 53 i, 4 MKP A23j,l/04 HailOTEKA Twórca wynalazku: Janusz Kazimierz Stanislaw Stachowski Wlasciciel patentu: Morski Instytut Rybacki, Gdynia (Polska) Sposób odwaniania maczek rybnych polaczonego z ich odsoleniem Przedmiotem wynalazku jest sposób odwania¬ nia maczek rybnych o róznej zawartosci tluszczu i soli, otrzymanych z ryb niezepsutych.Calkowite pozbawienie maczki rybnej woni i smaku rybiego uwarunkowane jest usunieciem okreslonych substancji tluszczowych jak i sub¬ stancji zapachowych.W znanych dotychczas sposobach stosuje sie w tym celu ekstrakcje weglowodorami, chloro wcopo- dobnytmi weglowodorów, acetonem, róznymi alko¬ holami, a nawet woda. W sposobach tych ekstrak¬ cje maczki rybnej przeprowadza sie jednym roz¬ puszczalnikiem, jak na przyklad chlorkiem ety¬ lenu, izopropanolem, etanolem lub woda, albo dwoma rozpuszczalnikami, jak heksanem i eta¬ nolem. Po zakonczeniu ekstrakcji i oddzieleniu cieczy usuwanie rozpuszczalnika z maczki wyko¬ nywan 3 jest w róznych suszarkach.Te znane sposoby wykazuja szereg wad. Do najwazniejszych z nich zalicza sie fakt, ze pro¬ dukty otrzymane na drodze ekstrakcji alkoholi mimo odwonienia maja charakterystyczny pos¬ mak. Podobnie, ekstrakcja przy uzyciu wody we¬ dlug polskiego opisu patentowego nr 47467 sto¬ sowana do maczek rybnych zawierajacych do kilku procent tluszczu i dodatkowe wieksze ilos¬ ci chlorku sodu, nie zapewnia calkowitego odwo¬ nienia produktowi. Znajduje on mimo to zasto¬ sowanie w niektórych wytworach spozywczych, gdzie nie jest wymagane calkowite odwonienie, 15 20 25 30 nie nadaje sie on jednak do szerokiego zastoso¬ wania.Uzycie wylacznie alkoholi jako rozpuszczalni¬ ków w procesie odwaniania maczek o wiekszej zawartosci tluszczu wymaga stosowania duzej ilosci rozpuszczalnika, co znacznie podwyzsza koszty procesu. Znane sa takze powazne trudnos¬ ci ze zuzytkowaniem, a nawet ze zniszczeniem ubocznie otrzymanej w trakcie ekstrakcji miesza¬ niny tluszczu i innych substancji.Poza tym, znane sposoby dostosowywane sa do mirowca o okreslonej, przewaznie niskiej zawar¬ tosci tluszczu, a ponadto doprowadzaja do otrzy¬ mywania produktu zawierajacego znaczne ilosci rozpuszczalników, powyzej 0,3%.Celem wynalazku jest otrzymanie z maczek ryb¬ nych o dowolnej zawartosci tluszczu i soli, pro¬ duktu niesionego, obojetnego pod wzgledem za¬ pachu i smaku, z którego usunieto pozostalosci zaadso^bowanych rozpuszczalników do .poziomu ilosci sladowych, przy maksymalnym Obnizeniu kosztów produkcji.Wskazany cel realizuje sposób wedlug wynalaz¬ ku opierajacy sie na odkryciu, ze wlasciwosci ekstrakcyjne etanolu i wody uzupelniaja sie wza¬ jemnie i w celu otrzymania wysokowartosciowe- go produktu nie mozna ominac zadnego z tych rozpuszczalników, oraz na okresleniu warunków, w jakich te rozpuszczalniki zostaja zwiazane lub usuwane z maczki rybnej. 63 6893 63«89 W sposobie wedlug wynalazku dobrano zestaw rozpuszczalników i stosowanie ich w okreslonej kolejnosci warunkujacej wzajemne usuwanie sie ich ze srodowiska, oraz skuteczne ekstrahowanie tak substancji zapachowo-smakowych jak i sub- . stratów, z których moga one pózniej powstawac, a ponadto zapewniona zostala mozliwosc ekono¬ micznego prowadzenia ekstrakcji, a cykl produk¬ cyjny zamknieto procesem usuwajacym, rozpusz¬ czalniki zwiazane z materialem obrabianym.^Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze pfowadai Hsie^ ekstrakcje maczek kolejno trzema rozpuszczalnikami: benzyna, etanolem skazonym benzyna oraz woda, bez suszenia materialu po zastosowaniu kazdego z nich przy czym ekstrak¬ cje poszczególnymi rozpuszczalnikami prowadzi sie w trakcie mieszania, a po ekstrakcji woda maczke odwadnia sie etanolem skazonym benzy¬ na, a nastepnie suszy w temperaturze nie prze¬ kraczajacej 90aC, po czym nawilza sie para mo¬ kra najkorzystniej o mozliwie niskim stopniu su¬ chosci, pod cisnieniem atmosferycznym lub zbli¬ zonym do atmosferycznego, stale mieszajac, az do uzyskania wilgotnosci powyzej 4% oraz ostatecz¬ nie suszy sie do wilgotnosci ponizej 4%.Temperatury rozpuszczalników stosuje sie zaw¬ sze nizsze od ich temperatur wrzenia pod cis¬ nieniem atmosferycznym. Wynosza one dla ben¬ zyny i etanolu skazonego benzyna w zaleznosci od typu uzytej benzyny maksimum 50 do 60°C, a dla wody pitnej okolo 35°C.Proces usuwania resztek rozpuszczalników pole¬ ga na nawilzaniu maczki rybnej woda do zawar¬ tosci powyzej 4% za pomoca pary mokrej pod cisnieniem atmosferycznym lub zblizonym do atmosferycznego i nastepnym wysuszeniu do wil¬ gotnosci ponizej 4%.Sposób wedlug wynalazku wykazuje szereg ko¬ rzystnych cech, z których do najwazniejszych za¬ licza sie wielokrotne obnizenie kosztów zuzytego rozpuszczalnika na skutek stosowania etanolu skazonego benzyna, uintensywnienie procesu pro¬ dukcyjnego i umozliwienie otrzymania tluszczu kwalifikujacego sie na sprzedaz i zuzytkowanie, na skutek stosowania benzyny do wstepnego oczyszczania maczki z tluszczu.Ponadto stosowanie ekstrakcji wodnej powodu¬ je dostarczenie produktu obojetnego przy .powaz¬ nie zmniejszonych stratach uzytecznych substan¬ cji azotowych, oraz umozliwia wykorzystanie prze¬ myslowe maczek o wysokiej zawartosci soli, ma¬ jacych o wiele nizsza cene.Poza tym sposób wedlug wynalazku przystoso¬ wany jest do prowadzenia operacji skladajacych sie na proces odwaniania metoda ciagla w prze- ciwpradzie.Sposób wedlug wynalazku umozliwia równiez usuniecie z produktu pozostalosci zaadsorbowanych rozpuszczalników do poziomu setnych lub tysiecz¬ nych procenta, jak równiez odsolenie produktu.Surowcem stosowanym w sposobie wedlug wy¬ nalazku jest maczka rybna o dowolnej zawartos¬ ci tluszczu i soli. Sposób ten realizuje sie za po¬ moca dowolnych urzadzen. Niezaleznie od tego 15 20 25 czy poszczególne etapy produkcyjna realizowane sa systemem ciaglym lub periodycznym, w spo¬ sobie wedlug wynalazku jako warunek wlasciwe¬ go wykonania wszystkich procesów efcstrakcyj- 5 nych, niezbedne jest zapewnienie mieszania macz¬ ki w ekstraktorach na tyle intensywnie aby uniknac jej osiadania.Przyklad: Do ekstraktora zawierajacego 200 litrów benzyny ekstrakcyjnej podgrzanej do tem- 10 peratury okolo 70°C wsypuje sie 100 kg maczki rybnej, zawierajacej po kilkanascie procent tlusz¬ czu i soli, w trakcie mieszania i kontynuuje sie """""to"mieszanie w czasie trwania ekstrakcji, która zaleznie od rodzaju maczki jest prowadzona przez 5 do 15 minut w temperaturze, utrzymywanej w granicach 50 do 60°C. Po tym okresie odseparo- wywuje sie w znany sposób miscele ód maczki i' rozpoczyna nastepny cykl ekstrakcji,w tych sa¬ mych warunkach, z tym ze ilosc benzyny jest juz mniejsza ze wzgledu na zawartosc jej w macz¬ ce; zwykle dodaje sie okolo 150 litrów.Ilosc takich cykli zalezy od zawartosci tlusz¬ czu w maczce i dokladnosci odseparowywania mis- celi z kazdego rzutu, jednak praktycznie mozna przyjac za wystarczajacy stopien ekstrakcji, gdy miseela osiagnie jasnoslomkowa barwe.Wtedy nie suszac maczki rozpoczyna " sie '"na¬ stepna ekstrakcje etanolem skazonym benzyna ekstrakcyjna z zachowaniem wszystkich warun- 30 ków jak przy ekstrakcji benzyna. Ekstrakcja eta¬ nolem wymaga podobnej ilosci cykli, jak ekstrak¬ cja benzyna i mozna ja przerwac gdy miseela osiagnie barwe slomkowa. Nie suszac maczki, przystepuje sie nastepnie do ekstrakcji woda 35 pitna. Na tym etapie warunki ekstrakcji zostaja zmienione. Maczka jest zalewana woda z ilosci 500 litrów w czasie nie przekraczajacym 1 minu¬ ty i w temperaturze tak dobranej, aby uwzgled¬ niajac aktualna temperature maczki po ekstrakcji etanolem skazonym benzyna, temperatura po wprowadzeniu wody wynosila okolo 35°C.Czas ekstrakcji wynosi okolo 2 minuty i musi byc zamkniety bardzo szybko wykonanym odse- parowywaniem misceli. Ekstrakcja wodna jest powtarzana dwu lub trzykrotnie. W cyklach powtórzeniowych dodaje sie juz tylko okolo 250 litrów wody.Laczny czas zalewania i ekstrakcji, to jest po¬ zostawania maczki w kontakcie z woda, nie powi¬ nien przekroczyc 10 minut, inaczej moga wysta¬ pic znaczne straty substancji azotowych. Z kolei wykonuje sie wstepne wysuszenie maczki z wody za pomoca etanolu skazonego benzyna do zawar¬ tosci okolo 15% wody. Osiaga sie to przez krót¬ kotrwale (najkorzystniej okolo 5 minut) zmiesza¬ nie maczki z etanolem, bez podwyzszenia tempe¬ ratury i separacje.Ilosc alkoholu zalezy od dokladnosci odseparo¬ wania wody z maczki, mozna sie jednak spodzie- 60 wac dostatecznego odwodnienia przy zastosowaniu pierwszy raz okolo 100 litrów alkoholu, a po od¬ separowaniu, drugi raz okolo 70 litrów alkoholu z kolejnym dokladnym odseparowaniem.Nastepnie maczke przenosi sie do suszarki pra- 65 cujacej w temperaturze nie przekraczajacej 90°C. 40 45 50 5563 68% Maczka po wysuszeniu nie moze wykazywac tem¬ peratury wyzszej niz 90°C i powinna byc sucha.Nastepnie maczke z kolei poddaje sie nawilzaniu w urzadzeniu umozliwiajacym intensywne miesza¬ nie tak, ze duza czesc wsadu winna stale znajdo¬ wac sie w ruchu, bedac najkorzystniej zawieszona w powietrzu. Sciany urzadzenia winny byc ogrze¬ wane do temperatury okolo 90 °C.Do urzadzenia wprowadza sie nasycona pare wodna mokra pod cisnieniem atmosferycznym lub minimalnie rózniacym sie od atmosferycznego, w takiej ilosci aby osiagnac wilgotnosc materialu przekraczajaca minimum 4%, a siegajaca okolo 15%, a nawet wyzej, zaleznie od obrabianego ma¬ terialu. Nawilzona maczke przenosi sie do na¬ stepnej suszarki, gdzie winna byc wysuszona do wilgotnosci ponizej 4%. 6 PL PL PL