Pierwszenstwo: 28. XI. 1962 Austria Opublikowano: 9. X. 1967 53946 KI. 40 b, 1/02 MKP C 22 c M Twórca wynalazku: dr Rudolf Rinesch Wlasciciel patentu: Yereinigte Ósterreichische Eisen- und Stahlwerke Aktiengesellschaft, Linz (Austria) Stal stopowa o malej zawartosci chromu i sposób jej wytwarzania Wynalazek dotyczy stali stopowej o malej za¬ wartosci chromu, charakteryzujacej sie tym, ze zawiera w procentach wagowych 0,02 do 0,08% wegla, 0,10 do O,50/o manganu, 0,008 do 0,06% fos¬ foru, 0,010 do 0,060% siarki, okolo 0,005% azotu, 0,15 do 0,40% zwlaszcza 0,15 do 0,30% chromu i jest odlewana w stanie nieuspokojonym lub póluspokojonym.Pod pojeciem „stale nieuspokojone,, nalezy ro¬ zumiec stale odlewane w kokilach, bez nadlewu i tworzace podczas krzepniecia pecherzyki gazu, przy czym gaz sklada sie przewaznie z tlenku wegla. Pecherzyki te znikaja podczas walcowania wlewków. Nieuspokojone stale sa zawsze wolne od krzemu. Z tego wzgledu podczas odlewania nie stosuje sie odtleniaczy.Pod pojeciem „stale póluspokojone" nalezy ro¬ zumiec równiez stale odlewane w kokilach bez nadlewu i tworzace podczas krzepniecia peche¬ rzyki, jednakze stale te moga zawierac do 0,2% krzemu.W odróznieniu od nieuspokojonych i póluspo- kojonych stali, pod pojeciem „stale uspokojone'* nalezy rozumiec takie stale, które odlewa sie w kokilach po dodaniu silnych odtleniaczy. Od- tleniacze te mozna dodawac przed lub podczas odlewania. Jako odtleniacze mozna stosowac sam glin, lub mieszanine krzemu i glinu. Pierwiastki te wykazuja znacznie wieksze powinowactwo do tlenu niz wegiel. Takie „stale uspokojone" krze- 2 pna wiec bez pecherzyków powietrza, tworza je¬ dnakze gleboka jame skurczowa, a górna czesc odlewu (nadlew) musi byc dalsza obróbka ucieta.Straty wynikajace z koniecznosci obcinania nad- 5 lewu wynosza okolo 10 do 20% wagowych masy wlewka.Dotychczas nie znano „stali nieuspokojonej" lub „stali póluspokojonej" o podanym skladzie stopu zawierajacej chrom. Starano sie natomiast io podczas wytwarzania nieuspokojonych lub pólus- pokojonych stali o to, by zawartosc wagowa chromu w produkcie gotowym byla mniejsza niz 0,1%, najlepiej mniejsza niz 0,05%. Sadzono bo¬ wiem, ze wyzsze zawartosci chromu nie tylko 15 utrudniaja odlewananie lecz równiez wplywaja niekorzystnie na wlasciwosci technologiczne stali, zwlaszcza jej zdolnosc do ksztaltowania.Ten poglad fachowców wynikal prawdopodob¬ nie stad, ze chrom i fosfor zachowuja sie w pro- 20 cesach metalurgicznych bardzo podobnie. Wiado¬ mo przy tym, ze zawartosc fosforu wynoszaca 0,1% wagowych jest juz zbyt wysoka i stad sa¬ dzono, ze równiez analogiczna zawartosc chro¬ mu jest juz niedopuszczalna. 25 Obecnie stwierdzono, ze stal o skladzie wedlug wynalazku zawierajaca wagowo 0,15 do 0,40% chromu, a zwlaszcza 0,15 do 0,30% chromu przy odlewaniu w stanie nieuspokojonym lub póluspo¬ kojonym nie tylko nie wykazuje wyzej opisanych 30 wad technologicznych lecz odznacza sie znacznie 5394653946 3 lepsza odpornoscia na starzenie sie, a stad w wie¬ lu przypadkach jest materialem lepszym niz do¬ tychczas znane stale nieuspokojone.Stal o skladzie wedlug wynalazku wytwarza sie najlepiej sposobem swiezenia przez nadmu¬ chiwanie.Mozna równiez dowolnie otrzymana wolna od chromu stal, kótra poza chromem wykazuje wy-: zej podany sklad, wzbogacic w kadzi chromem' nrzez dodatek zelazochromu lub pochodnych sub¬ stancji.Ikrtychczas przeksztalcenie zawierajacej chrom surówki na stal przez swiezenie polaczone bylo ze znacznymi niedogodnosciami. W wiekszosci prób przeksztalcenia surówki zawierajacej chrom na stal wychodzono z zalozenia, ze chrom ma zostac usuniety z surówki, zanim, podczas glów¬ nego okresu : plomiennego, zostanie w procesie swiezenia usuniety wegiel. Z tego wzgledu propo¬ nowano wstepne swieznie w kadzi, zawierajacej chrom surówki, podczas którego wdmuchiwano tlen za pomoca chlodzonych woda lanc zanurzo¬ nych w kapieli na glebokosc 30 do 50 cm. Stoso¬ wano przy tym zespoly wielu dysz, poprzez które wdmuchiwano tlen pod duzym cisnieniem. Usu- 10 15 20 25 wanie chromu prowadzono az do osiagniecia zk- wartosci chromu nizej niz 0,12°/o wagowych. Nie¬ korzystnym zjawiskiem towarzyszacym bylo two¬ rzenie sie brunatnego dymu. Poniewaz utlenianie odbywa sie zgodnie z powinowactwem pierwiast¬ ków wzgledem tlenu, wiec najpierw utlenia sie krzem, a nastepnie mangan i chroni. Stad tez wynikiem takiego wstepnego swiezenia bylo usu¬ niecie tych pierwiastków z surówki, co z kolei mialo niekorzystny wplyw na jej entalpie powo¬ dowana chemicznymi nosnikami ciepla.Otrzymana wstepnie swiezona surówka byla podczas wlasciwego procesu swiezenia chemicz¬ nie zimna. Najczesciej obnizala sie podczas wste¬ pnego swiezenia równiez zawartosc wegla, przy czym w momencie gdy osiagano zawartosci chro¬ mu od 0,2 do 0,3°/o wagowych zawartosci wegla wynosila juz tylko 2 do 2,5%. Próby polepszenia dzialania swiezenia w kadzi poprzez dodatek zgo¬ rzeliny walcowniczej lub przez zastosowanie mie¬ szaniny tlenu i pary wodnej nie przyniosly za¬ sadniczej poprawy lecz jedynie nieznaczne pole¬ pszenie. Otrzymany po wstepnym swiezeniu pro¬ dukt posredni przerabiano nastepnie w piecu trzonowym. Z uwagi na mala zawartosc egzoter- Przyklad I Stal nieuspokojona o malej zawartosci Cr (z surówki zawierajacej 0,60—0,80*/© wagowych Cr) Jednokrotne zuzlowanie Wsad: 5.300 kg surówki 350 kg domu 24 kg zgorzeliny plomiennej 5.674 kg (= 100%) Otrzymano: 4.980 kg (= Dodatki w kg: Wapno 330 = 87,8°/o) Wa¬ pien 100 Przebieg topnienia: 5,00 min — wprowadzenie zlomu — wsad surówki 15,70 min — okres dmuchania — nadmuchania technicznie czystego tlenu na kapiel surówki i 9,00 min — temperatura pobierania próby — pobieranie próby 2,00 min — spust 31,70 min Drobna ruda — Boksyt 30 Piasek kwar¬ cowy — Fluoryt 30 Zgorze¬ lina plo¬ mienna 40 Dodatek do kadzi Analizy w Vo wagowych: Próba wsadu Próba przed spustem Próba produktu goto¬ wego Zuzel C 4,12 0,07 0,07 FeO 22,10 Si 0,60 — — MnO 11,90 Mn 1,69 0,36 0,35 Si02 8,00 P 1,160 0,020 0,016 CaO 41,80 S 0,040 0,016 0,017 MgO 2,18 Cr 0,74 0,24 0,23 P2O5 1,69 N 0,0020 A1203 2,20 Temperatura pobierania pró¬ by 1230°C 1610°C Cr2Os 5,9053946 6 micznych pierwiastków towarzyszacych wydawa¬ lo sie, ze swiezenie byloby mozliwe tylko wów¬ czas, jezeli do produktu tego dodano by dodat¬ kowe ilosci chemicznych nosników ciepla, co oczywiscie wiazaloby sie z dodatkowymi kosz¬ tami i robocizna.Na skutek takiego pogladu fachowców wiele duzych zlóz rud zelaza na swiecie, zawierajacych chrom wykorzystano dotad w nieznacznym stop¬ niu. Jedyna z najbardziej znanych, zawierajacych chrom rud zelaza jest ruda, zawierajaca wagowo: 45 do 55°/o Fe czesciowo w postaci laterycznego tlenku, 0,1% Mn; 0,06% P; 2,5% Si02; 9,8% A1203; 0,3% MgO i 0,25 do 2,0% Cr w postaci tlenku chromu.Jezeli taka rude wytapia sie w wielkim piecu nie jako rude dodatkowa, lecz jako glówny sklad¬ nik wsadu, to otrzymuje sie zawierajaca chrom su¬ rówke. Jezeli wsad zawiera 35 do 50% wagowych rudy chromowej to surówka ma nastepujacy sklad w % wagowych: 3,6 do 4,0% C; 0,2 do 1% SH 0,5 do 1% Mn; 0,4 do 0,8% Cr. Jezeli wsad za¬ wiera jeszcze wieksze ilosci rudy chromowej otrzymuje sie odpowiednio wieksze zawartosci 5 chromu w surówce dochodzace do 1,7% Nieoczekiwanie stwierdzono, ze stosujac swie¬ zenie tlenem surówki zawierajacej chrom, unika sie wyzej opisanych niedogodnosci i trudnosci. •" Przemiane surówki zawierajacej chrom przez 10 swiezenie za pomoca tlenu nadmuchiwanego ha kapiel mozna prowadzic sposobem jednokrotnego lub dwukrotnego zuzlowania, przy czym w pier¬ wszym przypadku wychodzi sie z surówki zawie¬ rajacej 0,60 do 0,80% wagowych chromu, a w dru- * 15 gim przypadku wychodzi sie z surówki zawiera¬ jacej 0,80 do 1,70% wagowych chromu. Odzuzlo- wanie posrednie w procesie dwukrotnego zuzlo¬ wania przeprowadza sie celowo po osiagnieciu zawartosci wegla wynoszacej 1,5 do 1,7% wago- 20 wyeh, przy czym równoczesnie osiaga sie zawar- Przyklad II Stal nieuspokojona o malej zawartosci Cr (z surówki zawierajacej 1,50—1,70% wagowych Cr).Dwukrotne zuzlowanie Wsad: 5,600 kg surówki 14 kg zelazomanganii 30 kg Fe ze zgorzeliny plomiennej 5.644 kg (= 100%) Otrzymano: 4.860 kg (= 86,1%) Dodatki w kg: 1. zuzel 2. zuzel Wapno 150 250 Wa¬ pien — • — Drobna ruda — — Przebieg topnienia: 3,00 min 11,20 min 13,10 min 6,30 min 7,00 min 2,00 min 42,50 min Boksyt 50 50 wsad surówki 1. okres dmuchania — nadmuchiwanie technicznie czystego tlenu na kapiel su¬ rówki temperatura pobierania próby — pobie¬ ranie próby — zuzlowanie posrednie 2. okres dmuchania — pobieranie próby temperatura — pobieranie próby spust Piasek kwar¬ cowy — 30 Fluoryt — — Zgorze¬ lina plo¬ mienna 50 — Dodatek do kadzi: 14 kg FeMn (75,6%) Analizy w % wagowych Próba wsadu próba podczas drugiegc odzuzlowania próba przed spustem próba produktu goto¬ wego 1. zuzel 2. zuzel C 4,18 1,55 0,04 0,06 FeO 8,77 23,42 Si 0,55 0,05 — — MnO 11,30 7,85 Mn 1,51 0,77 0,20 0,38 Si02 15,20 6,52 P 0,128 0,090 0,020 0,022 CaO 32,00 41,90 S 0,041 0,035 0,019 0,020 MgO 4,83 3,50 Cr 1,59 0,75 0,23 0,22 P2O5 \xoA \iSO N — — ¦ 0,0035 Al2Oy 5,30 4,55 Temperatura pobierania próby 1280°C 1560°C 1620°C Cr2Oa 18,86 10,8053946 tosei chromu od 0,60 do 0,80%. W chwili osiagnie¬ cia zadanej zawartosci wegla zawartosc chromu Wynosi 0,15r do¦; 0,40%. Otrzymana stal odlewa sie w ;$tanie nieuspokojonym, zwlaszcza przez odle¬ wanie bezposrednie do wlewnic. Produkt wyka¬ zuje technologiczne wlasciwosci kwalifikujace go do ksztaltowania na zimno i spawania, przy czym stal odznacza sie nawet odpornoscia na starzenie.Sposób wedlug wynalazku opiera sie na spo¬ strzezeniu, ze riie potrzeba prowadzic wstepnego usuwania chromu przez wstepne swiezenie surówki, lecz ze mozna usunac glówna czesc chromu bezpo¬ srednio z wsadu, bez jakiegokolwiek procesu wste¬ pnego swiezenia, przy czym chrom zachowuje sie w procesie metalurgicznym podobnie jak fosfor, który jak wiadomo mozna usunac równiez w pro¬ cesie swiezenia bez jakichkolwiek przeszkód.Przyjmuje sie, ze ten nieoczekiwany efekt techniczny osiaga sie w sposobie wedlug wyna¬ lazku dlatego, ze w procesie tym wystepuja wyz¬ sze temperatury niz przy procesie swiezenia w piecu trzonowym lub przy sposobie Thomasa.Na skutek tego wsad, a zwlaszcza zuzle chromo¬ we utrzymywane sa z latwoscia w stanie plyn¬ nym. W znanych dotad procesach tj. przy kom- 10 15 20 25 binacji swiezenia wstepnego i wl&sm^g<&oAi^hxi zenia w piecu trzonowym, zuzle-Chroifro^e^te-ci nowia ciecze o duzej lepkosci, cg jest -batdfca; ni&zo dogodne. W procesie wedlug wynalazku; ta niedorz godnosc nie wystepuje i stad mozna bez .trud-? nosci przerobic zawierajaca chrom surówke na stal.W sposobie wedlug wynalazku na skutek twó.^ rzenia sie zuzli, zawierajacych chrom nie wyste¬ puje przedluzenie okresu plomiennego, co mozna równiez wytlumaczyc wyzsza temperatura pro¬ cesu.Wytwarzanie stali wedlug wynalazku objasniono ponizej za pomoca przykladów, przy czym przy¬ klad I objasnia wytapianie stali z zawierajacej chrom surówki (zawartosc chromu 0,60 do 0,80%) przy zastosowaniu nadmuchiwania bez wymiany zuzla. Przyklad II objasnia proces z zuzlowaniem posrednim, przy czym stosuje sie surówke zawie¬ rajaca 1,50 do 1,70% wagowych chromu. Przyklady III i IV objasniaja wytwarzanie stali, przy czym najpierw swiezeniu przez nadmuchiwanie pod¬ daje sie surówke nie zawierajaca chromu, a po¬ tem w kadzi dodaje sie wymagana ilosc chromu w postaci zelazochromu.Przyklad IH Stal nieuspokojona o malej zawartosci Cr (z surówki stalowej nie zawierajacej chromu) Dodatek zelazo¬ chrom w kadzi.) Wsad: 5.260 kg surówki 360 kg zlomu 26 kg zelazochromu 24 kg Fe ze zgorzelir 5.670 kg (= 100%) Otrzymano: 4.960 kg Dodatki w kg: Wapno 330 Dodatek do kadzi: 26 kg zela Analizy w % wagowych: Próba wsadu próba przed spustem próba produktu goto¬ wego zuzel C 4,25 0,05 0,05 FeO 22,45 ly plomiennej (= 87,5%) Wa¬ pien 100 zochromu Si 0,63 MnO 10,93 Drobna ruda — (69,9%) Mn 1,61 0,31 0,29 Si02 9,34 Przebieg topnienia: 6,00 min wprowadzenie zlomu — wsad surówki 18,30 min okres dmuchania — nadmuchiwanie tech¬ nicznie czystego tlenu na kapiel surówki 8,00 min temperatura pobierania próby — pobiera¬ nie próby 2,00 min spust 32,30 min Boksyt 30 Piasek kwar¬ cowy — Fluoryt 30 Zgorze¬ lina plo¬ mienna 40 P 0,160 0,011 0,010 CaO 47,15 S 0,045 0,014 0,015 MgO 1,99 Cr 0,29 p2o5 1,79 N 0,0025 Al2Os 2,25 Temperatura pobierania próby 1210°C 1625°C Cr203 —53946? 'o fi. .fi fc o W) cd a s 0) 43 cd u Ul O cd ,Q •O u H g T3 "ab co c/5 fi oo C "tub c/i cd ej cd o 5 r-i * cd Ul 1 vL i ^ ¦ si 3 a do;g 0 cm l-H O i-h oi O i-H o o o o csj o CD CSJ o i—i o £5 csi (U i-H 73 O co^ ^ r^ i-T r-T ©" (D i—i 73 O ©^ o o co i-H l-H O Cf co O 00^ ^ od" t" l-T ,-H i-H CN fi ^J O p O •g -g n .* o N SJ 73 *-i cd cd i-M -+J O O a a io a fi aj N ?H cd rrt O O O l—1 N 73 O tuO fi fi O fi U •rH .-* y .~J O fi fi 0 ^ 5 fi O O C a a io fi o O) O U ^ N c/2 73 O o W 73 O ©^ co t^ CO^ i-H^ O" H Csf cm cm cq fi fi cy a) 73 ' fi O 3 O - L fi I S u - tS) t« .S t^ T3 fi o o o G o w a p< io a co 0 I—l 73 O ©^ ©~ ©^ ©" co 21,2 co 21,0 co 21,2 fi fi CD 73 cd tuo o a fi fi OJ N U cd +-» w O a D © © ci TUI IO ^ O 'r-l O fi ó ss u cd N' O O W) a es S © 00 3 O Di) fi O cznos piasty cd o • l-H fi Cli u tuo II co CO .2 fi cd I* ^ N cd fi malosc ytrzy £ II 09 *o fi cd * 8 a CU fi zgled uzenie w wyd3 II o CS 73 cd rl C/3 ,fi o u W lug 73 cy locznos cd Si a II Ul H o fi N O ?» CO cd a CJ a grani enie n luz •o II co 7353946 9 Stwierdzono, ze stale wedlug wynalazku, a wiec stale zawierajace wagowo 0,02 do 0,06% wegla, 0,1 do 0,5% manganu, 0,008 do 0,06% fosforu, 0,010 do 0,06% siarki, 0,001 do okolo 0,0005% azo¬ tu i ewentualnie do" 0,02% krzemu, które po pro¬ cesie wytapiania zawieraja 0,15 do 0,40%, zwlasz¬ cza 0,15 do 0,30% wagowych chromu i które bez dodatku odtleniaczy odlewa sie w stanie nieuspo- kojonym lub póluspokojonym nadaja sie dosko¬ nale do tych celów, w których wymagana jest zwiekszona trwalosc lub obnizenie samorzutnego starzenia sie.Pod pojeciem „starzenia" rozumie sie zmiane technologicznych wlasciwosci stali podczas okresu skladowania. Starzenie objawia sie wzrostem gra¬ nicy plastycznosci, wzrotem wydluzenia przy gra¬ nicy .plastycznosci, i w zwiazku z tym pojawie¬ niem sie pasm plyniecia (linii Lidersa) podczas prasowania jak równiez zmniejszenia zdolnosci ksztaltowania. Zmiany te sa wywolane w znacznej mierze wydzielaniem sie rozpuszczalnego azotu.W celu osiagniecia trwalosci, zwlaszcza zacho¬ wania zdolnosci ksztaltowania na zimno nawet po dluzszym okresie skladowania nalezalo do¬ tychczas wytwarzac stale uspokojone, a wiec sta- 10 10 15 20 le traktowane silnymi srodkami odtleniajacymi, takimi jak glin lub krzem i glin. W tym przy¬ padku nalezy sie jednak liczyc ze stratami spowo¬ dowanymi obcinaniem nadlewu wlewków.Dotychczas nierozwiazany problem polegal wiec na tym, aby móc wytwarzac nieuspokojona lub póluspokojona stal, która wykazywalaby zwie¬ kszona trwalosc i która mozna by stosowac do wszystkich tych celów, do których wymagana jest znaczna odpornosc na starzenie.Wedlug wynalazku zaproponowano stosowanie do tych celów stali o wyzej wymienionym skla¬ dzie, przy czym nalezy stosowac obróbke polega¬ jaca na ksztaltowaniu na zimno i wyzarzaniu koncowym w celu rekrystalizacji. Najlepsze wy¬ niki osiaga sie, jezeli stopien odksztalcenia na zimno wynosi 30 do 70%, a temperatura wyza¬ rzania 650 do 700°C.Szczególy tego procesu sa nastepujace: Po otrzymaniu plynnej stali o wyzej opisanym skladzie rozlewa sie ja w stanie nieuspokojonym lub póluspokojonym. Uzyskane wlewki walcuje sie na goraco, a z uzyskanego produktu surowego walcuje sie na goraco tasme. Nastepnie tasme walcuje sie na zimno (stopien odksztalcenia Przyklad IV Stal nieuspokojona — stop o malej zawartosci Cr z tygla o pojemnosci 30 t. (z surówki nie zawierajacej chromu. Dodatek zelazochromu w kadzi).Wsad: 28.540 kg surówki 6.840 kg zlomu 190 kg zelazochromu 100 kg Fe ze zgorzeliny plomiennej 35.670 kg (=100%) Otrzymano: 31.950 kg (= 89,5%) Dodatki w kg: Wapno 1500 Wa¬ pien 500 Dodatki do kadzi: 190 kg FeCr (69,9%) 3 kg maki koks Analizy w % wagowych Próba wsadu próba przed spustem próba produktu goto¬ wego Zuzel C 4,18 0,06 0,08 FeO 18,76 Si 0,73 -^ -^ MnO 12,32 Drobna ruda — owej Mn 1,99 0,41 0,37 Si02 12,45 Przebieg topnienia: 4,00 min 16,60 min 13,40 min 2,00 min 36,00 min Boksyt 50 P 0,160 0,020 0,019 CaO 45,55 wprowadzanie zlomu i surówki okres dmuchania — nadmuchiwanie tech¬ nicznie czystego tlenu na kapiel surówki temperatura pobierania próby — pobiera¬ nie próby— odzuzlowanie spust Piasek kwar¬ cowy — Fluoryt — ¦!-*e** .J . *¦. ,v. ¦*.-•¦*. ¦i -'1 *' •¦ ¦, co !-...— S 0,040 0,021 0,022 MgO 3,26 Cr — 0,33 p2o5 1,57 N — 0,0034 A1203 0,89 Temperatura pobrania próby 1260°C 1595°C Cr203 —53946 li 12 w trzech przejsciach 30 do 70%) i wreszcie prze¬ prowadza sie zarzenie przy temperaturze 650 do 700°C w celu rekrystalizacji.Zawierajace chrom stale obrabiane w wyzej opisany sposób wykazuja w porównaniu z zwy- 5 klymi nieuspokojonymi lub póluspokojonymi sta¬ lami, niezawierajacymi chromu, znacznie pole¬ pszona odpornosc na starzenie. Mozna je stoso¬ wac do wszelkich procesów ksztaltowania na zi¬ mno i prasowania, na przyklad do wytwarzania 10 garnków, zlewów, czesci nadwozi pojazdów, i in¬ nych czesci z prasowanej blachy.Przyjmuje sie, ze zahamowanie procesu starze¬ nia w stalach wytworzonych sposobem wedlug wynalazku polega na tym, ze chrom moze prze- 15 prowadzic azot w postac nierozpuszczalna. Bada¬ nia wykazaly, ze zawierajace chrom stale wyzej opisanego rodzaju, które poddano przeróbce plas¬ tycznej na zimno i koncowemu zarzeniu w celu rekrystalizacji zawieraly najwyzej 30% wagowych 2o azotu ogólnego w postaci azotu rozpuszczalnego.W nizej podanej tablicy zestawiono wlasciwosci technologiczne stali wedlug wynalazku, wykazu¬ jacych zahamowanie procesów starzenia. Z tabli¬ cy tej wynika równiez stosunek azotu rozpusz- 25 czalnego do nierozpuszczalnego.Jak to wynika z tablicy sztuczne starzenie stali uzyskiwano w dwojaki sposób: przez odpuszcze¬ nie podczas 5 minut przy temperaturze 100°C, przez odpuszczanie podczas 2 godzin przy tempe- 30 raturze 100°C.Wszystkie próbki blach walcowano na zimno i poddawano zarzeniu koncowemu. Próbe porów- nywawcza wzgledem sztucznie poddawanych sta¬ rzeniu blach przeprowadzono po walcowaniu gla- 35 dzacym cienkiej blachy.Jak wynika z doswiadczen stosowane warunki sztucznego starzenia mozna utozsamic pod wzgle¬ dem granicy plastycznosci, wytrzymalosci na zer¬ wanie i wydluzenia wzglednego przy zerwaniu 40 z nastepujacymi okresami podczas starzenia sa¬ morzutnego. 45 50 Z powyzszej tabeli wynika, ze w stalach we¬ dlug wynalazku poddawanych procesowi sztucz- 55 nego starzenia nie wystepowaly takie zmiany wlasciwosci mechanicznych, których nalezaloby sie spodziewac w stalach nieuspokojonych. Nie wystepowaly wiec, lub wystepowaly tylko W Sztuczne starzenie L00°C 5 minut 100°C2godz. grani¬ ca pla¬ stycz¬ nosci 16 107 naturalne starzenie po dniach wytrzy¬ malosc na zerwanie 7 27 wydluze¬ nie przy zerwaniu 12 61 ograniczonym stopniu zmiany w obrebie granicy plastycznosci, czyli zmiany samej granicy pla¬ stycznosci i zmiany wydluzenia przy granicy pla¬ stycznosci.Dla cienkich blach walcowanych na zimno, wy¬ konanych ze stali o tym samym skladzie (za wy¬ jatkiem zawartosci chromu), jak cztery stale wy¬ mienione w tablicy i przy takiej zawartosci azotu, jaka jest podana w tablicy jako azot ogólny we¬ dlug wskazan literatury i praktyki, uzyskano srednio nastepujacy wzrost granicy plastycznosci Stop po¬ równaw¬ czy (bez chromu* 1 2 3 4 Wzrost granicy plastycznosci po sztucznym starzeniu 100°C 5 min. (kg/mm2) 2,1 1,9 3,0 100°C 2 godz. (kg/mm2) 5,4 5,0 6,1 5,8 | PL