Wynalazek dotyczy wielostopniowego urzadze¬ nia niastawczego z poruszajacym sie tlokiem.Czesto zachodzi wypadek, ze w silnikach lub w maszynach rioboczyich, dla uruchomienia ja¬ kiegos organiu w zaleznosci od uruchomienia maszyny, trzeba nasitawiic Wiele niezaleznych od siebie polozen wzglednie stopni. Czyni sie to z relguly za pomoca urzadzenia tlokowego, pneumatycznego lub hydrauilcznegoi.Znane urzadzenie tegio rodzaju mozna zasze¬ regowac db dwóch grup, stosownie do tego, czy nastawienie zadanych stopni lob polozen na¬ stepuje za pomoca jednego cyfllmdlra roboczego, czy tez za pomoca wieiu cylindrów. W grupie glównej z wieloma cylindirami roboczymi mo- *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze wspól¬ twórcami wynalazku sa inz. Vilmos Marton i Istvan Gazsi. . zna rozróznic dwie podgrupy stosownie do tego, czy dla kazdego nastawianego polozenia przewidziiany jest oddzielny cylirudeir roboczy, czy tez nastawianie nastepuje grupowo, tzn. dla czlonów danej grupy za pomoca jednego cylindra roboczeglo. W tym ostatnim przypad¬ ku tloki cylindrów roboczych dzialaja na uru¬ chamiamy organ za posirednictwem tzw. dzwig¬ ni dodajacych, zgodniile z zasiada zmiennosci Wada tej grupy glównej jest to, ze wskrutek wielocylmdWoweij budowy wzrasta ciezar i Wielkosc urzadzenia, co nawet przez dzwignie dodaijace nie da sie wiele zmniejszyc, pmzy czyni te dzwignie .komplikuja sama konstrukcje urza¬ dzenia oraz jego dzialanie.Przy znanym sposobie wykonania z jedrnym tylko cylindrem (druga grupa glownia), urucha¬ miany organ, przez zmiane cisnienia osrodka roboczego w cylindrze, uzyskujac polozeniawzglednie stopnie przyporzadkowane rozmaditym suwom tloka, przez co jednak w konstrukcji wystepuja równliez znaczne komplikacje, a po¬ za tym zmniejsza sie pewnosc wzglednie do¬ kladnosc uruicfoornienia. Wywolane jest to w duzym stopniu tym, ze polozemie tloka zmienia sie pod wplywem reakcji wywieranych przez uruchamiany organ.Wynalazek dotyczy wykonania z jednym cy¬ lindrem (druga grupa glówna), pnzy którym na¬ stawianie kazdego stopnia sterowane jesit za pomoca specjalnego suwaka sterujacego, zasi¬ lajacego cylinder osrodkiem roboczym, przy czym tworzenie sie stopni nastepuje nie przez zmiane disnienia osrodka roboczego, lecz zu¬ pelnie od tego cisnienia niezaleznie, nawet w wypadku zmieniajacego sie cisnienia osrodka roboczego.W przeciwienstwie do dotychczasowego nasta¬ wienia za pomoca zmiany olsnienia, urzadze¬ nie wedlug wynalazku pracuje na zasadzie tzw. stalosci objetosci Oznacza to, ze cylinder robo¬ czy przy uruchomieniu dowolnego suwaka ste- ' rujacego, wypelniony zostaje sdisle okreslona, stala dla danego suwaka sterujacego, objetos¬ cia osrodka roboczego, przy czym wartosc cisnienia osrodka roboczego wzglednie uwiarun- kowana tym ilosc osrodka roboczego doprowa¬ dzonego do cylindra roboczego* nie posiada zna¬ czenia. Tlok cylindra, przy powtarzajacych sie uruchomieniach wybranego suwaka sterujacego; powraca do stanu spoczynkowego, po kazdo¬ razowym wykonaniu suwu propoflxtfonailnegp do objetosci cylindra odpowiadagacej wybrane¬ mu suwakowi. Taki sposób uruchamiania we¬ dlug wynalazku umozliwiony jest przez zasto¬ sowanie dzwigni ruchu powrotnego, która umie¬ szczona" jest na osi obrotowej przy 'kadlubie /urzadzenia i poruszana jesit bezposrednio lub za pomoca ukladu dzwigni przez drag tlokowy tloka poruszajacego sie w cylindrze, przy czym $®ag tlokowy sluzy równiez do poruszania •przestawianego organu. Dzwignia ruchu powro¬ tnego umieszczona jesit tak wzgledem trzona przedluzajacego suwaka sterujacego, ze w po¬ lozeniu spoczynkowym* odpowiadajacym polo¬ zeniu wyjsciowemu tloka, pomiedzy te dzwig¬ nie a trzonem przedluzajacym znajdujacym sie w swym najwyzszym polozenu przy otworze suwaka sterujacego, pozostaje pewien odstep, który dla kazdego suwaka sterujacego jest róz¬ nej wielkosci Stosunek przekladni pomiedzy ruchem wahadlowym dzwigni ruchu powrotne- go i ruchem wzdluznym suwaka sterujacego, tak jest okreslony, ze przy wahaniu odpowia¬ dajacym odstepowi pomiedzy dzwignia ruchu powrotnego i trzonem przedluzajacym, suwak sterujacy przestawiony zostaje przez dzwignie ruchu powrotnego, za pomoca swego trzona przedluzajacego w polozenie zamykajace.Poniewaz pomiedzy dragiem tlokowym i dzwi¬ gnia ruchu powrotnego istnieje stale polaczenie, przy przerwaniu doplywu osrodka roboczego, tlok cylindra roboczego zatrzyma sie w okreslo¬ nym powozeniu. Zatrzymanie sie tloka, w wy¬ padku plynnych osrodków roboczych, nastepuje w praktyce niezwlocznie, a w wypadku gazo¬ wych osrodków roboczych, po bardzo krót¬ kim czasie, jak to wyniknie. z ponizszego opisu. Suw tloka wykonany podczas tego ruchu, jest jednak dla kazdego suwaka siterujacego rózny, a to stosownie do odstepu pomiedzy trzonem przedluzajacym danego suwaka steru¬ jacego i dzwignia ruchu powrotnego. Tlok, wskutek wypelnienia cylindra roboczego, przy otwartym suwaku sterujacym, przestawiony zostaje o wielkosc okreslona dla kazdego su¬ waka sterujacego, podczas gdy dzwignia ruchu powrotnego wychyla sie stosownie do odstepu.W ten sposób swobodne suwy tloka o róznej wielkosci zaileza od wybranej kolejnosci uru¬ chamiania suwaków sterujacych, sa natomiast niezalezne od cisnienia osrodka roboczego, a na skutek wykonania poruszanego wahadlowo tloka, nde sa równliez zalezne od siebie. W urza¬ dzeniu wedlug wynalazku widocznym jest, ze wielostopniowe urzadzenie nastaiwcze pracuja¬ ce w ten sposób, pracuje znacznie pewniej i dokladniej niz urzadzenie z jednym cylindrem w dotychczas znanyidh wykonaniach, przy czym nowe urzadzenie jest prostsze pod wzgledem konstrukcyjnym, oraz zajmuje mniej przestrzeni, gdyz suwaki sterujace zajmuja malo przestrzeni i wykonane sa wszystkie w ten sam sposób.Jezeli dzwignia ruchu powrotnego wykonana jest jako prosty drazek, to suwaki sterujace mozna umiescic korzystnie równolegle do siebie, jeden obok drugiego w plaszczyznie wahania dzwigni ruchu powrotnego. W kierunku suwu maja one na tej samej wysokosci umieszczone polozenia otwieraljace i zamykajace. Osiagnie¬ to przez to uproszczenie kanalów napelniajacych wzglednie odprowadzajacych osrodek roboczy od suwaków sterujacych do cylindra roboczego i w kierunku odwrotnym, gdyz te kanaly w przestrzeni pomiedzy suwakami sterujacymi mo¬ ga byc umieszczone wzdluz prostej.Dzwignia ruchu powrotnego i uklad suwaków sterujacych moga byc równiez inne, jednak z re¬ guly pozbawione sa opisanych ,wyzej zalet. Tak \rap. dzwignia ruchu powrotnego moze byc wy¬ kapana w ksztalcie plaskiej krzywizny lub w postaci rozgalezionej, z dwoma lub wiecej ga- lemarni W tym ostatnim wypadku suwaki ste¬ rujace moga byc umieszczone w dwóch wzgle- dfriie w kifllku grupach, jedna za druga w dwóch, trzech lub wiecej plaszczyznach, przy czym dzwignie ruchu powrotnego poszczególnych grup suwaków 'sterujacych, oddzielone od sie- bse, umiesizczone sa na iwispólnej osi obrotu i i moga zajmowac wzgledem siebie rózne polo¬ zenia katowe 'Przyklad wykonania urzadzenia wedlug wy¬ nalazku z dzwignia ruchu powrotnego w ksztal¬ cie prostego drazka i z szescioma suwakami sterujacymi umieszczonymi w jednej plasz¬ czyznie, uwidoczniony jest na rysunku. Fig. 1 przedstawia przekrój przez suwak sterujacy i cylindry robocze, fig. 2 i 3 przedstawiaja kaz¬ da jedno polozenie robocze suwaka sterujace¬ go, przy czym te polozenia róznia sie od polo¬ zen roboczych na fig. 1.Na podstawie rysiuniku, budowe i sposób dzia¬ lania urzadzenia wedlug wynalazku imozna ob¬ jasnic nastepujaco. W przedstawionym przy¬ kladzie suwak sterujacy J4, jeden z szesciu podobnych suwaków li do 26, uruchomiony jest .przez osrodek roboczy, .poprzez przewód przylaczeniowy 24 jeden z szesciu podobnych przewodów 21 do 26. W tym celu osrodek ro¬ boczy doprowadzony jest pod suwak sterujacy f4. Moze to byc dowolny gaz lub dowolna ciecz jafc np. powietrze, dwutlenek wegla, woda, olej itp. Osrodek roboczy przechodzi do przewodu przylajczeniowegio 24 poprzez uklad rozdzielczy z czopami rozdzielajacymi 3t do 36 dla kazdego przewodu przylaczeniowego 2X do 2Q, które od¬ galeziaja sie od wspólnego kanalu zasilajacego, przy czym ten ostatni polaczony jest z nie uwidocznionym zbiornikiem dla magazynowa¬ nia pod cisnieniem osrodka roboczego. Czopy rozdzielajace 3± do 36 w przewodach przyla¬ czeniowych 2X do 2G, posiadaja nawiercenia w ksztalcie litery T. Moga one byc wykonane w in¬ ny sposób, np. jako zawory suwakowe. Te orga¬ ny zamykajace uruchamiane sa w okreslonej ko¬ lejnosci lub tez w dowolnej kolejnosci, za pomoca reki, elektromagnetycznie, hydraulicznie lub me¬ chanicznie, przy czym uruchomienie moze byc wywolane np. przez jakis regulator. W przykla¬ dzie uwidocznionym na fig. 1, czopy rozdzielajace 3V 32, 33, 35 i 36 przewodów przylaczeniowych 2V 22, 23, 25 i 26 tak sa nastawione, ze te prze¬ wody odlaczone sa od wspólnego przewodu zasilajacego i polaczone z otaczajacym powie¬ trzem. W t ym polozeniu suwak sterujacy I4 przesuniety zostaje przez osrodek roboczy, pr&e ciwnie do dztiia/lania sprezyny 4, w polozenie wg. fig. 2 tak, ze posiada on znacznie wyzsze polozenie niz inne suwafai. Wskutek tego uj¬ scie kanalu 5 wykonanego w korpusie suwaka sterujacego, zostaje nie zasloniete powierz^ chnia suwaka^ przez co osrodek roboczy przez ten otwór 5 oraz stanowiacy jego przedluzenie otwór 6, moze naplywac do przestrzeni 8 cy¬ lindra roboczego urzadzenia nastawczego. W cy¬ lindrze roboczym znajduje sie tlok 7. Sprezyna 9 usiluje tlok 7 przsunac do góry (fig. 1). Gdy osrodek roboczy naplynie poprzez kanaly 5 i 6 do przestrzeni 8, to tlok 7 naciskany jest przez osrodek roboczy do dolu, przeciwnie do dzialania sprezyny 9 na fig. 1. Tlok 7 posiada tloczysko 10, na którego koncu za pomoca czopa 11, moze byc przymocowany majacy byc urucha¬ miany organ. Tloczysko 10 polaczone jest prze¬ gubowo z dzwignia 12, która za pomoca drazka przegubowego 22 umocowana jest do korupsu urzadzenia. Przy dzwigni 12 znajdujace sie drazek pociagowy 13, który polaczony jest przegubowo z dzwignia ruchu powrotnego 14.Dzwignia ruchu powrotnego 14 w punkcie 21 polaczona jest równiez przegubowo z korpusem urzadzertiai Na dzwigni ruchu powrotnego Pi umieszczone sa sruby maistawoze 15L do T5& któ¬ re wspólpracuja kazdorazowo z jednym trzo¬ nem przedluzajaicym suwaków sterujacych f± do 1Q. Osiowe polozenie srub naisltawczych 1\ do 156 tak sa dobrane, ze przy obrocie dzwig¬ ni ruchu powrotnego 14 (lig. 1) przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, to znaczy do dolu, zostana nacisniete trzony przedluzajace uru¬ chomionych suwaków sterujacych. W polozeniu roboczym przedstawionym na fig. 1, uruchomio¬ ny jest za pomoca sruby nastawczej 15^ trzon przedluzajacy suwaka sterujacego I4. Sruba na~ stawcza 15i naciska na trzon przedluzajacy su¬ waka sterujacego I4 i przestawia suwak steru¬ jacy I4 przeciwnie do cisnienia osrodka robocze¬ go w polozenie robocze przedstawione na fig. 1, gdy cisnienie osrodka roboczego osiagnie swa naj¬ wyzsza wartosc. W tym polozeniu otwór 5 zosta¬ nie zamkniety przez suwak sterujacy I4 tak, ze ustanie doplyw osrodka roboczego z przestrze¬ ni 18 pomtizej suwaka f4, poprzez kanaly 5 i 6 do przestrzeni 8 i tlok 7 zatrzyma sie. Jezeli stosowany jest gazowy osrodek roboczy, to mo¬ ze zaijsc wypadek, ze w wyzej opisanym polo¬ zeniu suwaka sterujacego I4, gaz w cylindrze roboczym bedzie rozprezal sie nadal. Uklad dzwigni 12, 13, 14 bedzie sie wtedy poruszal — S — 1w dól wraz z tlokiem 7. Wskutek tego suwak sterujacy 1A zostanie przesuniety przez srube nastawcza. 154, .przeciwnie do cisnienia gazu, w polozenie przedstawiona na fig. 3. W tym polozeniu suwak sterujacy 1A otwiera czes¬ ciowo otwór 5 tak, ze uzyskuje on polaczenie fc przestrzenia 16 pomiedizy tarczami suwaka (Sterujacego. Stad, gaz wyplywajacy z przestrze¬ ni cylindra 8, wydostaje sie przez otwarty ot¬ wór 11 do otoczenia lub do nie uwidocznionego zbiornika niskodsnieniowego. Gdy w ten spo¬ sób zmniejszy sie cisnienie w przestrzeni 8 cy¬ lindra, tlok 7 pod wplywem sprezyny 9, prze¬ suwa sie ponownie do góry, przy czyni w opi¬ sany juz sposób równiez sruba nasibawcza 154 porusza sie do góry. Jednoczesnie cisnienie ga¬ zu w p»rzestrzeni 18 ponizej suwaka sterujacego, zmusza ten suwak do podazania ze sruba na- stawoza 154. Gdy tylko otwór 5 zostanie zam¬ kniety przez suwak sterujacy 14, tlok 7 zostaje zupelnie ziatrzyimiany, gdyz ustaje przeplywa¬ nie wzglednie wyplywanie gazu. Azeby unik¬ nac niepozadanych drgan wywolanych zbyt szybkim przebiegiem lub przez czeste pow¬ tarzanie sie opisanego przebiegu, w opisanym przykladzie przewidziany jest tlumnik 19, któ¬ rego tloczysko polaczone jest przegubowo z dzwignia 12. Mozliwe jest równiez polaczenie tloczyska tlumika 19 z nie uwidocznionym wy¬ pustem dzwigni ruchu powrotnego 14, przed¬ luzonym poza punkt obrotu 21. Jezeli tlok 7 ma powrócic do swego polozenia wyjsciowego, to przez obrót o 90° czopa rozdzielczego 34 w przewodzie przylaczeniowym 24 ponizej su¬ waka steruj aicego 14, usuniete zostaje cisnienie osrodka roboczego, w skutek czego sprezyna 4 przesuwa do dolu suwak sterujacy 1\. Przy przesuwaniu sie w dól suwaka sterujacego 14 otwory 5 i 17 zostaja przejsciowo ze soba po¬ laczone tak, ze osrodek roboczy moze uchodzic z przestrzeni 8 ma zewnatrz przez otwór 17.W wyniku teigo ustaje cisnienie osrodka robo¬ czego w przestrzeni 8 i tlok 7 przesuniety zo¬ staje przez sprezyne 9 w swoje polozenie wyj¬ sciowe. Do tego celu konieczne jest jednak z reguly, alby cisnienie ponizej suwaka sterujace¬ go 1^ zmniejszalo sie powoli, azeby osrodek robo¬ czy mial czas wyplynac przez otwory 5 i 27. To powolne zmniejszanie cisnienia osrodka robocze¬ go nie jest jednak konieczne, jezeli osrodek ro¬ boczy moze uchodzic z przestrzeni 8 inna droga.W tym celu mozna zastosowac np. sterowany zawór wydmuchowy. Mozna równiez zastoso¬ wac sterowane, stale otwarte lub w kazdym wypadku nastawiane otwory wyciekowe 20, jezeli tylko mozna dopuscic niewielkie wycie¬ kanie lub wydmuchiwanie osrodka roboczego.Ma to taki wplyw na uruchomienie urzadzenia, ze suwak sterujacy 24 przy swym uruchomie¬ niu, zamyka otwór 5 niezupelnie. Polozenie po¬ srednie suwaka sterujacego 14 jest nieco wyzsze, tworzac niewielka szczeline pomiedzy otwo¬ rem 5 i przestrzenia 18, azeby straty wywola¬ ne wyciekaniem lub wydmuchiwaniem mogly byc uzupelnione przez naplywajacy tedy osro¬ dek roboczy.Azeby tlok 7 mógl przejsc z jednego swego polozenia w drugie polozenie w ten sposób, ze¬ by w miedzyczasie zajac swe polozenie wyjscio¬ we, osrodek roboczy wpuszczany jest najpierw przez otwór odpowiedniego czopa rozdzielaja¬ cego do suwaka sterujacego odpowiadajacego nowemu suwowi, a dopiero po tym usuniete zostaje cisnienie pod suwakiem sterujacym przyporzadkowanym poprzedniemu suwowi.Tlok 7 porusza sie równiez w tym wypadku w kierunku swego polozenia wyjsciowego, ruch ten jest jednak tym mniejszy im predzej suwak sterujacy odpowiadajacy nowemu suwo¬ wi przesunie sie do góry. Tlok 7, a tym sa¬ mym równiez organ nastawczy uruchamiany przez czop 11 tloczyska 10, moga przyjac polo¬ zenie spoczynkowe tylko wtedy, gdy odpowied¬ ni suwak sterujacy zamknie wywiercony otwór 5, lub pomiedzy przestrzenia 18 i otworem 5 otworzy strzeline, która bylaby dostatecznie du¬ za, azeby doplyw osrodka roboczego mógl uzu¬ pelnic straty osrodka roboczego spowodowane wyciekaniem. Jak z tego widac, kazdorazowe nastawienie organu nastawczego uruchamianego przez czop 11, jest okreslone przez te srube nas- tawcza 15, która uderza o trzon przedluzajaca uruchamianego wlasnie suwaka sterujacego.Przez dokrecanie lub wykrecanie srub nastaw¬ czyeh 15 mozna bardzo dokladnie nastawiac polo¬ zenie tloka 7 i zwiazanych z nim czesci w stosun¬ ku do poszczególnych suwaków sterujacych, a tym samym do polozenia wyjsciowego. Na fig. 1 uwidocznione jest np. urzadzenie do nastawiania liczby obrotów regulatora silnika Diesla, które lacznie z polozeniem „stop" posiada siedem polo¬ zen. Te polozenia moga byc tworzone, jak uwi¬ doczniono wedlug wynalazku, za pomoca jedne¬ go wspólnego cylindra roboczego, przy zastoso¬ waniu szesciu suwaków sterujacych. W przed¬ stawionym przykladzie wykonania, dzwignia ruchu powrotnego 14 obracajaca sie wokól czo¬ pa 21, powiazana jest z tloczyskiem 10 nie bez¬ posrednio, lecz za posrednictwem dzwigni 12 i drazka ciagnacego 13, przy czym dzwignia 12,13, czop 21 oraz drazek przegubowy 22 sluzacy do zawieszania dzwigni 12, tworza w ten spo¬ sób czworobok przegubowy np. równoleglobok przegubowy. Zamiast równolegloboku przegu¬ bowego mozna równiez stosowac czworobok przegubowy o zwyklym ukladzie. Nalezy przy tym zauwazyc, ze przedstawiony przykladowo uklad dzwigni przegubowych wybrany zostal przede wszystkim ze wzgledów rysunkowych, s zeby mozna bylo przeniesc ruch tloczyska wy¬ stajacego z dolu korpusu urzadzenia na dzwig¬ nie ruchu powrotnego poruszajaca sie po prze¬ ciwnej skronie korpusu. Jezeli wybrac np. uklad, przy którym tloczyako przy suwach skierowa¬ nych w¦¦; dól, wyprowadzone jest z cylindra roboczego do góry, to dzwignia ruchu powrotne¬ go 14, umocowana przy czopie obrotowym 21, moze byc poruszania równiez bezposrednio przez drag tlokowy za pomoca znanego po¬ laczenia w ksztalcie widelek lub przegubu.Jak z powyzszego wynika, przy wszystkich tego rodzaju wykonaniach suwaki sterujace, otwierajace wzglednie zamykajace na tej sa¬ mej wysokosci, wykonane sa jednakowo i umie¬ szczone sa. równolegle do siebie, jeden obok drugiegb, Od ukladu tego rodzaju mozna po¬ czynic =ipewne ods/bepstwa, co jednak zawsze odbija sie ujemnie na prostocie budowy i spo¬ sobie dzialania. Jako inne mozliwosci zastoso¬ wania urzadzenia wedlug wynalazku mozna w;ymiendc nastawianie L napelnienia silników Diesla, rozmaite regulacje ilosci, stopniowa zmiana przekladni w skrzynce biegów, urucha- miianie wielostopniowych zdalnych urzadzen uruchamiajacych itp., przy czym ze wzgledu na wystepujace sily, najczesciej stosowane spo¬ soby wykonania moznla dopasowac do wyma¬ gan w ramach wynalazku. PL