Opublikowano dnia 20 lipca 1960 r. yKTB»^ \ £6kc POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ OPIS PATENTOWY Nr 43193 KI. 62 b, 25/01 Vyzkumny a zkusebni Ietecky ustav Letnany kolo Pragi, Czechoslowacja Urzqdzenie uslaleczniajqce do smiglowców z wirnikami wielolopalowyml Patent trwa od dnia 7 marca 1957 r.Wynalazek dotyczy ustateczniajacego urza¬ dzenia do smiglowców z wirnikami wielolopa- towymi dzialajacego ewentualnie jako sztuczny pilot.Urzadzenia ustateczniajace sa dotad glównie stosowane w ismiglowicach z dwuilcpaftowymi wir¬ nikami. Stosowanie ustateczniajacych urzadzen, jak w dwiulopatowych wirnikach tj. z giiroslko- pem lub serwo-silnikiem, przewidzianym na zewnatrz kadluba, w przypadku wielolopato- wych wirników jest konstrukcyjnie trudne, a czestokroc niemozliwe. Dlatego tez w wiel¬ kich smiglowcach czesto stosowany jest tzw. sztuczny pilot, specjalnie przystosowany do tej pracy. Takie urzadzenia sa jednak bardzo ko¬ sztowne i ciezkie, co jest niepozadane zwlasz¬ cza w smiglowcach sredniej wielkosci.Wedlug wynalazku mechanizm okresowego sterowania smiglowców i wiatrakowców zostaje ustateczniony za pomoca urzadzenia, gdzie tar- *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórca wynalazku jest Richard Schón. cza sterujaca moze sterowac nosny wirnik bez wzgledu na liczbe lopat wirnika. W tym urza¬ dzeniu ustateczniajacym stosuje sie hydrau¬ liczne rozpory okresowego sterowania, w któ¬ rych przestrzen z ciecza jest polaczona z hy¬ draulicznym dzwignikiem, którego tlok jest regulowany przez urzadzenie regulacyjne, ste¬ rowane za pomoca giroskopu, przy czym wspo¬ mniany uklad rozpór znajduje sie wraz z hy¬ draulicznym dzwignikiem w plaszczyznie glów¬ nego kierunku lotu, lub tez w plaszczyznie prositopadilej do glówinego kierunku lotu.Przyklad wykonania urzadzenia wedlug wy¬ nalazku jest uwidoczniony schematycznie na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia boczny widok z boku calego ukladu okresowego ste¬ rowania nosnego wirnika smiglowca. W rysun¬ ku nie jest zaznaczone sterowanie skoku ogól¬ nego (podnoszenie calego uchwytu wraz z tar¬ cza sterujaca). Fig. 2 uwidocznia przekrój wzdluz linii A—A z widokiem wspornika z kciukiem redukcyjnym do sterowania tarczy sterujacej. Dalsze figury pokazuja schematycz-nie sposób dzialania mechanizmu ustatecznia¬ jacego. Fig. 3 pokazuje ten mechanizm w po¬ lozeniu srodkowym, fig. 4 — mechanizm z wy¬ chylonym giroskopem (przy nachyleniu smi¬ glowca w locie naprzód), a fig. 5 — dzialanie urzadzenia ustateczniajacego przy zmianie po¬ lozenia lotu.Urzadzenie ustateczniajace uzupelnia okre¬ sowe sterowanie smiglowców i wiatrakowców posiadajacych tarcze sterujaca. W tym me¬ chanizmie (fig. 1 i 2) mozna z korzyscia sto¬ sowac jako rozpory hydrauliczne redukcyjne rozpory 3 pomiedzy przewidzianym do regulo¬ wania slupkiem 1 piramidy a tarcza sterujaca 2. Cylindry hydraulicznych rozpór 3 posiadaja u dolu wiekszy tlok 4, u góry zas mniejszy tlok 5 i sa ulozyskowane we wsporniku 6. Roz¬ pory 3 sa umieszczone symetrycznie do osi tar¬ czy sterujacej z przestawieniem o 90° tak, ze rozpory znajduja sie w glównym kierunku lo¬ tu, a drugie dwie — w kierunku prostopad¬ lym do tego pierwszego kierunku.Tarcza sterujaca 2 jest polaczona za pomoca drazków 7 sz dzwigniami 8 lopait wirnika 9, za wieszonych na glowicy 10 wirnika. Mechanizm okresowego sterowania podtrzymuje podpore 11, przez która przechodzi os 12 wirnika. Slu¬ pek 1 piramidy zostaje przez pilota przesta¬ wiony w kierunku bocznym za pomoca sterow¬ niczej dzwigni 13 i drazka 14, (w celu zacho¬ wania przejrzystosci, ruch poprzeczny odcin¬ ka piramidy nie jest na rysunku zaznaczony).Wlasciwe urzadzenie ustateczniajace moze byc przewidziane badz tylko dla kierunku podluz¬ nego, badz tez dla kierunku poprzecznego. Oba urzadzenia sa zasadniczo jednakowe i stano¬ wia dzwignik 15, polaczony przewodami 16 i 17 z wewnetrznymi przestrzeniami do cieczy dwóch przeciwleglych rozpór 3. W dzwigniku 15 znajduje sie tlok 18 polaczony drazkiem 19 z tlokiem 20 cylindra 21. Tloczona ciecz prze¬ chodzi z pompy 22 przewodem 23 do hydrau¬ licznego urzadzenia sterowniczego skladajace¬ go sie z rozdzielacza 24, cylindra 25, cylindrycz¬ nej zasuwy 26 polaczonej z giroskopem 27, dwóch dlawiacych zaworów 28 uruchamianych za pomoca recznej dzwigni 29 oraz z przewodu powrotnego 30. W celu cofania sterowania prze¬ widziana jest dwuramienna dzwignia 31 pola¬ czona przegubowo z drazkiem prowadzacym 32 przestawianym i zabezpieczanym przez drazek 33 polaczony z dzwignia sterujaca 34. Za po¬ moca -sipnzegla i urzadzenia zabezplieczladaiceigo, dzwignie sterujace 13 i 14 moga byc laczone i razem przestawiane.Fig. 3 przedstawia schematycznie tarcze ste¬ rujaca 2 sterowana przez redukcyjne rozpory 3 oraz urzadzenie ustateczniajace w polozeniu srodkowym. Widoczne jest z rysunku, ze przy srodkowym polozeniu' giroskopu, równiez w srodkowym polozeniu znajduje sie cylin¬ dryczna zasuwa 26, rozdzielczy cylinder 25, tlok 20, a zatym tez dzwignia 31 oraz tlok 18.W tym polozeniu, tlok 18 dzieli na dwie rów¬ ne czesci przestrzen cieczy w obydwóch prze¬ ciwleglych hydraulicznych rozporach 3. Przez zamkniecie dlawiacych zaworów 28 ustatecz- nione zostaje polozenie tloków 18 i 20, a na sterowanie przez tarcze sterujaca nie ma wplywu przypadkowe zaklócenie w hydrau¬ licznym sterowaniu.Fig. 4 przedstawia schematycznie wyrów¬ nanie hydraulicznego sterowania przy wychy¬ lonym polozeniu giroskopu 27. Polozenie to powstaje w smiglowcach przy zmianach pred¬ kosci lotu, w których nastepuje pochylenie ca¬ lego smiglowca. Po otworzeniu zaworów 28 tloczna ciecz zaczelaby dochodzic przez mi- mosrodowe polozenie cylindrycznej zasuwy 26 do cylindra i tarcza sterujaca 2 zaczelaby sie pochylac. Aby temu zapobiec, pilot przesta¬ wia za pomoca dzwigni 34 drazek prowadniczy 32 i wskutek tego — czop dzwigni 31 na ruch wstecz. Poniewaz górna czesc dzwigni 31 jest przytrzymywana przez drazek tlokowy 19, prze¬ to dolna czesc dzwigni przesuwa sie i zarazem przesuwa rozdzielczy cylinder 25, az do usu¬ niecia mimosrodowosci cylindrycznej zasuwy 26 w stosunku do rozdzielczego cylindra 25.Z tego wynika równiez mozliwosc sterowania tarczy sterujacej przez dzwignie 34, co moze byc wykorzystane w ciezkich smiglowcach.Fig. 5 pokazuje wlasciwe dzialanie urzadze¬ nia ustateczniajacego, w którym giroskop 27 wykazuje odchylenie w stosunku do pozosta¬ lego mechanizmu. W rzeczywistosci, giroskop pozostaje w swym pierwotnym polozeniu, na¬ tomiast pochylil sie caly smiglowiec. Giroskop przesunal cylindryczna zasuwe 26 na lewo, co spowodowalo przeplyw tloczonej cieczy, przez lewy zawór dlawiacy, do lewej przestrzeni cy¬ lindra 21. Tlok 20 zaczal przesuwac sie na pra¬ wo i przecisnal tloczona ciecz z prawej prze¬ strzeni cylindra 21 do zbiornika pompy 22.Przy tym ruchu tloka 20, tlokowy drazek 19 na¬ chylil dzwignie ruchu wstecznego dokola czopa zamocowanego na koncu prowadniczego draz¬ ka 32, wskutek czego rozdzielczy cylinder 25 przesunal sie na lewo, powodujac zamkniecie przez cylindryczna zasuwe 26 przepustowych — I —otworów rozdzielczego cylindra 25 i zakoncze¬ nie dalszego ruchu tloka 20. Drazek tlokowy 19 spowodowal równiez przesuniecie tloka 18 w dzwigniku 15 w kierunku na prawo i wsku¬ tek tego nastapilo przeplyniecie tloczonej cie¬ czy z cylindra do prawej hydraulicznej roz¬ pory 3, podczas gdy taka sama ilosc cieczy zostala z lewej rozpory 3 wessama do dzwig¬ nika 15. Zawartosc cieczy w dwóch przeciw¬ leglych rozporach 3 zmienia sie wiec odwrot¬ nie proporcjonalnie do ruchu tloka 18, a po¬ niewaz duzy tlok 4 rozpory 3 opiera sie zaw¬ sze poprzez slupek 1 piramidy o stala pod¬ stawe, maly tlok 5 musi przesuwac sie, wsku¬ tek czego nachyla tarcze sterujaca 2 .do polo¬ zenia równoleglego z obrotem giroskopu 27 tzn. do jej pierwotnego polozenia. Gdy jest do¬ stateczne cisnienie i ilosc cieczy wtlaczanej przez pompe 22 do cylindra 21, wtedy mecha¬ nizm jest w stanie podobnie jak sztuczny pi¬ lot, utrzymac smiglowiec w jego pierwotnym polozeniu. Za pomoca dzwigni 29 (patrz fig. 1) i dlawikowych zaworów pilot moze zmienic ilosc przeplywajacej cieczy tlocznej i tym sa¬ mym zmienic opóznienie rozpoczecia dzialania urzadzenia ustateczniajacego w obrebie lotu bez ustatecznienia O, przez ustateczniony lot S, az do lotu ze sztucznym pilotem A.Podobnie jak w opisanym przypadku, wspo¬ mniane urzadzenie ustateczniajace moze byc zastosowane w innych okresowych sterowa¬ niach smiglowców, w których do sterowania uzyte sa hydrauliczne rozpory. PL