Barwniki azowe uzyskiwane bezposrednio na wlóknie w wyniku reakcji samosprzegania byly przedmiotem licznych patentów. W patentach niemieckim nr 552926, szwajcarskich nr nr 154172, 154239, 156654, 156655, 158239, francuskich nr nr 689707, 738657, brytyjskim nr 347609 oraz Sta¬ nów Zjednoczonych Ameryki nr 1922463 opisano sposoby otrzymywania barwników samosprze- gajacyeh z aminoarylidów kwasu 2-hydroksy-3- naftoesowego oraz z aminoarylidów innych aro¬ matycznych kwasów hydroksykarboksylowych.W wyniku dwuazowania wymienionych amino¬ arylidów na wlóknie i samosprzegania utworzo¬ nych dwuazozwiazków otrzymuje sie nierozpu¬ szczalne barwniki azowe odznaczajace sie trwa¬ loscia wybarwien i czysta barwa. Skala barw barwników tego typu jest szeroka: od zóltej po przez czerwien, szkarlat, bordo, purpure, blekit, fiolet do czarnej — zaleznie od polozenia grup auksochromowych (bathochromowych i hypso- chromowych). J. S. Turski opublikowal w roku *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórcami wy¬ nalazku sa prof. Józef Szczesny-Tursiki i mgr inz. Ka¬ zimierz Muszkat. 1937 w Melliand Textilberichte 18,75 (1937) pra¬ ce dotyczaca barwników bedacych przedmiotem wyzej wymienionych patentów. Praca ta jest omówiona u L. Diserensa: „Die neusten Fort- schritte in der Anwendung der Farbstoffe" T. I. 505, Basel, 1946.Omawiane barwniki maja zastosowanie prze¬ de wszystkim do barwienia wlókien roslinnych i wlókien z celulozy regenerowanej, natomiast barwienie wlókien zwierzecych i poliamidowych nastrecza pewne trudnosci.Dalsza grupe barwników azowych samosprze- gajacyeh stanowia produkty otrzymywane przez sprzeganie dwuazowanych kwasów aminonafto- losulfonowych z alfanaftyloamina lub jej po¬ chodnymi, dwuazowanie uzyskanego barwnika monoazowego i sprzeganie go z kwasem amino- naftolosulfonowym. Z uwagi na polozenie orto grupy hydroksylowej wzgledem grupy azowej barwniki te sa zdolne do tworzenia laków z me¬ talami i dzieki temu daja sie chromowac, co prowadzi do dalszego polepszenia trwalosci wy¬ barwien. Z barwników tego typu znalazly za¬ stosowanie praktyczne jedynie dwa, a mianowi-cie czern samosprzegajaca sie chromowa BA oraz granat marynarski 'samosprzegajacy sie Jchromowy.BRA. - ^ f S\ yAeM&ig. barwnie ¦^sc&tortrwalc%eiaiirflyi nadaj*a sie do bar¬ wienia wlfckien roslinnych, z celulozy regenero¬ wanej, zwierzecych i poliamidowych, jednakze obejmuja one bardzo ograniczona skale barw, a granat marynarski nie posiada ladnego odcie¬ nia i musi byc w praktyce podbarwiany znaczny¬ mi ilosciami (okolo 30%) odpowiednich innych barwników.Ponadto barwniki te posiadaja jako skladnik poczatkowy kwas M, który jest produktem malo dostepnym, trudnym do otrzymania i drogim.Stwierdzono, iz zamiast trudnodostepnego i kosztownego kwasu M mozna z korzyscia silo¬ sowac l-amino-8-naftol lub dwuazowane jego pochodne, np. kwasy l-ammo-8-naftolosulfono- we z grupy kwasu S lub dwusulfonowe z grupy kwasu H, np. kwas B, kwas K, kwas SS, które po zdwuazowaniu 'sprzega sie jednorazowo lufo dwukrotnie z alfanaftyloamina lub jej pochod¬ nymi i otrzymuje sie barwniki monoazowe lub disazowe, które po zdwuazowaniu i sprzegnieciu z kwasami 2-amino-5-naftolo- lub 2-amino-8- naftolosulfonowymi lub dwusulfonowymi (jak np. kwas I, kwas gamma, kwas RR), daja barw- niki disazowe lub trisazowe zdolne do dwuazo- wania, samosprzegania i tworzenia zwiazków kompleksowych z metalami na wlóknie.Barwniki te posiadaja cenne odcienie, miedzy innymi blekitne, daja wybarwienia na wlóknach OH - N = N — < Na08S — v X J— SO.Na Barwi on wlókna z regenerowanej celulozy i zwierzece na czysto blekitny kolor. Wybar¬ wienia te posiadaja juz dobre trwalosci, które staja sie wybitne po zdwuazowaniu, samospirze- gnieciu i chronlOwaniu. Sposób barwienia welny: Do kapieli farbiarskiej zawierajacej 10% siarczanu anionowego, 45% sofli glauberskiej krystalicznej, 2% srodka powierzchniowo czynnego oraz odpowiednia ilosc dobrze rozpuszczonego barwnika wprowadza sie wlókno w temperatu¬ rze 50*C, podgrzewa sie stopniowo do 97<*C i bar¬ wi w tej temperaturze przez 2 godziny.Sposób barwienia wiskozy: Sklad kapieli farbiarskiej: 9% soli glauberskiej krystalicznej, zwierzecych, poliamidowych, roslinnych i z re¬ generowanej celulozy, odznaczajace sie wybit¬ nymi trwalosciami, a produkty wyjsciowe do syntezy tych barwników sa, jak np. kwas H, bez .porównania dostepniejsze i tansze niz kwas M.Przyklad I. 1 mol kwasu H (1-amino- 8-naftolo-3,6-dwusulfonowego) rozpuszcza si$ w roztworze równowaznej ilosci sody, dodaje roztwór 1 mola azotynu sodowego i dwuazuje wprowadzajac do roztworu 2,5 mola kwasu sol¬ nego przy ciaglym mieszaniu. Otrzymany zwia¬ zek dwuazowy miesza sie z roztworem 1 mola alfanaftyloaminy rozpuszczonej w wodzie w po¬ staci chlorowodorku. Miesza sie w ciagu 1 go¬ dziny, po czym sprzega dodajac stopniowo roz¬ twór 2,5 mola octanu sodowego. Uzyskany barwink monoazowy rozpuszcza sie przepro¬ wadzajac go w sól sodowa, do roztworu dodaje 1 mol azotynu sodowego i wkrapla w ciagu 2 godzin do roztworu 2,5 mola kwasu solnego, utrzymujac temperature — 3°C. Po wkropleniu miesza sie w ciagu 1 godziny, pa czym sprzega z sola sodowa 1 mola kwasu J (2-a;mino-5-naf- tolo-7-sulfonowego), utrzymujac temperature w granicach O — 5°C.W czasie sprzegania nalezy utrzymac pH = 9—10, co uzyskuje sie przez odpowiednio regu¬ lowane ciagle wkraplanie roztworu wodorotlen¬ ku sodowego. Otrzymany latwo rozpuszczalny w wodzie barwnik disazowy ma budowe naste¬ pujaca: OH \— N = N \ NaO.S — NH, 2% srodka powierzchniowego czynnego oraz odpowiednia ilosc barwnika.Wlókno wprowadza sie w temperaturze 30°C i stopniowo podgrzewa kapiel do 60°C. Barwi sie w ciagu 1 godziny w temperaturze 60°C.Sposób dwuazowania i samosprzegania wybar- wien: * Wybarwienie dokladnie wyplukane wprowa¬ dza sie w temperaturze 18 — 20°C do kapieli dwuazujacej o skladzie: 1% azotynu sodowego 8% kwasu solnego (d — 1,19) 0,5% srodka powierzchniowego czynnego.Czas dwuazowania welny — 20 minut, wisko¬ zy — 15 minut. Zdwuazowane wybarwienie bez, Nr patentu 37360 — 2 —plukania przenosi sie do kapieli samosprzegaja- cej zawierajacej: 1,7% amoniaku 25%-go 0,5% srodka powierzchniowo czynnego.Czas samosprzegania welny — 20 minut, wis¬ kozy — 15 minut.Sposób chromowania wybarwien.Chromuje sie wybarwienie w temperaturze 90—92°C w ciagu pól godziny, stosujac 50% dwuchromianu w stosunku do uzytej ilosci barwnika 3—5% kwasu octowego 30%-go w stosun¬ ku do uzytej ilosci barwnika.Ponizej podano odpornosci na dzialanie swia¬ tla w skali osmiostopniowej, pozostale zas w skali pieciostopniowej.Trwalosc wybarwien na welnie.Wybarwienie kwasowe: swiatlo 6 — 7, pranie: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny 5, wisko¬ zy 3, bawelny 3, pot: zmiana odcienia 4, zabar¬ wienie welny 5, bawelny 3, tarcie 4, prasowa¬ nie 4.Wybarwienie kwasowo-chromowe: swiatlo 6— 7, .pranie: zmiana odcienia 5, zabarwienie wel¬ ny 5, wiskozy 5, bawelny 5, pot: zmiana odcie¬ nia 5, zabarwienie welny 5, bawelny 4—5, tar¬ cie 4, prasowanie 4.Wybarwienie dwuazowane i samosprzegane: swiatlo 6—7, pranie: zmiana odcienia 5, zabar¬ wienie welny 5, wiskozy 4, bawelny 4, pot: zmia¬ na odcienia 5, zabarwienie welny 5, bawelny 3—4, tarcie 4, prasowanie 4.Wyibarwienie dwuazowane, samosprzegane i chromowane: swiatlo 6, pranie: zmiana odcie¬ nia 5, zabarwienie welny, bawelny i wiskozy 5, pot: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny i ba¬ welny 5, tarcie 4, prasowanie 4.Trwalosc wybarwien na wiskozie.Wybarwienie bezposrednie: swiatlo 6—7, pra¬ nie: zmiana odcienia 4, zabarwienie welny 5, wiskozy 2, bawelny 2, pot: zmiana odcienia 4, zabarwienie welny i bawelny 2, tarcie 5, pra¬ sowanie 2.Wybarwienie chromowane: swiatlo 6, pranie: zmiana odcienia 4, zabarwienie welny 5, wisko¬ zy 3—4, bawelny 3—4, pot: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny 5, wiskozy 3—4, bawelny 3—4, pot: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny i bawelny 4, tarcie 5, prasowanie 3—4.Wybarwienie dwuazowane i samosprzegane: swiatlo 6—7, pranie: zmiana odcienia 5, zabar¬ wienie welny 5, wiskozy i bawelny 3—4, pot: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny i bawel¬ ny 3, tarcie 5, prasowanie 3.Wybarwienie dwuazowane, samosprzegane i chromowane: swiatlo 6, pranie: zmiana odcie¬ nia 5, zabarwienie welny 5, wiskozy 5 bawel¬ ny 4—5, pot: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny i bawelny 4—5, tarcie 5, prasowanie 4. ' Przyklad II. 1 mol kwasu H (l-amino-8- naftolo-3,6-dwusulfonowego) rozpuszcza sie w roztworze równowaznej ilosci sody, dodaje roz¬ twór 1 mola azotynu sodowego i dwuazuje wprowadzajac do roztworu 2,5 mola kwasu sol¬ nego przy ciaglym mieszaniu. Otrzymany zwia¬ zek dwuazonowy miesza sie z roztworem 1 mola alfanaftyloaminy rozpuszczonej w wodzie w po¬ staci chlorowodorku. Miesza sie w ciagu 1 go¬ dziny, po czym sprzega dodajac stopniowo roztwór 2,5 mola octanu sodowego. Uzyskany barwnik monoazowy rozpuszcza sie przeprowa¬ dzajac go w sól sodowa, do roztworu dodaje 1 mol azotynu sodowego i wkrapla w ciagu 2 godzin do roztworu 2,5 mola kwasu solnego utrzymujac temperature — 3°C. Po wkropleniu roztwór miesza sie w ciagu 1 godziny, po czym wkrapla go w ciagu 1/2 godziny w temperaturze 5°C do roztworu soli sodowej 1 mola kwasu delta^Cleve i 1,5 mola octanu sodowego krystalicznego. Mie¬ sza sie w ciagu 2 godzin. Otrzymany barwnik disazowy zdwuazowuje sie w zwykly sposób przy uzyciu 1 mola azotynu sodowego i 2,5 mola kwasu solnego i produkt dwuazowania sprzega w ciagu 1 godziny z sola sodowa 1 mola kwasuJ (2-amino-5-naftolo-7-sulfonowego) utrzymujac temperature 10°C i pH w granicach 7,5 — 8.Otrzymany latwo rozpuszczalny barwnik trisa- zowy ma budowe nastepujaca: OH I OH I N =N NaO.S \ <: •N = / \ = N X / N = N "\/ _/ Na03S _/SO,Na NHa SO.Na Barwnik ten nadaje sie szczególnie do wlókna wiskozowego, dajac wybarwienia zywe, blekitne, odznaczajace sie wybitnymi trwalosciami.Sposób barwienia wiskozy.Jak w przykladzie I, przy czym jako dodatko¬ wy ostatni zabieg stosuje sie mydlenie w ciagu Nr patentu 37360 — 3 —15 minut w roztworze wodnym zawierajacym 5 g mydla monopolowego w litrze, o tempera¬ turze 60°C. Zabieg ten ipodwyzsza trwalosc wy- barwienia na zmiana odcienia pod wplywem czynników mokrych.Trwalosci wybarwien na wiskozie.Wyibarwienie bezposrednie: swiatlo 6—7, pra*- nie: zmiana odcienia 4, zabarwienie welny i wis¬ kozy 5, pot: zmiana odcienia 4, zabarwienie welny i wiskozy 5, tarcie 5, prasowanie 5.Wybarwienie chromowane: swiatlo 6, pranie: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny i wisko¬ zy 5, pot: zmiana odcienia 4—5, zabarwienie welny i wiskozy 5, tarcie 5, prasowanie 5.Wybarwienie dwuazowane i samosprzegane: swiatlo 6, pranie: zmiana odcienia 4—5, zabar¬ wienie welny i wiskozy 5, pot: zmiana odcienia 5, zabarwienie welny 5, wiskozy 4, tarcie 5, pra¬ sowanie 5.Wybarwienie dwuazowane, samosprzegane i chromowane: swiatlo 6, pranie 5, pot: zmiana odcienia 5, tarcie 5, prasowanie 5. PL