Typ lozyska, znany pod nazwa dwurzedowego wachliwego lozyska rolkowego, ulegal w ciagu dziesiatków lat ciaglym ulepszeniom konstruk¬ cyjnym. Dotychczasowe wykonania wykazaly bardzo dobre wlasciwosci przy duzej liczbie przypadka lozyskowania. Stale jednakze za¬ chodzila koniecznosc dalszego zwiekszania nos¬ nosci tych lozysk przez zmiany konstrukcyjne f dalszego zmniejszania kosztów ich wyrobu.Natrafiano jednak stale na trudnosci osiagnie¬ cia zamierzonego celu nie pogarszajac wlasci¬ wosci lozyska pod wzgledem tarcia. Taki stan rzeczy obrazuja najlepiej próby, które mialy na celu zarzucenie przowadzenia rolek z zastoso¬ waniem stalych obrzezy, zastepujac je prowa¬ dzeniem rolek jedynie przy pomocy koszyczka lub luznego pierscienia prowadzacego, albo tez przy pomocy obu tych czesci razem. W ten spo¬ sób osiagano na ogól korzysci, jesli chodzi o nosnosc i koszty wytwarzania lozyska, nato¬ miast wszystkie postacie wykonania dawaly znacznie wieksze straty wskutek zwiekszania tarcia, a wobec czego ich uzytecznosc byla ograniczona, zwlaszcza przy duzych ilosciach obrotów.Wynalazek niniejszy podaje rozwiazanie pro¬ blemu luznego pierscienia prowadzacego, które rolkowemu lozysku wahliwemu daje najwyz¬ sza nosnosc przy najnizszych kosztach wytwa¬ rzania, bez pogarszania jego wlasciwosci 'pod wzgledem tarcia. Rozwiazanie to w pierwizym rzedzie polega na tym, ze pierscien prowadzacy prowadzony jest promieniowo po cylindrycznej powierzchni znajdujacej sie na pierscieniu we¬ wnetrznym pomiedzy biezniami, a jednoczesnie daje sie przesuwac poosiowo.Wynalazek wyjasnia blizej zalaczony rysunek, na którym fig. 1 przedstawia przekrój w plasz¬ czyznie osiowej lozyska rolkowego w jednej po¬ staci wykonania, a fig. 2 i fig. 3 — odpowiednie przekroje dwóch innych postaci wykonania.Lozysko na fig. 1 sklada sie z pierscienia ze¬ wnetrznego 1 jposiadajaoego wspólna sforyama bieznie dila obu rzedów rolek 3a i 3b. Pierscienzystych odksztalcen w lozysku sa powstrzymy¬ wane od przyjmowania polozenia wykrzywio¬ nego, przy którym ich osie obrotu krzyzowalyby sie z osia lozyska. Prowadzenie takie jest o wiele dokladniejsze anizeli prowadzenie przy pomocy koszyczka, jesli lozysko jest obciazone wylacznie lub przewaznie promieniowo. Lozy¬ sko pracuje bowiem wówczas bez jakiegokol¬ wiek luzu pomiedzy koncami rolek a pierscie¬ niem prowadzacym, podczas gdy koszyczek mu¬ si byc zawsze tak wykonany, aby rolki mialy w nim pewien luz.Lozysko na fig. 1 zaopatrzone jest w ko¬ szyczki 8a i 8b dla kazdego rzedu rolek. Droga licznych prób stwierdzono, ze lozysko ma zna¬ cznie mniejszy moment tarcia w przypadku, gdy pierscien prowadzacy jest zastosowany w sposób podany na rysunku, anizeli w tym przypadku gdy go niema, przy uzyciu w obu przypadkach koszyczka.Okolicznosc, ze pierscien prowadzacy daje sie poosiowo przesuwac w stosunku do pier¬ scienia wewnetrznego, powoduje, ze podaza on bez oporu za rzedami rolek w czasie ich po¬ osiowego przesuwu przy obciazeniu lozyska przez sily poosiowe. W przypadku tym zachodzi mianowicie pewne poosiowe przesuniecie pier¬ scieni lozyska wzgledem siebie.Rolki musza wówczas tez dawac sie poosiowo przesuwac, aby mogly zachowac swoje poloze¬ nie równowagi, gdy wypadkowe obciazenia wy¬ padaja w srodku odnosnych rolek. Jest to prze¬ ciez warunkiem tego, aby rozklad naprezen w miejscach styku rolek i pierscieni pozosta¬ wal stale mozliwie najkorzystniejszy a tym sa¬ mym, aby nosnosc lozyska byla mozliwie naj¬ wieksza.Przez dokladne prowadzenie pierscienia pro¬ wadzacego na pierscieniu wewnetrznym dazy sie do zapobiezenia, aby pierscien prowadzacy przyjmowal polozenie ekscentryczne i wywieral przy tym przez dzialanie klinujace sil poosio¬ wych nacisk na rolki w jednej czesci obwodu lozyska, a pozostawial luz pomiedzy powierz¬ chnia prowadzaca i koncami rolek w innych czesciach obwodu. W przypadku takim uleglby jednoczesnie pogorszeniu rozklad naprezen przy niektórych rolkach i prowadzenie innych rolek.Ma to duze znaczenie jesli chodzi o wlasciwo¬ sci lozyska pod wzgledem zarówno nosnosci jak i tarcia. weysfóCgzKTjKrf,zaopatrzony jesst w dwie bieznie 5a i 5b dila obu rzedów rolek. Bieznie te maja wkle¬ sle koliste twtorzace o jednakowym ktb nieznacz¬ nie Wiekszym (promieniu od promienia tworzacej sferycznej biezni w pierscieniu zewnetrznym.Pierscien wewnetrzny posiada pomiedzy tymi dwoma biezniami cylindryczna powienachnie 6.Pomiedzy pierscieniami umieszczone sa rolki 3a i 3b, które tocza sie po sferycznej bieand pierscie¬ nia zewnetrznego i po biezniach pierscienia wew¬ netrznego. Plaiilzcz rolek jesit uksztaltowany we¬ dlug tworzacej wypoklo-kulistej. Promien krzy¬ wizny jest nieco mniejszy od -promienia zarówno sferycznej powierzchni pierscienia zewnetrznego jak tez oibu biezni pierscienia wewnetrznego.Pirzy obciazeniu zerowym, zatem kazda rolka styka sie w jednym punkcie z pierscieniem ze¬ wnetrznym i w jednym punkcie z pierscieniem wewnetrznym. Powierzchnie plaszczy rolek sa symetryczne tak, ze wspomniane punkty styka znajduja sie posrodku rolki w miejscu gdzie srednica rolki jest najwieksza. Rolki znajduja sie w poosiowym stanie równowagi, w którym znajduja sie one stale, jesli nie sa wystawione na dzialanie sil z innej czesci lozyska anizeli z biezni. Przy obciazeniu lozyska zachowuja one zasadniczo to samo polozenie równowagi, aczkolwiek punkty styku, wskutek sprezystych odksztalcen przechodza w eliptyczne powierz¬ chnie zetkniecia.Pomiedzy rzedami rolek znajduje sie luzny pierscien prowadzacy 7, który w stosunku do pierscienia wewnetrznego daje sie przesuwac poosiowo i prowadzony jest po nim przez cy¬ lindryczna powierzchnie 6. Polozenie poosiowe pierscienia prowadzacego jest jednakze w obu kierunkach w stosunku do rzedów rolek do¬ kladnie ustalone, gdyz wypelnia on przestrzen poosiowa pomiedzy nimi, o ile rolki znajduja Sie w polozeniu równowagi, wyznaczonym przez bieznie pierscieni. Pierscien prowadzacy nie po¬ dlega dzialaniu zadnych poosiowych sil od strony rolek, jesli te ostatnie znajduja sie w ich wlasciwym polozeniu, to znaczy jesli osie obrotu rolek przecinaja geometryczna os lo¬ zyska.Powierzchnie boczne pierscienia prowadzace¬ go sa powierzchniami kuli o srodku lezacym w punkcie przeciecia osi odnosnych rolek i osi lozyska. Powierzchnie boczne rolek zwrócone do pierscienia prowadzacego sa plaskie. A za¬ tem styk pomiedzy rolka a pierscieniem pro¬ wadzacym jest lukiem kolistym na krawedzi konca rolki i rozciaga sie w kierunku obwodu lozyska, Wskutek tego rolki, w granicach spre- Zastosowanie i prowadzenie pierscienia pro¬ wadzacego na pierscieniu wewnetrznym stwa¬ rza mozliwosc nadania pierscieniowi prowadza¬ cemu tak duzej poprzecznej wysokosci, ze jegostyk a kazda rolka osiaga duza rozpietosc w kierunku obwodu lozyska, dzieki czemu pro¬ wadzenie rolek jest skuteczne lub w ogóle wy¬ starczajace w przypadku lozyska o stosunkowo duzej szerokosci. Pierscien prowadzacy moze byc prowadzony w pierscieniu zewnetrznym, ale tylko wtedy jesli szerokosc lozyska jest bardzo mala i nawet w tym przypadku nie mozna, praktycznie biorac, zastosowac pierscie¬ nia prowadzacego o takiej wysokosci, któraby zapewniala calkiem dobre prowadzenie. Stosuje sie to oczywiscie tylko do omawianego rodzaju lozysk, a mianowicie dwurzedowych wahli- wych lozysk rolkowych o niedzielonych pier¬ scieniach.Przy obciazeniu lozyska w czasie biegu dziala na rolki pewien moment przekrzywiajacy, al¬ bowiem sily tarcia nie zostaja nigdy calkowicie zrównowazone, wzglednie nie rnozna ich zrów¬ nowazyc. Temu momentowi trzeba przeciw¬ dzialac, zanim zajdzie mozliwosc przyjecia przez rolki polozenia przekrzywionego. Przy prowa¬ dzeniu za pomoca koszyczka jest to niemozliwe z powodu koniecznego luzu pomiedzy rolkami a koszyczkiem. Natomiast pierscien prowadzacy moze przejmowac ten moment pod warunkiem, iz w wyniku dzialajacych na niego sil nie zo¬ stanie on wyprowadzony ze swego dokladnego polozenia. Dzieki temu, ze pierscien prowadzacy wstawiony jest bez luzu pomiedzy rzedy rolek, moze on sie tylko wtedy przesunac poosiowo, gdy oba rzedy rolek przesuna sie równoczesnie poosiowo. Jak opisano wyzej, przypadek ten zachodzi przy poosiowym obciazeniu lozyska, dobre prowadzenie zostaje jednak przy tym utrzymane, jesli lozysko, w granicach odksztal¬ cen sprezystych, nie posiada luzu. Sily poosiowe pomiedzy rolkami a pierscieniem prowdazacym, powstajace w wyniku dzialania na rolki mo¬ mentu przekrzywiajacego, zmieniaja sie oczy¬ wiscie wraz z tym momentem. Moment prze¬ krzywiajacy zalezy od obciazenia rolek i od wahan tego obciazenia w czasie biegu rolek.W obciazonej strefie lozyska moment jest sto¬ sunkowo duzy a w nieobciazonej strefie sto¬ sunkowo maly. Sily dzialajace na pierscien prowadzacy sa z tego powodu w róznych cze¬ sciach obwodu rózne. Poniewaz jest rzecza ko¬ nieczna nadanie pierscienowi prowadzacemu przekroju klinowatego, powstaja poprzeczne wypadkowe sil dzialajacych od obu rzedów ro¬ lek, które w jednej polowie obwodu sa duze a w drugiej male. Pierscien prowadzacy otrzy¬ muje zatem wypadkowe poprzeczne obciazenie w kierunku, w którym dziala obciazenie po¬ przeczne lozyska. Skuteczne prowadzenie pier¬ scienia prowadzacego na "pierscieniu: lozyska jest wiec koniecznym warunkiem do tego, aby mozna bylo utrzymac nienaganne prowadzenie rolek. Jesliby pierscien prowadzacy mial moz¬ nosc przesuniecia sie tak, ze przyjalby on ekscentryczne polozenie, wówczas rolki w stre¬ fie obciazonej przyjelyby, na skutek klinowate^ go przekroju pierscienia prowadzacego, poloze¬ nie przekrzywione, podczas gdy rolki w stre¬ fie nieobciazonej bylyby wypychane na zew¬ natrz z plaszczyzny srodkowej lozyska a przy wejsciu do strefy obciazonej bylyby zmuszone przez, pierscienie lozyska do przesuwania sie do ich polozenia równowagi. Prowadzenie pier¬ scienia prowadzacego ma wiec olbrzymi wplyw na straty wskutek tarcia w lozysku, przy roz¬ patrywaniu go jako calosci.Lozysko na fig. 2 posiada niesymetryczne rol¬ ki 3a i 3b, to znaczy najwieksza srednica rolki znajduje sie w poblizu wewnetrznego konca rolki. Punkty styku przy obciazeniu zerowym leza w plaszczyznie najwiekszej srednicy rolki, dzieki czemu pierscien prowadzacy 7 pozostaje równiez i w tym przypadku nieobciazony z tych samych powodów co pierscien prowadzacy w lozysku wedlug fig. 1. Niesymetryczny jednak ksztalt rolek powoduje, ze tarcie i moment przekrzywiajacy dzialajacy na rolki sa tu mniejsze, anizeli w przypadku poprzedniej po¬ staci wykonania, powierzchnia bowiem plaszcza rolki zblizona jest bardziej do teoretycznego stozka.Lozysko wedlug fig. 3 posiada rolki 3ck i 3b o takim samym ksztalcie plaszcza jak lozysko wedlug fig. 2. Natomiast pierscien prowadzacy 7 ma taka szerokosc, ze zmusza on rolki do przy¬ jecia polozenia, w którym punkty srodkowe ix%fc dochodza do zetkniecia z biezniami. Rolki na¬ ciskaja wiec stale na powierzchnie prowadzaca ' z sila wyznaczona geometrycznie przez sily dzialajace pomiedzy rolkami i biezniami i przez niepokrywajace sie kierunki tych sil. Aby tak powstajace sily móc przejac, nie tylko boczne powierzchnie pierscienia prowadzacego, lecz równiez boczne powierzchnie rolek sa powierz¬ chniami kuli, której srodek lezy w punkcie przeciecia osi rolek i osi lozyska. Boczne po¬ wierzchnie rolek stykaja sie za tym z pierscie¬ niem prowadzacym w znany sposób powierz¬ chniowo, co z reguly jest konieczne w celu prze¬ jecia poosiowej skladowej obciazenia rolek.W lozyskach wedlug fig. 1 i 2 brak jest takiej skladowej obciazenia, to tez w tym przypadkn jest rzecza dopuszczalna, aby, praktycznie bio-rac, mial miejsce styk wzdluz linii albo nawet styk w dwóch oddzielnych punktach w kierun¬ ku obwodowym. Ze wzgladu na dzialanie jest rzecza korzystna, aby i w wymienionych po¬ staciach wykonania mial miejsce styk powierz¬ chniami, chociaz przez to koszty wytwarzania zostaja podwyzszone. PL