Wynalazek dotyczy maszyn do liczenia, w któ¬ rych nastawianie róznych liczb jest dokonywane przez dobieranie róznych przekladni (stosunków przenoszenia) miedzy recznie lub mechanicznie napedzanym walem a kolami liczbowymi reje¬ stru. Wynalazek polega na tym, ze kazde ozna¬ czenie rozrusznika posiada zebate kolo nastawcze, które wspóldziala z rozrusznikiem i które przy nastawianiu liczb toczy sie po seryjnie umieszczo¬ nych zejbatych kolach lub walkach o róznych sto¬ sunkach przenoszenia, do polozenia, w którym za¬ zebia sie z tym zebatym kolem lub walkiem, który odpowiada liczbie nastawianej w danym oznaczeniu.Przyklad wykonania wynalazku przedstawiono na rysunku, przy czym fig. 1 przedstawia per¬ spektywiczny widok pednego zespolu maszyny do liczenia wedlug wynalazku, w którym dla wiek¬ szej jasnosci poszczególne czesci sa rozsuniete osiowo, fig. 2 — widok boczny maszyny do licze- . nia wedlug wynalazku, przy czym jedna ze scian bocznych jest posunieta, wlasciwy zas rejestr jest zaznaczony liniami kropkowanymi i kreskowany¬ mi, fig. 3 — widok koncowy w przekroju wzdluz plaszczyzny III — III wedlug fig. 1, fig. 4 — wi¬ dok boczny zebatego urzadzenia zespolu pednego maszyny, fig. 5 — tylny widok urzadzenia wedlug fig. 4, fig. 6 — widok boczny szczególu zespolu wedlug fig. 5, przedstawiony w przekroju wzdluz linii VI — VI na fig. 5, fig. 7 — tylny widok wzdluz plaszczyzny rozwiniecia linii VII — VII na fig. 4, fig. 8 — widok boczny czesci zespolu pednego, a fig. 9 — przekrój wzdluz linii IX —IX na fig. 8.Przedstawiony przyklad wykonania maszyny do liczenia jest zbudowany dla tzw. rachunków „short — cut calculation" i nastawianie róznych liczb w maszynie jest w zasadzie dokonywane przez dobieranie róznych przekladni miedzy recz¬ nie lub mechanicznie .napedzanym walem a ko¬ lami pednymi dla wlasciwego rejestru. Stosunki przekladni sa tak dobierane, aby podczas jednegopelnookresowego obrotu (przy jednym suwie ma¬ szyny) kola pedne obracaly odpowiednia liczbe ze¬ bów (stopni) zespolu liczbowego, jak uwidoczniono na nizej zamieszczonej tabeli: Zespól liczbowy 0123456789 Liczba zebów 0+ 1+ 2+ 3-r 4+ 5— 4^- 3— 2— 1 W celu wlasciwego przeniesienia zespolu pozy¬ cji na rejestr, jest w tych warunkach rzecza ko¬ nieczna, aby dla kazdej liczby majacej byc zare¬ jestrowanej w kierunku minusowym, liczba w na¬ stepnym wyzszym oznaczeniu byla powiekszona o jedna jednosc. Jesli np. nastawiona jest licz¬ ba 6, zostaje ona przeniesiona do rejestru jako — 4 + 1 X 10 = 6. W ten sam sposób liczba 9999 zostaje przenoszona jako — 1 + 1 X 10000 = 9999 itd.Kazde z kól pednych 15 dla rejestru jest (fig. 1) osadzone na nasadce 63, zacisnietej miedzy dwie¬ ma tarczami prowadniczymi 64. Ponadto na na¬ sadce 63 jest osadzony odcinek nastawczy 65, za¬ opatrzony w jedenascie zebowych naciec 65a wzdluz odwodu. Piasta odcinka 65 posiada postac kola zebatego 66. Do odcinka 65 przymocowany jest trzpien 67, na którym jest osadzone kolo ze¬ bate 68, które trwale zazebia sie z kolem ped¬ nym 15 i porusza kolo planetarne wokolo wspom¬ nianego kola pednego 15 przy obrocie odcinka 65.Nasadki 63 i tarcze prowadnicze 64 sa osadzone na rurze 69, przesuwnej na wale 70. Czesci te sa utrzymywane nakretka 71 (fig. 2).Tarcze prowadnicze 64 sa zabezpieczone od obracania sie za pomoca preta prowadniczego 72, osadzonego miedzy bocznymi scianami maszyny.Pret 73 jest zamocowany miedzy dwiema ze¬ wnetrznymi tarczami prowadniczymi.Wokól walu 70 osadzonych jest srodkowo dzie¬ wiec zebatych walków 74 — 82, a ich polozenia, jak równiez polozenia obydwu pretów 72 i 73 sa tak dobrane, aby, gdy odcinek nastawczy 65 sie obraca, kolo zebate 68 toczylo sie po zebatych walkach i pretach, obracajac w ten sposób kolo pedne 15.Na wale 83, zamocowanym na bocznych scian¬ kach maszyny, osadzone sa dwa ramiona 84, po jednym tuz przy kazdej sciance. Ramiona te pro¬ wadza wal 85, na którego koncu znajduja sie mi- mosrodowe trzpienie 85a, prowadzone z jednej strony w pionowych szczelinach w lewej sciance maszyny, z drugiej zas strony w szczelinie 86a w podtrzymujacej plycie 86.Pret przytrzymujacy 88 jest przymocowany do dwóch narzadów koncowych 87, które sa przesuw¬ nie osadzone na wale 85. W kierunku osiowym prowadzi je rura 69, która jest umieszczona mie¬ dzy obydwoma narzadami koncowymi 87 i obej¬ muje wal 70. Wal 85 jest prowadzony za pomoca mimosrodowych trzpieni 85a, w kierunku piono¬ wym w szczelinach ramion 84, a w kierunku po¬ ziomym — w szczelinie 86a w plycie podtrzymu¬ jacej 86 i odpowiedniej szczelinie w lewej sciance maszyny.Przez opuszczenie ramion 84 pret przytrzymu¬ jacy 88 zostaje doprowadzony do polozenia ryglu¬ jacego, a wal 85 opuszcza pret przytrzymujacy 88 do jednego z rowków 65a odcinków nastawczych, przytrzymujac w tym polozeniu wspomniane od¬ cinki.Przy czynnosci nastawiania kola zebate 66 sa napedzane przez zebate prety 89, prowadzone bocznie zarówno przez odcinki nastawcze 65, jak i przez tarcze prowadnicze 64 oraz przez szczeliny w precie prowadniczym 90 (fig. 2). W kierunku prostopadlym wzgledem nich, wspomniane prety sa prowadzone za pomoca trzpieni 64a, zamoco¬ wanych na tarczach prowadniczych 64, przy czym trzpienie te utrzymuja prety 89 w zazebieniu z kolami zebatymi 66. Ponadto prety 89 prowadzi wal 91, mogacy przyjac polozenie górne, zazna¬ czone na fig. 2 liniami kropkowanymi i kresko¬ wanymi, jak równiez polozenie dolne, przedsta¬ wione na tej samej figurze liniami pelnymi. Gdy wal 91 znajduje sie w swym polozeniu dolnym, pret 89 zazebia sie swym dolnym szeregiem zebo¬ wych odstepów 89a z haczykami 92, zamocowany¬ mi na wale 93 i prowadzonymi w kierunku osio¬ wym za pomoca czlonów prowadniczych 90.Na kazdym haczyku osadzone jest wychylnie wokól czopa 95 ramie 94, które podtrzymuje takze inny czop 96, prowadzony w posiadajacej ksztalt litery S szczelinie 89b w precie 89 nastepnego niz¬ szego mianowania.Ponizej ramion 94 miesci sie wirnik przenosni¬ kowy, posiadajacy wal 97, który jest zamocowany w koncowych sciankach maszyny; na wale 97 osa¬ dzony jest narzad przenosnikowy 98 o postaci spi¬ ralnej.Pret zatrzymujacy 105 jest przesuwnie osadzony na narzadzie prowadniczym 90 w polozeniu, przed¬ stawionym na fig. 2, przy czym pret zatrzymujacy jest przesuwny w kierunku zaznaczonym strzalka.W tym polozeniu pret 105 jest sprowadzony do szczeliny 92a w haczykach 92, które w ten sposób sa zaryglowane. Wylot szczeliny 92 posiada po¬ stac krzywych 92b.Wal 106 przechodzi przez otwór w ramionach 94, przy czym wal ten stanowi narzad zatrzymujacy dla ruchu ramion w kierunku do góry. Wal 206 moze byc tez podnoszony lub opuszczany lacznie z walem 9U Narzady przymocowane do rury 69, lacznie z ze- — Z —batymi pretami 89, oraz narzady 90 i 92 — 98 oraz 105 i 106 stanowia ruchomy wózek (którego rama nie jest przedstawiona na rysunku), posuwajacy sie na walach 70 i 91. Wspomniany wózek moze byc stopniowo przesuwany za pomoca znanych urzadzen.Przyrzad nastawczy maszyny moze byc zbudo¬ wany w dowolny odpowiedni sposób. Fig. 2 przed¬ stawia urzadzenie nastawcze, zawierajace kilka liczbowych pretów nastawczych 99, przesuwaja¬ cych sie zarówno na wale 100, jak i na precie 101, i zaryglowanych w nastawionym polozeniu za po¬ moca czlona zatrzymujacego 102, zamocowanego na wale 103. Wspomniany czlon zatrzymujacy jest uruchamiany za pomoca sprezyny 104.Po nastawieniu liczby za pomoca pretów na¬ stawczych, waly 91 i 106 zostaja podniesione do ich górnych polozen, a nastepnie wygiety koniec fcreta hastawczego zazebia sie z jednym z zebo¬ wych wystepów zebów górnych 89c w odpowie¬ dnim precie 89. Przy tym ruchu haczyk 92 zostaje wylaczony z jego zebowego wystepu 89a.Pret 101, przesuwajacy sie w szczelinach w bocz¬ nych sciankach maszyny, jest nastepnie przesu¬ wany w kierunku, wskazanym strzalka na fig. 2, i w ten sposób ptrzesuwa wszystkie prety nastaw¬ cze z powrotem do ich polozen wyjsciowych. Kaz¬ dy pret 89 jest wtedy przesuwany o te sama od¬ leglosc co jego odpowiedni pret nastawczy, z któ¬ rym jest sprzezony, obracajac przy tym odpowie¬ dni odcinek nastawczy 65 tak daleko, ze jesli np. liczba „6" byla nastawiona na precie nastawczym, kolo zebate 68 zazebia sie z tym zebatym wal¬ kiem 79, który przedstawia wartosc liczbowa „6", Obecnie pret 105 zostaje przesuniety do poloze¬ nia przedstawionego na fig. 2, co zaryglowuje ha¬ czyki 92, a nastepnie waly 91 i 106 zostaja opu¬ szczone do ich nizszych polozen. Teraz przestrzen zebowa 89a w dolnym szeregu zebów preta 89 za¬ zebia sie z haczykiem 92, odpowiednim dla wy¬ mienionego preta. Nastepnie pret zatrzymujacy 105 przesuwa sie w kierunku strzalki na fig. 2, zwal¬ niajac haczyki 92. Prety, odpowiadajace liczbom 1 — 5, utrzymuja teraz odpowiednie ich ramio¬ na 94 w polozeniu, przedstawionym pelnymi li¬ niami na fig. 2, podczas gdy prety, przedstawia¬ jace liczby 6 —9, utrzymuja swe ramiona w po¬ lozeniu, zaznaczonym liniami kreskowanymi i kropkowanymi.Nastepnie wirnik 97 — 98 zostaje obrócony o je¬ den obrót w kierunku strzalki na fig. 2. Wszyst¬ kie ramiona 94, które juz byly opuszczone lub które zostaly opuszczone podczas przenoszenia, zo¬ staja obecnie podniesione. Poniewaz trzpien 96 Óest^ prowadzony w szczelinie 89b w precie 89, wspomniane podniesienie przesuwa haczyk 92 w kierunku ruchu wskazówek zegara. Ten ruch przesuwny jest tak znaczny, ze odpowiedni pret 89 zostaje przesuniety o jeden stopien (jeden zab w kierunku dodawania, tj. wartosc liczbowa nastawiona na wspomnianym precie zostala pocL wyzszona o jedna jednosc. Podczas przesuwu ra¬ miona 94 zostaja zaryglowane zarówno przez trzpien 96 w odpowiedniej krzywej szczelinie 89b, pomiedzy wirnikiem 97 — 98 a walem zatrzymo- wjtn 106. Haczyk 92 jest zaryglowany w jednym z dwóch polozen, ustalanych tym, czy trzpien 96 znajduje sie w górnej albo dolnej czesci krzywej szczeliny.Wirnik przenosnikowy 97 — 98 jest zaopatrzony w powierzchnie o postaci spiralnej i tak wyko¬ nana, ze przeniesienie zostaje calkowicie dokona¬ ne w jednym mianowaniu, zanim rozpocznie sie przeniesienie w nastepnym wyzszym mianowa¬ niu; celem tego jest zmniejszenie naprezen, jakie w przypadku przeciwnym powstalyby w szeregu przenoszen.Jezeli np. liczba 55556 zostala przeniesiona z pretów nastawczych 99 na prety 89, wówczas wszystkie ramiona 94, z wyjatkiem pierwszego, przedstawiajacego „6", zostaja podniesione.W miare postepowania przenoszenia, prety sa przesuwane do polozenia „6". Ramiona 94 zostaja opuszczone, a nastepnie niezwlocznie podniesione przez wirnik przenosnikowy; nastepny pret zo-r staje obecnie przesuniety do polozenia „6" itd.W tym szczególnym przykladzie odcinki nastaw¬ cze 65 i prety zebate 89, po dokonanym prze¬ niesieniu przyjmuja nastepujace polozenia: Liczbowe polozenie pretanastawczego: 55556 Liczbowe polozenie odcinka nastawczego: 1,66666 Podczas gdy wartosc liczbowa zostaje przeno¬ szona z pretów nastawczych na prety zebate i podczas operacji przenoszenia, pret zatrzymuja¬ cy 88 jest podniesiony i nie rygluje odcinków na¬ stawczych. Gdy przenoszenie w kazdym miano¬ waniu jest ukonczone, wszystkie ramiona 94 i ha¬ czyki 92 zostaja zaryglowane na malym odcinku obrotu wirnika przenosnikowego, tj. tuz przed koncem pelnego okresu. W miedzyczasie pret *za- trzymowy 88 opuszcza sie tak, ze odcinki i prety zostaja zaryglowane przez wspomniany pret 88, gdy wirnik ukonczyl pelny okres i ponownie po¬ wraca do polozenia spoczynkowego.Prety 89 sa zwalniane za pomoca urzadzenia nie przedstawionego na rysunku, doprowadzajacego je z powrotem do ich polozenia zerowego. Przy tej czynnosci haczyki 92 sa wychylane w kierun¬ ku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek ze¬ gara. Pret zatrzymujacy 88 jest podniesiony pod¬ czas operacji zwalniania, lecz po jej ukonczeniu wspomniany pret znów zaryglowuje odcinki 65..Wszystkie odcinki w polozeniu zerowym maja swe kola 68 zaryglowane przez pret 72. Odcinki, - 3 -które byly nastawione na liczbe „9" i na skutek przeniesienia z nastepnego nizszego oznaczenia otrzymaly dodatkowa wartosc jednej jednosci, przyjmuja polozenie, w którym pret 73 zaryso¬ wuje ich kola 68.Gdy kola posrednie 12 wlaczaja sie do kól ped¬ nych 15, wal 85 jest równoczesnie obracany o po¬ lowe obrotu* Teraz czlony prowadnicze 87— 88 sa wychylane w kierunku ruchu wskazówek ze¬ gara naokolo walu 70 (fig. 1) i obracaja odcinki nastawcze 65 z kolami zebatymi 68. Kola te, które przy zewnetrznych swych zebach sa zaryglowane badz przez zebate walki 74 — 82, badz przez prety zatrzymujace 72, 73, obracaja nastepnie kola pe¬ dne w taki sposób, ze gdy sie zazebiaja, zab na kole posrednim 12 staje naprzeciwko odpowied¬ niej zebowej przestrzeni na kole pednym 15.Glówna czesc zespolu pednego stanowi dzie¬ wiec zebatych walków 74 — 82, które sa osadzone wokól walu 70 (fig. 1, 2, i 3), zarówno w lewej bocznej sciance maszyny, jak i w plycie pod¬ trzymujacej 86, sztywno polaczonej z prawa scianka boczna maszyny.Podczas dzialan rachunkowych zebate walki sa ciagle napedzane z szybkoscia, odpowiadaja¬ ca ponizszej Ifcatoie zebów na kazdy okres ope¬ racji.Walek zebaty Nr 74 75 76 77 78 79 80 81 82 Liczba zebów na kazdy okres operacji + 1 + 2 + 3 + 4 + 5 — 4 — 3 — 2 — 1 W podanym przykladzie wykonania te rózne stosunki przekladni osiaga sie w sposób przed¬ stawiony na fig. 4 — 7.Kazdy z zebatych walków 74 — 82 jest na jednym ze swych konców zaopatrzony w kolo zebate 107 — 115, przy czym zebaty walek 74 jest polaczony z kolem zebatym 107, 75 z 108, 76 z 109 itd. Kolo zebate 107 zazebia sie trwale z kolem zebatym 116, sztywno polaczonym z in¬ nym kolem zebatym 117. To kolo 117 zazebia sie Jtrwale z kolami zebatymi 108 — 111, sztyw¬ no polaczonymi z odpowiednimi zebatymi wal¬ kami 75 — 78.Kola zebate 112 — 114, sztywno polaczone z zebatymi walkami 79 — 81, zazebiaja sie trwale z kolem zebatym 119, sztywno zamoco¬ wanym do innego kola zebatego 118, które za¬ zebia sie z kolem zebatym 115, polaczonym z ze¬ batym walkiem 82.Na zebatym walku 78 umocowane jest zarów¬ no kolo zebate 111, jak i dodatkowe kolo zeba¬ te 121 (fig. 5), przy czym wspomniane kolo ze¬ bate 121 zazebia sie z kolem zebatym 122, które jest polaczone z walkiem zebatym 79, a w ten sposób takze z kolem zebatym 112.Szereg kól zebatych 116, 117 i 118, 119 Jest osadzony na wspólnym wale 120.W podanym przykladzie wykonania, kazde z kól zebatych 116, 117, 118 i 119 jest zaopa¬ trzone w szescdziesiat zebów, a kola 107 i 115 posiadaja te sama liczbe zebów. Kola 108, 109, 110, 111, 112, 113 i 114 posiadaja odpowiednio nastepujaca liczbe zebów: 30, 20, 15, 12, 15, 20, 30. Wreszcie kolo 121 posiada 16 zebów, a kolo 122 posiada 20 zebów.Ruch napedowy jest nadawany walowi ze¬ batego walka 78, który dla kazdego okresu ope¬ racyjnego (pelny obrót) maszyny jest obracany o polowe obrotu. Jezeli liczba zebów wynosi jak wyzej, wtedy kola 116 — 117 obracaja sie o 1/10 obrotu na kazdy pelny obrót maszyny, a doty¬ czy to takze kól 118 — 119, które jednakze obra¬ caja sie w kierunku przeciwnym. Jest rzecza oczywista, ze walki zebate 74 — 78 obracaja sie odpowiednio o 1/10, 2/10, 3/10, 4/10, 5/10 obrotu na kazdy pelny obrót maszyny. Walki zebate 79 — 82 obracaja sie odpowiednio o 4/10, 3/10, 2/10 i 1/10 obrotu w kierunku przeciwnym.Poniewaz przy operacji nastawiania nastaw¬ cze kola zebate 68 maja sie toczyc na zebatych powierzchniach walków zebatych, wspomniane zebate walki musza byc utrzymywane w usta¬ lonym polozeniu spoczynku. Dokonywuje sie tego za pomoca urzadzenia odbojowego (fig. 8 — 9). Urzadzenie to zawiera dwie tarcze odbojowe 123 i 124, podatnie polaczone z odpo¬ wiednia grupa kól zebatych 116—117 i 118—119.Takie podatne polaczenie sklada sie z dwóch sprezyn odbojowych 125 i 126, z których jedna, 125, jest osadzona w wyzlobieniu 117a kola ze¬ batego 117 druga zas 126 — w odpowiednim wy¬ zlobieniu 119a kola zebatego 119. Konce spre¬ zyn 125 — 126 sa plaskie i spoczywaja na kra¬ wedziach danych wyzlobien 117b i 1196. Trzpie¬ nie 127, sztywno polaczone z tarczami odbojo¬ wymi 123 lub 124, równiez opieraja sie na pla¬ skich koncach sprezyn. Podatne urzadzenie umozliwia przesuniecie tarcz odbojowych 123 — 124 o pewien kat wzgledem ich odpowiednich grup kól, przy czym wspomniany kat jest usta¬ lany przez wielkosc wyzlobien ITla wzgl. 119a.Obwód tarcz odbojowych jest tak uksztalto¬ wany, iz tworzy dziesiec zebów zatrzymujacych, a poniewaz grupy kól zebatych 116 — 117 i 118 — 119 obracaja sie o 1/10 obrotu na kazdy pelny okres maszyny, odleglosc^ miedzy dwoma zebami zatrzymujacymi odpowiada, jednemu pel¬ nemu obrotowi maszyny. Dwa posiadajace po¬ stac litery „U" narzady chw^a^owe 128 1 129 osadzone na nieruchomym „czopie lip wspóldzia- 4 -laja ze wspomnianymi zebami zatrzymujacymi.Narzady chwytakowe 128 i 129 sa zaopatrzone zarówno w powierzchnie udarowe 128a i 129a, wspóldzialajace z tarcza odbojowa 123, jak i w inne powierzchnie udarowe 128b i 129b, wspól¬ dzialajace z tarcza odbojowa 124. Gdy tarcze odbojowe sa pochwycone przez ich odpowiednie narzady chwytakowe, walki zebate sa stale utrzymywane w polozeniu, w którym jedna z przestrzeni zebowych znajduje sie naprzeciw¬ ko srodka walu 70. PL