Wynalazek niniejszy dotyczy nie podlegaja¬ cej kedzierzawieniu sie tkaniny usztywnionej oraz sposobu jej wytwarzania. Wynalazek doty¬ czy zwlaszcza tkaniny, nie posiadajacej zasadni¬ czo sklonnosci do kedzierzawienia sie, tkanej przy zastosowaniu przedzy o jednokierunkowych skre¬ tach zarówno w osnowie, jak i w watku. Wyna¬ lazek posiada glówne zastosowanie w odniesieniu do usztywnianych' materialów tkanych, jakkol¬ wiek nadaje sie on tez do wyrobu niektórych nie- usztywnianych materialów, zwlaszcza waskich.Liczne zastosowania posiadaja tkaniny nie ke¬ dzierzawiace sie albo o nieznacznym stopniu ke¬ dzierzawienia, jak np. tkaniny na ubrania, tka¬ niny lokciowe, tkaniny firankowe, rózne tkaniny techniczne itp., zarówno szerokie jak i waskie.Jakkolwiek wiekszosc tkanin nie kedzierzawi sie do tego stopnia, azeby sprawialo to znaczne trud¬ nosci do dalszej przeróbki tkaniny, to jednak nie mozna tego uogólniac, zwlaszcza jesli chodzi o tkaniny waskie i rozcinane. Znaczna liczba od- , mian zwykle stosowanych tkanin, zarówno u- sztywnionych jak i nie usztywnionych, zostalaby znacznie polepszona, gdyby mozna bylo okreslic i usunac z nich* przykre zawijanie sie konców tka¬ niny i osiagnac nie kedzierzawienie sie jej, jak 'to jest mozliwe do osiagniecia wedlug wynalazku niniejszego.Od dawna juz stwierdzono w przemysle wló¬ kienniczym, ze wiele materialów wykazuje niepo¬ zadany stopien kedzierzawienia sie, po'czawszy od zawijania ich rogów az do zwijania sie w rólke.Jesli wyciac z gesto tkanego materialu kwadra¬ towy kawalek tkaniny o boku dlugosci okolo 30 cm i polozyc na plaskiej powierzchni, to lewy. górny róg i dolny prawy uniosa sie od plaskiej powierzchni i odegna sie tworzac rolke. Ta sklon¬ nosc niektórych materialów do zwijania sie jest szczególnie niepozadana przy wyrobie i ob¬ róbce polaczonych cienkich tkanin, przy Wy¬ robie wstazek i,\ ogólnie biorac, przy wyrobie i stosowaniu nasyconych zywica lub w inny spo¬ sób usztywnionych tkanych materialów wlókien¬ niczych.Stosowano dotychczas rózne sposoby rozwia¬ zania tego problemu lacznie z chemiczna i mecha¬ niczna obróbka'wykanczajaca stosowana przy wy¬ robie przedzy, gotowych tkanin i tkanin specjal¬ nych. Tkano materialy z przedzy prawoskretnej i lewoskretnej, stosowano na przemian parami w osnowie i za pomoca jednokierunkowo skrecanej przedzy w watku, jak ^opisano w patencie amery¬ kanskim nr 2,215,938 (fig. 2) lub przez stosowa¬ nie przedzy parami o zmiennym skrecie zarów¬ no w osnowie, jak i watku (fig. 3), przy czym je¬ dynie ten ostatni sposób umozliwia uzyskanie, przy bardzo znacznych kosztach fabrykacji, nie kedzierzawiacego sie materialu usztywnionego.Wszystkie te sposoby nie zapewnialy zadawalaja¬ cego i jednolitego rozwiazania tego problemu.Liczne sprzeczne ze soba propozycje rozwia-* zania problemu zawijania sie materialu nie doce¬ nialy waznosci niektórych istotnych czynników, majacych zasadniczy wplyw na powyzsze zjawis¬ ko, a które dopiero w wynalazku niniejszym uje¬ te zostaly jako podstawa zachodzacego zjawiska kedzierzawienia sie tkanin.Glównym przedmiotem wynalazku jest otrzy¬ mywanie takich materialów wlókienniczych, które nie wykazuja sklonnosci do kedzierzawienia sie, a w szczególnosci taMch, które byly poddane od¬ powiedniej obróbce usztywniajacej. Dalszym szczególnym przedmiotem wynalazku jest wyrób nie kedzierzawiejacych sie materialów usztyw-^ nionych oraz sposób ich wytwarzania.Wynalazek niniejszy jest oparty na wynikach bardzo dlugich badan i doswiadczen, podczas któ¬ rych zbadano kilka czynników powodujacych ke¬ dzierzawienie sie materialu, np. numery przedzy osnowy i watku stanowia, glówny, lecz nie jedy¬ ny czynnik powodujacy kedzierzawienie sie ma¬ terialów. Ponadto stopien skrecenia przedzy osno¬ wy i watku oraz gestosc osnowy i watku na jed¬ nostke" dlugosci wywieraja znaczny wplyw na ke¬ dzierzawienie sie materialu. Stwierdzono zwlasz¬ cza, ze przedze osnowy i watku pozostaja we wza-» jemnej zaleznosci i kedzierzawienie lub skrecanie tkaniny w jednym kierunku wywierane przez przedze osnowy jest zneutralizowane przez wplyw kedzierzawienia w drugim kierunku, spowodowa¬ ne przez przedze watkowa o takiej samej grubos¬ ci i takim samym liczbowym i kierunkowym skre¬ cie. Ponadto stwierdzono, ze kedzierzawienie, spo¬ wodowane przez osnowe, moze byc wedlug wyna¬ lazku zmniejszone przez zastosowanie watków o takim sarnim kierunku skretu,' nawet gdy. watek ten rózni sie od zespolu osnowy pod wzgledem gru¬ bosci przedzy, wielokrotnosci skretu i liczby ni¬ tek na jednostke dlugosci wytwarzanej tkaniny.Ponadto dokonano jeszcze innych badan, do¬ tyczacych kedzierzawienia sie materialów usztyw¬ nionych. Stwierdzono na podstawie licznych prób, ze miekkie nieusztywnione materialy sklonne sa do kedzierzawienia sie wskutek rozkrecania sie niektórych przewazajacych nici skladowych. Ba¬ danie je(4nak niektórych materialów usztywnio¬ nych doprowadzilo do paradoksalnego odkrycia, ze kedzierzawienie sie takich materialów jest spo¬ wodowane przez zwiekszenie skretu niektórych przewazajacych nitek skladowych tkaniny.Przy polozeniu np. kwadratowego kawalka materialu o boku równym okolo 30 cm na plas¬ kiej powierzchni stwierdzono, ze kedzierzawi sie on w ten sposób, iz dwa przekatne rogi podniosly sie nieco do góry od plaskiej powierzchni, dwa inne zas rogi usilowaly wygiac sie w kierunku odwrotnym. Kedzierzawienie sie zostalo w tym przypadku wywolane przez rozkrecanie sie nie¬ których nitek skladowych. Wszelako po poddaniu tego kawalka materialu zwyklej obróbce usztyw¬ niajacej za pomoca krochmalu i po ponownym polozeniu tego kawalka materialu na stole stwier¬ dzono, ze rogi przekatne, które poprzednio usi¬ lowaly sie zagiac w kierunku do gór)£, teraz usi¬ lowaly zagiac sie w kierunku przeciwnym, czyli w kierunku ku dolowi,- oraz ze inne dwa rogi, które poprzednio wygiely sie w kierunku do dolu, zawinely sie w kierunku do gó¬ ry. Zostalo to spowodowane przez zastosowanie scislejszego skrecania nitek skladowych wskutek wymienionej obróbki usztywniajacej. To zjawis¬ ko kedzierzawienia sie w kierunku odwrotnym . po zabiegu usztywniajacym bylo poprzednio nie¬ znane i niedoceniane.Wlasciwe- zastosowanie wyników tych baday do wyrobu i selekcji nitek oraz tkanin wlókienni¬ czych umozliwilo wyrób szeregu nowych tkanin, posiadajacych osnowe,i watek o jednakowym kie¬ runku skretu. Tkaniny takie odznaczaja sie .tym, ze nie podlegaja kedzierzawieniu sie nawet po usztywnieniu lub tez stopien ich kedzierzawienia sie moze byc dowolnie regulowany. Ponadto u- mozliwia to wyrób potrzebnych nitek i tkanin o jednokierunkowym skrecie za pomoca znanych u- rzadzen bez znacznego wzrostu kosztów w stosun¬ ku do znanych sposobów.Na rysunku przedstawiono, tytulem przykla¬ du, kilka rodzajów tkaniny, w podzialce znacznie powiekszonej, przy czym fig. 1 i 2 przedstawia¬ ja perspektywiczne widoki znanej tkaniny oraz uwidoczniaja jak tkanina ta kedzierzawi sie, przy czym fig. 1 przedstawia nie usztywniony material z osnowa o skrecie lewym i watkiem o odpowied¬ nim skrecie prawym, a fig.,2 — usztywniony ma¬ terial z osnowa i watkiem o skrecie jednokierun¬ kowym. Fig. 2a przedstawia perspektywiczny wi¬ dok typowego przypadku kedzierzawienia sie ma-lego kwadratu tkaniny; fig. 3 — perspektywiczny widok nie kedzierzawiacej sie tkaniny wedlug wy¬ nalazku; fig. 4 — schematyczny widok najko¬ rzystniejszej postaci wykonania tkaniny wedlug wynalazku, a fig. .5 — schematyczny widok od¬ miennej postaci wykonania tkaniny wedlug wy¬ nalazku.Na fig. 1 i 2 uwidoczniono dwa rodzaje tka¬ nin, polozonych na poziomych powierzchniach, zaznaczonych liniami przerywanymi. Fig. 1 przed¬ stawia nie usztywniona tkanine, wykonana z ni¬ tek 2 osnowy i nitek 3 watku o skretach rózno- kierunkowych, przy czym nitki osnowy posiada¬ ja skret lewy, a nitki watku —- skret prawy. Nit¬ ki osnowy 2 usiluja odkrecic sie w kierunku od¬ wrotnym do otrzymanego pierwotnie skretu i pod¬ niesc przeciwlegle rogi materialu od podtrzymu¬ jacej powierzchni, przy czym obydwa przeciw¬ legle rogi drugiej przekatni usiluja odgiac sie w kierunku ku dolowi. Nitki 3 watku usiluja od¬ krecic sie w kierunku przeciwnym do otrzymane¬ go pierwotnego skretu i równiez powoduja pod¬ niesienie wymienionych rogów tak,/ze sklonnosc do podnoszenia sie rogu tkanin i rogu przeciw- katnego . wskutek dzialania tych - zespolów nitek poteguje sie wzajemnie, przy czym dwa rogi le¬ we na koncu drugiej przekatnej usiluja wygiac sie w kierunku ku dolowi. Gdyby tkanina wedlug fig. 1 byla usztywniona, przeciwlegle rogi, lewy i ^.'awy, kedzierzawilyby sie scisle w kierunku ku górze, a drugie dwa rogi w kierunku ku do¬ lowi.Usztywniona tkanina na fig. 2 posiada nitki /A osnowy i stosunkowo ciensze nitki 5 watku, oby¬ dwie o prawym skrecie. W tkaninie tej obydwa zespoly nitek usiluja skrecac sie scislej, jak to u- widoczniono na rysunku strzalkami i opisano po¬ nizej.Podnoszeniu dolnych i przekatnie przeciwleg¬ lych rogów do polozen uwidocznionych na rysun¬ ku za pomoca kresek i kropek, wywolywanemu przez nitki osnowy A., przeciwdziala zawijaniu tych rogów ku dolowi, powodowane przez nitki watku 5 (strzalki przy dolnym rogu). Poniewaz jednak nitki osnowy .4 sa grubsze niz nitki watku 5, przeto dzialanie nitek osnowy jest silniejsze i wspomniane rogi unosza sie nad powierzchnie, na której lezy obserwowana tkanina. Zjawisko to przedstawiono na fig. 2, przy czym dla wiekszej jasnosci rysunku przedstawiono liniami przery¬ wanymi polozenie, jakie material zajalby w rze¬ czywistosci, liniami zas ciaglymi uwidoczniono material w polozeniu bardziej plaskim, Fig. 2a uwidacznia skedzierzawiony kawalek tkaniny, typowy dla kazdej z tkanin uwidocznio¬ nych na fig. 1 i 2, gdy odcinek tkaniny jest cal¬ kowicie swobodny. Uwidacznia on ponadto, jak taki material, gdy kedzierzawienie sie postepuje nadal, usiluje utworzyc rulon. Wedlug poprzed¬ niego wyjasnienia kedzierzawienie sie materialu wlókienniczego wywolane jest przez dzialanie obydwóch zespolów nici, przy czym zalezy ono od stopnia skrecania i numeru kazdej nitki orafc gestosci osnowy i watku na 1 cm lub inna przy¬ jeta jednostke dlugosci.Fig. 3 przedstawia nie kedzierzawiaca sie u- sztywniona tkanine wedlug wynalazku, lezaca na plaskiej poziomej podporze, przy czym nitki 6 osnowy posiadaja mniejsza grubosc niz nitki wat¬ ku 7. Nastawienie osnowy i watku, których prze¬ dza posiada jednokierunkowy prawy skret jest jednakowe, lecz ilosc skretów na jednostke dlu¬ gosci jest rózna. Watek ma mniejsza liczbe skre¬ tów od osnow"y na jednostke dlugosci, w którym to materiale-, jak to wyjasniono ponizej, obydwa zespoly nitek usiluja skrecac sie scislej, przy czym sklonnosc nitek osnowy 6 do podnoszenia dolnych i górnych konców jest zneutralizowana przez nitki watku 7 tak, ze wszystkie rogi tkaniny leza plasko, a material nie kedzierzawi sie.Fig. 4 przedstawia schematycznie kwadrato¬ wy odcinek usztywnionej tkaniny, w której nitki osnowy 8 sa grubsze od nitek watku £; powodo¬ waloby to wiec kedzierzawienie wieksze niz ke¬ dzierzawienie watku. Aby tego uniknac, zastoso- , wano na jednostke dlugosci znaczniejszy skret ni¬ tek watku niz nitek osnowy tak, iz sklonnosci 0- snowy i watku da-kedzierzawienia wyrównuja sie.Fig. 5 przedstawia schematycznie kwadrato¬ wy odcinek nie kedzierzawiacego sie usztywnio¬ nego materialu, skladajacego sie z nici o prawym skrecie. Tkanina posiada w 50°/0 wieksza gestosc osnowy 10 niz gestosc watku ii. W tkaninie tej stosunkowo znaczniejsza grubosc watku o mniej¬ szym skrecie jjest dostateczna • do wyrównania sklonnosci kedzierzawienia sie znaczniejszej licz¬ by nitek osnowy o mniejszej grubosci i stosunko¬ wo luzniejszym skrecie. Jest rzecza jasna, ze w tym przypadku grubosc i skret nitek watku sa znaczniejsze w celu zmniejszenia kedzierzawienia sie materialu, lecz podczas wykonywania wyna¬ lazku stwierdzono, ze material, wykonany sposo¬ bem wedlug wynalazku, nie rózni sie wygladem od zwyklych materialów tego rodzaju.Typowe zastosowanie wynalazku odnosi sie do kwadratowych tkanin wedlug ,fig. 4 o jednako¬ wym nastawieniu osnowy i watku i wedlug fig. 5, gdzie gestosc osnowy jest dwukrotnie wieksza od gestosci watku. Równiez -ze wzgledów fabrykacji na nowoczesnych urzadzeniach przedzalniczych i tkackich prawie wszystkie materialy, zwlaszcza materialy przemyslowe, posiadaja najczesciej nit- — 3 —ki osnowy grubsze niz nitki watku. Dla tych sa¬ mych przyczyn skret osnowy byl zawsze wyzszy od skretu wlatku, a w handlu „skret osnowy" jest synonimem wysokiego skretu, zas „skret watku" jest synonimem niskiego skretu. Tak np. wspól¬ czynnik skretu dla osnowy waha sie w granicach od 3,4 do 5, podczas gdy dla watku od 2,5 do 3,3; Zasady wynalazku daly podstawe do wypro¬ wadzenia nastepujacego równania matematycz¬ nego, które daje ogólna praktyczna wskazówke do skutecznego stosowania wynalazku przy wy¬ robie nie kedzierzawiacych sie tkanin. gdzie M* oznacza wspólczynnik skrecenia, wyra¬ zony jako ilosc skretów na 1 cal, podzielona przez pierwiastek kwadratowy z numeru nitek wedlug skali angielskiej dla bawelny, N oznacza numer nici wedlug skali angielskiej dla bawelny, E o- znacza gestosc osifowy lub watku na 1 cm, a w i / oznaczaja odpowiednio osnowe i watek. • Jezeli tkanina zawiera nitki o róznej grubos¬ ci i o róznych wspólczynnikach skretu, wówczas nalezy kazda grupe nitek rozpatrywac oddzielnie i obliczac wartosc wyrazu: ( M - Te' ) E .AT3/2 podstawiajac odpowiednie wartosci N, m i E dla danej grupy. Wyniki nalezy dodac, aby otrzy¬ mac, calkowity wspólczynnik skretu dla badane¬ go rodzaju tkaniny. Stosowany w tym wzorze wspólczynnik skretu jest taki sam jak ten, któ¬ ry stosuje sie w przemysle wlókienniczym, a w podanym równaniu oraz w opisie i zastrzezeniach grubosc wszystkich nitek jest podana wedlug spo¬ sobu stosowanego przy bawelnie, np. przedza jed¬ wabiu ' sztucznego o 350 denierach odpowiada W przyblizeniu numerowi angielskiemu 15. Nalezy jednak zaznaczyc, ze 'nie dla wszystkich tkanin udaje sie zawsze tak zmienic ich budowe, aby równanie bylo spelnione, jto tez pewne odchylenia sa dopuszczalne.Przy wyrobie tkanin usztywnionych wedlug wynalazku stosuje sie rózne sposoby usztywnia¬ nia, które mozna podzielic na trzy grupy. Pierw¬ sza grupa, najbardziej rozpowszechniona; pole¬ ga na wytwarzaniu rozpuszczalnej w wodzie blonki, osiadajacej na powierzchni tkaniny, jest to tak zwane krochmalenie. Grupa ta obejmuje stosowanie wodnych roztworów krochmalu, róz¬ nych zwyklych gum apreturowych, cukrów itd.Uzyskane za pomoca tych produktów usztywnie¬ nie jest latwo usuwalne przez pranie tkaniny.Drugi sposób usztywniania tkaniny polega na sto¬ sowaniu wodnej emulsji lub zawiesiny substancji nierozpuszczalnej w wodzie.-Do tego celu sluza- rózne zywice, np. otrzymane z aldehydu mrów¬ kowego 'i fenolu, aldehydu mrówkowego i mocz¬ nika, aldehydu mrówkowego i kazeiny ora? zywi¬ ce metakrylowe. Poniewaz wymienione srodki chemiczne sa nierozpuszczalne w wodzie podczas ich stosowania albo nierozpuszczalne po ich za¬ stosowaniu, przeto usztywniona tkanina niestra¬ ci sztywnosci przy praniu. Jednakze np. po dzie- si.ecio- lub dwudziestopieciokrotnym plukaniu zy¬ wice splukuja sie z tkaniny, wskutek czego tra¬ ci sie korzysci stosowania takich nierozpuszczal¬ nych w wodzie substancji. Obydwa te sposoby mozna stosowac do pelnych lub mieszanych tka¬ nin lub nitek, wykonanych z dowolnych wlókien tekstylnych, zawierajacych kosmyki cale lub cie¬ te, naturalne lub syntetyczne wlókna celulozowe albo wlókna ciagle. Sposoby te stosowac, mozna do jedwabiu naturalnego, naturalnej welny, syn¬ tetycznej welny z kazeiny, nylonu lub innych nie- celulozowych syntetycznych wlókien lub przedz, np. kopolimerów octanu winylu i chlorku winy¬ lu, chlorku winylidenu, a nawet do wlókien mi¬ neralnych, jak szkla, azbestu, jakkolwiek w zad¬ nym z niecelulozowych wlókien nie nastepuje pecznienie pod dzialaniem wody i wynikajace stad usztywnienie i kedzierzawienie odwrotne. Trzeci sposób stosuje sie tylko do usztywnienia zasad¬ niczych .materialów, tkanych z nitek bawelnia¬ nych lub zawierajacych bawelne lub inne natu¬ ralne celulozowe wlókna, jak len, sisal, ramie, ko¬ nopie, jute, lub syntetyczne wlókna celulozowe, jak wizkoze, jedwab aminomiedziowy i inne're¬ generowane wlókna celulozowe (wiazki ciete lub wlókna ciagle), badz tez wlókna z estru celulozy (wiazki ciete badz ciagle wlókna), np. octan ce¬ lulozy, maslan celulozy oraz propionian celulozy albo ich mieszaniny lub polimery. Sposób, ten wy¬ maga stosowania srodka chemicznego, kióry specznia i zelatynizuje wlókna celulozy. Po zo¬ bojetnieniu lub wyplukaniu tego srodka usztyw¬ niajacego celuloza zostaje wytracona, nitki lub wlókna celulozowe zostaja zacisniete, a caly ma¬ terial zostaje usztywniony, chociaz nie koniecz¬ nie równomiernie w obydwu kierunkach. Ponie¬ waz srodek usztywniajacy znajduje sie w samej, celulozie, przeto ten sposób usztywniania jest zwykle najlepszy, o ile chodzi o trwalosc na pra¬ nie. Jako czynnik zespalajacy stosuje sie znacz¬ na ilosc srodków chemicznych, znanych i stoso¬ wanych w przemysle wlókienniczym, np. przy ob¬ róbce materialu bawelnianego, chlorek cynku al¬ bo wodorotlenek czteroaminomiedziowy. Jako in¬ ne przyklady mozna przytoczyc „kwasy miesza- — 4 —ne" (azotowy i siarkowy), kwas fosforowy, roz¬ twór wodorotlenku sodowego w temperaturze — 10°C, siarkocjanek wapnia i inne. Oczywiscie zaden silnie alkaliczny srodek zespalajacy nie po-, winien byc stosowany do materialów, zawieraja¬ cych welne lub sztuczne wlókna welniane z ka¬ zeiny. Dzialanie' srodków zespalajacych na wlók¬ na celulozowe jest dobrze znane w przemysle wy¬ kanczania tkanin i jest okreslane jako pecznienie, zespalanie, zelatynowanie lub pergarainowanie, choc w opisie niniejszym nazywane jest zespala¬ niem. Sposoby stosowania tych róznych czynni¬ ków sa rózne, warunki jednak stosowania zosta¬ ly dokladnie opracowane dla kazdego z nich i sa dobrze znane fachowcom. Np. materialy celulo¬ zowe, zespolone za pomoca chlorku cynku sa pod¬ dawane obróbce w ciagu szeregu godzin, podczas gdy tkaniny o skladzie celulozowym poddawane dzialaniu kwasem siarkowym sa obrabiane tylko w ciagu kilku sekund. Pozadana reakcje do u- sztywniania tkanin, zawierajacych wlókna i nitki celulozowe w wymienionych trzech rodzajach ob¬ róbki itanowi polaczony skutek pecznienia i" po¬ wierzchniowego rozpuszczania, powodujacy wza¬ jemne przyleganie wlókien do siebie.W zwyklych materialach wlókienniczych po¬ szczególne nitki usiluja odkrecac sie nieco w kie¬ runku odwrotnym -do otrzymanego skretu. Jesli material, zostaje zwilzony woda, powodujaca w ten sposób specznienie nitek, lub tez nitki zosta¬ ja specznione za pomoca innych cieczy, sklonnosc tych nitek do odkrecania sie wzrasta. Gdyby jed¬ nak normalne nitki mialy moznosc zmniejszania swych srednic, sklonnosc tych nitek do odkreca¬ nia sie zmniejszalaby sie i moglaby sie-zmniej¬ szyc o tyle, ze usilowalyby one skrecic sie scislej.Specznione i usztywnione uprzednio nitki tkani¬ ny przy suszeniu, a wiec i zmniejszaniu sie sred¬ nicy kazdej nitki, usiluja skrecic sie scislej.Wlókna nitek zostaja razem sciagniete tak, ze u- podobniaja sie do jednolitych wlókien*. W nitkach tak polaczonych dwa lub trzy skrety na kazdy cal wywoluja znaczne skrecenie, przy czym w zwyklej miekkiej nitce bawelnianej jeden skret na centymetr, nie wywoluje zadnego dajacego sie zauwazyc skrecenia. Gdy przedza zostaje zespo¬ lona np. za pomoca chlorku cynku, zostaje, ona speczniona tym chlorkiem cynku (znacznie po¬ wiekszajacym jej sklonnosc do odkrecania sie), po' czym chlorek cynku zostaje wyplukany, laczac i utrwalajac nitki w stanie nieco / specznionym (gdy chlorek cynku zostaje usuniety, specznie¬ nie nitki stopniowo sie zmniejsza) i wreszcie po wysuszeniu nitki srednica jej znacznie sie zmniej¬ sza. Podczas suszenia zanika sklonnosc nitki do odkrecania sie, a sklonnosc jej do scislejszego skre¬ cania staje .sie widoczna, przy czym ta sklon¬ nosc ze wzgledu na polaczenie < jest znacz¬ nie, silniejsza niz poprzednia. Sklonnosc po¬ wrotnego kedzierzawienia sie lub powrotu nego skretu powstaje najwidoczniej wtedy, gdy nitka jest najpierw speczniana, (badz przez Wode roztworu, badz przez wode kondensacji), nastepnie usztywniana lub laczona i po wysusze¬ niu wreszcie kondensowana, przy czym okresle¬ nie „kondensowana" oznacza, ze srednica nitki zmniejszyla sie, a jej scislosc powiekszyla. W ce¬ lu zastosowania wyzej podanego równania kie¬ runek skretu w nitkach tak specznionych i u- sztywnionych nalezy uwazac jako kierunek scis¬ lejszego skrecania. Jesli jednak usztywnienie na¬ stepuje bez specznienia, to tak usztywnione nitki odkreca sie w odwrotnym kierunku do skretu, w jakim zostaly usztywnione.Mozna wykonywac rózne tkaniny przeznaczo-' ne do usztywnienia, zawierajace znaczny stosunek nitek w osnowie i (lub) watku, które nie sa specz¬ nione i usztywnione tak, aby moglo powstac od¬ wrotne kedzierzawienie sie (nitki skrecajace sie scislej)', o ile w takich tkaninach osnowa i watek zawieraja 20% lub wiecej nitek specznionych i u- sztywnionych, posiadajacych wlasciwosci odwrot¬ nego kedzierzawienia sle. Tkaniny takie nie beda sie kedzierzawic, gdyz dobrane ilosciowo i jakos¬ ciowo nitki osnowy i watku wywolaja sily o odwrot¬ nych kierunkach, które wzajemnie sie zrównowa¬ za. W takich przypadkach proporcja nitek nie tak usztywnionych (jak równiez ich kierunek skre¬ tu) moze nie byc brana pod uwage ze wzgledu na ich stosunkowo nieznaczny wplyw, na kedzierza¬ wienie sie* w porównaniu z wyraznym i bardzo znacznym wplywem pod Wzgledem kedzierzawie¬ nia, jaki wywieraja* specznione i usztywnione nit¬ ki osnowy i watku o skrecie jednokierunkowym.'Podobnie gdy wlaczy sie kilka miekkich nitek o. skrecie przeciwnym (wzgledem przewazajacych nitek osnowy i watku o skrecie jednokierunko¬ wym), np. wedlug wyzej podanego wzoru mozna ich nie brac pod uwage, gdyz nie wplywaja one powaznie narównanie. ' Przy wykonywaniu wynalazku jest rzecza wazna, aby stosowane nitki osnowy i watku byly przedzone dokladnie z gremplowanej przedzy czesankowej o okreslonych numerach wielokrot¬ nosci skretu i winny byc tkane tak, aby powierz¬ chnie materialu posiadaly scisle jednostajna bu¬ dowe, gdyz sa to te czynniki oraz wzajemna ich zaleznosc, od których zalezy osiagniecie pozada¬ nego wyniku. Jest rzecza znana, ze nawet za po¬ moca najnowoczesniejszych urzadzen i mimo sta¬ rannie kontrolowanej wilgotnosci w przedzalniach powstaja odchylenia w numerach nici podczas przedzenia. Maszyna przedzalnicza, nastawiona do wyrobu nici o grubosci, wynoszacej wedlug skali angielskiej 35, moze po tygodniu pracy wy- — 5dawac nici o grubosci 36 badz 26,'przy czym prze¬ suniecie w kierunku produkowania cienszych ni¬ ci zwykle nastepuje szybciej anizeli przesuniecie w kierunku produkcji nici grubszych. Te zmien¬ nosci w wahaniu numerów przedzy zwykle wyni-. kaja wskutek zmiany wilgotnosci, temperatury i innych przyczyn, które powoduja rozregulowania sie maszyny.W nowoczesnych przedzalniach dokonywa sie badania nitek mniej wiecej co dwa tygodnie, a wyregulowanie przepisanej grubosci nitek jest zwykle dokonywane na wrzeciennicy pierwszej lub drugiej. Ten 'rodzaj kontroli jest wystarczajacy do zwyklego wyrobu tkanin, niewystarczajacy jednak przy wyrobie tkaniny wedlug wynalazku.Wszelka bowiem zmiana grubosci nici powoduje znaczna zmiane w wielkosci skretu, gdyz- prze¬ dzarka nadaje nitce raczej stala liczbe skretów na jednostke dlugosci, niz stala liczbe wielokrot¬ nosci skretu, co widoczne jest z wzoru X —MN, gdzie wartosc M moze sie wahac. Przy wyrobie tkaniny"wedlug wynalazku zaleca sie, aby bada¬ nie nitek i regulowanie urzadzen dokonywane by¬ ly codziennie, zwykle raczej na drugiej wrzecien¬ nicy, a nie na jakiejkolwiek dalszej. Ponadto na¬ lezy zwracac specjalna uwage na regulowanie wilgotnosci w pomieszczeniu przedzalniczym itd.Przy korzystaniu z podanego wyzej równania zamiast teoretycznych lub typowych wartosci sto¬ sowac nalezy raczej grubosci nici wyrazone war¬ toscia N, ustalone za pomoca analizy w prze- _ dzalni i wielokrotnosci skretu ustalone za pomoca znanego wzoru wymagajacego odpowiedniego u- rzadzenia przedzalniczego. Podobnie nalezy sto¬ sowac aktualne gestosci osnowy i watku poda¬ wane przez tkalnie. Stwierdzono, ze zwykle nie¬ znaczne zmiany w gestosciach watku, spowodo- • .wane przez zmiany stopnia napiecia osnowy na krosnie, nie stanowia przeszkody pod warunkiem, ze napiecie tkaniny jest w znany sposób codzien¬ nie regulowane. Stwierdzono, ze dla materialów wymagajacych calkowitego niekedzierzawienia sie, lepiej jest stosowac na krosnie hamulec cierny, niz hamulec samoczynny, który umozliwia wiek¬ sze zmiany w gestosci watku, gdyz na ogól roz¬ rzadza napiecie to z mniejsza* dokladnoscia. Na¬ lezy równiez zwrócic baczna uwage, aby uniknac znacznego odksztalcenia zobojetnionego tkanego materialu w pózniejszych zabiegach wykanczaja¬ cych.Przyklad I. Stwierdzono, ze bawelniany ma¬ terial woalowy o wielkosci 23,6 x 20,4 cm, posiada¬ jacy osnowe i watek z nitek o numerze 50, a watek z nitek o numerze 55 (wedlug skali angielskiej), przeznaczony do uzytku jako material firankowy, kedzierzawil sie, gdyjbyl usztywniony za pomoca preparatu wykanczajacego, zlozonego ze zwiazku mocznika z aldehydem mrówkowym oraz kazeiny z aldehydem mrówkowym. W tym materiale wie¬ lokrotnosc skretu osnowy wynosila 6.97, a wielo- krotnosc skretu watku wynosila 6,0. Sklad ma¬ terialu zostal zmieniony zgodnie z równaniem w celu otrzymania zasadniczo nie kedzierzawiacego^ sie materialu przez zmniejszenie wielokrotnosci skretu osnowy z 6.97 do 6.51, przez powiekszenie wielokrotnosci skretu nitek watka z 6.00 do 6.25,. przez zastosowanie lzejszej osnowy, a mianowi¬ cie o numerze 55,02 zamiast 50 oraz przez zasto¬ sowanie ciezszego watku, a mianowicie o nume¬ rze 50,81 zamiast 55. Gdy te nowe wartosci zo¬ staly zastapione w równaniu lacznie z obecna liczba koncowa watku, wynoszaca 20,23 na cm,, wówczas stwierdzono, ze zasadnicze wyrównanie^ jak okreslone we wzorze, zostaloby spelnione,, gdyby koncowa liczbe osnowy obnizyc do 22,07 na cm. Material tkany wedlug tych nowych da¬ nych nie rózni sie powierzchownie wiele od ma¬ terialu pierwotnego, Jecz w wykonczonych towa¬ rach material nie kedzierzawi sie, jakkolwiek wedlug równania koncowy material rózni.sie od absolutnej równosci o 0.023 jednosci, przy czym 'osnowa przewaza w nieznacznym stopniu. Pa podstawieniu' podanych wartosci do wzoru otrzy¬ muje sie / 55,02 \ \ 651 ~ —^ ) 22^7 1^08,10 0,3154 /- • 50,81 \ - 0,0090 = \ 625~ : 66" )2023 361,96 0,3064 Przyklad II. Wykonano wedlug równania bardzo sztywny material bawelniany, który nie kedzierzawi sie po usztywnieniu go chlorkiem cynku, o wymiarach 18,93 x 17,24 cm stosujac-w osnowie nitki o numerze 12,25 i watku o numerze 10,21. Jesli wielokrotnosc skretu osnowy wynosi 4.00, wówczas z równania w/nika, ze wielokrot¬ nosc skretu watku bedzie 3.34, aby uzyskac ma¬ terial posiadajacy zespoly nitek prawie "doklad¬ nie wyrównywujace miedzy soba kedzierzawienie sie. Podstawiajac podane wartosci do wzoru o- trzymuje sie: l ' 12,25 \ \t,0Q- -^- ) 18,93 + £2,87 1,6847 ( JO,21 \ + 0,0011 = V SSJ— 66 7 17U 32,68 ¦-.-',< 1,68SS — 6fo utkaniu material mozna gotowac i bielic, w ¦celu uczulenia go na dzialanie stezonego roztwo- tu chlorku cynku. Material ten nasyca sie wspom¬ nianym roztworem chlorku cynku mniej wiecej przez dwie godziny, po czym pierze sie dokladnie woda. Po wysuszeniu-, material jest trwale sztyw¬ ny i nie posiada sklonnosci do kedzierzawienia sie.' Przyklad III. Niepodlegajaca kedzierza¬ wieniu sie zespolona organdyne szwajcarska moz¬ na wytwarzac wedlug podanego równania tkajac i zespalajac material o wymiarach 26,53 x 23,34 cm, stosujac zarówno w osnowie jak i w watku bie¬ lone nitki bawelniane o numerze 70. W celu u- Tiikniecia kedzierzawienia sie materialu wykon¬ czonego, wielokrotnosc skretu osnowy winna-wy¬ nosic 6.01, a wielokrotnosc skretu watku winna wynosic 6.55, stanowiac w osnowie róznice 0.009 ^wedlug równania. Podstawiajac podane wartosci do równania otrzymuje sie: / .70,1 \ N l 6)oi — -66~ J 26,53 *586,91 , 0,1984 ( 6,55 — 70,1 ) 23,346 + 0,0058* =- 6e— ' 586,91 Tkanine nie usztywniona, wykonana wedlug wynalazku niniejszego mozna pod wzgledem ke¬ dzierzawienia sie sprawdzic i porównac przez na¬ sycenie 13-to centymetrowych kwadratów tkani¬ ny roztworem (odpowiednim do wlasciwosci u- sztywnianych wlókien i nitek), przeprasowanie ich goracym zelazkiem i zbadanie nastepnie ich odksztalcenia w warunkach normalnych, np. przez stwierdzenie podniesienia sie rogu tkaniny od- poziomej powierzchni podtrzymujacej — nie wiekszego niz ca 4 cm. Najlepsze sprawdzanie tkaniny bawelnianej i (lub) jedwabiu wiskozo¬ wego polega najpierw na uprzednim nasyceniu tkaniny roztworem wykonanym jak nastepuje: 1) Roztwór bakelitu (XR568, czesciowo spolime- v ryzowany roztwór zwiazku- fenolu z aldehy¬ dem mrówkowym, 40% bakelitu, 60% alko7 holu metylowego) 4 czesci 2) Alkohol metylowy ...... 1 „ 3) Woda 5 „ Nasiakniecie materialu powyzszym roztworem moze wynosic np. 125 -— 150% wagowych w sto¬ sunku do materialu zasadniczego. Nastepnie prób¬ ke wyciska sie miedzy dwiema metalowymi po¬ wierzchniami (calkowite cisnienie wynosi 4,5 kg) i w temperaturze wynoszacej mniej- wie¬ cej 150°C, w ciagu 60 sekund, w celu calkowite¬ go spolimeryzowania i osadzania sie zywicy. Na¬ stepnie próbke wyjmuje sie bezzwlocznie i kladzie na poziomej powierzchni, np. na stole, i obserwu¬ je. Materialy badane mozna uwazac za nie posia¬ dajace sklonnosci do kedzierzawienia sie, jezeli próbka pozostaje na plaszczyznie rozciagnieta i zaden z jej rogów nie podniesie sie wyzej niz 2,5 do 4 cm nad poziom powierzchni, na której byla polozona. Tkaniny wedlug wynalazku sa dobre w granicach pot&nych wielkosci. Wiekszosc zna¬ nych roztworów usztywniajacych lub zespalaja¬ cych nie powoduje podniesienia sie rogu kwadra¬ tu 13 x 13 cm powyzej 1,5 do 2,5 cm ponad pod¬ trzymujaca powierzchnie pozioma. » PL