Jest rzecza znana,- ze wybarwienia barwni¬ kami, zawierajacymi miedz lub miedziowanymi, daja sie wytrawiac na bialo tylko bardzo trudno i do celów praktycznych niedostatecznie, nawet jesli barwniki wywodza sie od barwników azo- wych, dajacych sie w stanie wolnym od metalu wytrawiac czysto na bialo. Zwlaszcza przy dru¬ kowaniu trawionym na sztucznym jedwabiu osia¬ ga sie jedynie odcienie .od brazowawych do oliw¬ kowych, które w zadnym przypadku nie odpo¬ wiadaja wymaganiom praktycznym. Poniewaz wybarwienia barwnikami zawierajacymi miedz lub miedziowanymi odznaczaja sie duza trwalos¬ cia na swiatlo a czesto tez bardzo dobra trwalos¬ cia na wciele, sposób wytrawiania, pozwalajacy stosowac te grupe barwników, jest specjalnie cenny.Znany juz jest wprawdzie sposób wytrawiania wybarwien uzyskanych przy pomocy barwników zawierajacych miedz, polegajacy na tym, ze po redukujacym wytrawianiu alkalicznym hydrosiar- czynem miejsca wytrawione, ale tylko te miej¬ sca, traktuje sie nadtlenkiem wodoru. Z powodu niszczacego dzialania nadtlenku wodoru na bar¬ wnik musi sie przy tym starannie zwracac uwage, aby tylko miejsca wytrawione zetknely sie ze srodkiem utleniajacym. Ta niedogodnosc utrudnia stosowanie w praktyce tego skomplikowanego, z natury rzeczy dwustopniowego sposobu wytrawia¬ nia.Jest- równiez rzecza znana poprawianie trwa¬ losci wybarwien na wode, polegajace na tym, ze material zabarwiony traktuje sie roztworami sztucznych zywic lub produktów dajacych sie przeprowadzic w zywice, a które to produkty o- trzymuje sie przez reakcje nizszych aldehydów alifatycznych ze zwiazkami zawierajacymi grupy aminowe lub iminowe. Do tego celu polecane sa np. produkty reakcji formaldehydu z mocznikiem, tiomocznikiem, cyjanoamidem, dwucyjanodwu- amidem, melamina itd. oraz mieszaniny lub pro¬ dukty reakcji mieszanin tych lub podobnych zwiazków z formaldehydem. Przez takie trakto-wanie poprawia sie wprawdzie trwalosc wyba¬ wien na wode, lecz z drugiej strony wystepuje czesto ta niedogodnosc, ze trwalosc wybarwien na swiatlo zostaje znacznie zmniejszona. Tej nie¬ dogodnosci zapobiega sie, dodajac do kapieli wy¬ kanczajacych rozpuszczalnych soli miedzi, zawie¬ rajacych miedz jonotwórcza lub w postaci zwiaz¬ ków zespolonych, np. dodajac octanu miedzi. Po¬ garszajacy trwalosc na swiatlo wplyw np. srodka utrwalajacego zostaje przez to zmniejszony. W handlu znajduja sie srodki utrwalajace po czesci W kombinacji ze zwiazkami miedzi, np. produkty o zastrzezonych nalewach" handlowych „Fibro- fix", ,,Cuprofix"hib „Tinofix". Jesli wybarwienia barwnikami, dajacymi sie wytrawic np. na mate¬ rialach celulozowych, uodparnia sie na wode srod¬ kami zawierajacymi miedz/wystepuje czesto trud¬ nosc, zwlaszcza przy wybarwieniach, na sztucznym jedwabiu wiskozowym, ze wytrawien nienagannie bialych nie daje sie juz otrzymac przy pomocy zwykle stosowanych past drukarskich hydrosiar- czynowych.Jezeli wytrawia sie takie wybarwienia na sztucznym jedwabiu wiskozowym hydrosiarczy- nowymi pastami przed traktowaniem srodkami zawierajacymi miedz i dopiero nastepnie traktu¬ je sie je srodkiem zawierajacym miedz, to i wów¬ czas nie otrzymuje sie bialych odcieni figur tra¬ wionych a jedynie odcienie brazowawe do celów praktycznych zupelnie nie "wystarczajace.Stwierdzono, ze wybarWienia barwnikami a- zowymi. zawierajacymi miedz i dajacymi sie wy¬ trawiac w stanie wolnym od metalu; mozna hy- drosiarczynem wytrawiac czysto na bialo, jezeli- do pasty, wytrawiajacej doda sie srodków odda¬ jacych jony cyjanowe. Sposobem tym mozna równiez wytrawiac bez zarzutu na bialo takie wybarwienia, zawierajace metal lub nie zawiera¬ jace go, uzyskane przy pomocy barwników, da¬ jacych sie wytrawiac w stanie wolnym od meta¬ lu, które traktowano znanymi srodkami utrwala¬ jacymi z dodatkiem soli miedzi w celu poprawie¬ nia ich trwalosci, zwlaszcza trwalosci na wode.Obojetne jest przy tym, czy ma sie do czynie¬ nia z barwnikami, które z miedzia wchodza w zwiazki zespolone, czy tez nie. Jest to tym dziw¬ niejsze, ze dzialanie srodka utrwalajacego polega prawdopodobnie na tworzeniu sie na traktowa¬ nym, materiale zabarwionym warstewek nieroz¬ puszczalnych w wodzie, zwykle zywicowych, któ¬ re zdawaloby sie, ze beda'utrudniac dostep pasty wytrawiajacej i srodka oddajacego jony cyjanj- we.Pod srodkami oddajacymi jony cyjanowe na¬ tezy ogólnie rozumiec takje srodki, które przy procesie wytrawiania lub parowania daja dosta¬ teczna jlosc jonów cyjanowyeh, aby usunac me- ?al, pochodzacy z barwników zawierajacych, miedz.Ze srodków tych nalezy zwlaszcza wymienic rozpuszczalne sole kwasu cyjanowodorowego, jak cyjanek sodu, cyjanek potasu itd., nierozpuszr czalne sole kwasu cyjanowodorowego, jak cyja¬ nek cynku, cyjanek kadmu itd., które, czy to przez hydrolize czy tez przez reakcje chemiczna, np. z weglanami metali alkalicznych daja w cza¬ sie procesu wytrawiania lub parowania jony cy¬ janowe, zespolone sole kwasu cyjanowodorowe¬ go, których centralny atom metalu daje sie wy¬ przec przez miedz, jak cynkocyjanek sodu, cyn- fcotfyjanek potasu, roztwór cyjanku cynku w roz¬ tworze amoniaku, kadmocyjanek sodu lub potasu -itd., wreszcie takie zwiazki, jak cyjanohydryny rozpadajace sie podczas wytrawiania i parowa¬ nia..Najprostszym i najlepszym sposobem jest do¬ dawanie srodków oddajacych jony cyjanowe do pasty wytrawiajacej. Mozna jednak tez po zwy¬ klym trawieniu hydrosiarczynem miejsca wytra¬ wione, a przy ostroznym traktowaniu i odpowied¬ nim doborze srodków dajacych jony cyjanowe nawet caly material wytrawiany, traktowac srod¬ kami oddajacymi jony cyjanowe i w ten sposób dopiero nastepczo rozjasnic miejsca wytrawione.Podane nizej przyklady wyjasniaja sposób nie ograniczajac go, przy czym podane w nich czesci oznaczaja czesci wagowe, o ile nie zaznaczono inaczej.Przyklad I. ¦ Niebieskie miedziowane wy- barwienie na sztucznym jedwabiu, otrzymane przy uzyciu barwnika z przykladu I patentu szwajcar- - skiego nr 236584, drukuje sie na walcach drukar¬ skich obojetna liydrosiarczynowa pasta wytrawia¬ jaca^ o nastepujacym skladzie: 400 czesci zageszczacza 250 „ hydrosiarczynu FDW stezonego 25 „ cynkocyjanku sodu 325 „ wody 1000 czesci Nastepnie paruje sie i postepuje dalej jak zwykle. Otrzymuje sie w ten sposób na wybar- wieniu czysto biale wzory wytrawione, podczas gdy bez dodatku cynkocyjanku sodu otrzymuje sie tylko nieuzyteczny szarobrunatny odcien miejsc wytrawionych. Podobne rezultaty otrzy¬ muje sie przy uzyciu zamiast cynkocyjanku sodu odpowiednich ilosci srodków oddajacych jony cyjanowe wymienionych wyzej w punktach 1 — 4.Przyklad II. Czarne miedziowane wybar*- wienie na wiskozie, drukuje sie na walcach dru¬ karskich alkaliczna liydrosiarczynowa pasta wy¬ trawiajaca o nastepujacym skladzie: — 2 —400 czesci zageszczacza skrobiowa - tragan- towego 150 ,, hydrosiarczynu FDW stezonego 100 „ hydrosiarczynu FD stezonego 50 ,, potazu 25 ,, cyjanku cynku 25 „ amoniaku wodnego stezonego 250 ,, wody 1000 czesci Nastepnie paruje sie i postepuje dalej jak zwykle. Na czarnym wybarwieniu otrzymuje s^e czysto biale wzory wytrawione, podczas gdy bez dodatku cyjanku cynku otrzymuje sie tylko oliw- kowo-brunatny odcien miejsc wytrawionych.Podobne rezultaty otrzymuje sie przy uzyciu za¬ miast cyjanku cynku odpowiednich ilosci srod¬ ków oddajacych jony cyjanowe wymienionych w opisie w punktach 1 — 3.Przyklad III. Brunatne, zawierajace miedz, wybarwienie na sztucznym jedwabiu,' otrzymane przy uzyciu barwnika trójazowego z przykladu I patentu francuskiego nr 858095, drukuje sie hydrosiarczynowa pasta wytrawiaja¬ ca, otrzymana wedlug przykladu II, i postepuje dalej jak zwykle. Na brunatnym wybarwieniu otrzymuje sie czysto biale wzory wytrawione, podczas gdy bez dodatku cyjanku cynku d'o pasty wytrawiajacej otrzymuje sie tylko, pomaranczo- wo-brunatny odcien miejsc wytrawionych.Przyklad IV. Zielono-niebieskie wybar¬ wienie na sztucznym jedwabiu otrzymane przy uzyciu miedziowanego barwnika, blekitu dwufe- nylobrylantowego FF (Schultz, tabele barwników, 7 wydanie Nr. 510), drukuje sie hydrosiarczyno¬ wa pasta wytrawiajaca, otrzymana wedlug przy¬ kladu II. Po zwyklej obróbce otrzymuje sie na zielono-niebieskim wybarwieniu czysto biale_ wzory wytrawione, podczas gdy bez dodatku cy¬ janku cynku do1 pasty wytrawiajacej otrzymuje sie tylko, nieuzyteczne wytrawienia o odcieniu brunatnawym.Przyklad V. Czarne miedziowane wybar¬ wienie na wiskozie, drukuje sie na walcach dru¬ karskich alkaliczna hydrosiarczynowa pasta wy¬ trawiajaca o nastepujacym skladzie: 400 czesci zageszczacza skrobiowo - tragan- towego hydrosiarczynu FDW stezonego hydrosiarczynu FD stezonego potazu cyjanohydryny formaldehydu amoniaku wodnego stezonego wody 1000 czesci Nastepnie paruje sie i postepuje dalej jak zwykle. Na czarnym wybarwieniu otrzymuje sie czysto biale wzory wytrawione, podczas gdy bez 150 100 50 30 20 250 f tt *y rr „ ? dodatku cyjanohydryny formaldehydu do pasty wytrawiajacej otrzymuje sie tylko wytrawienia c odcieniu oliwkowo-brunatnym.Przyklad VI. Wybarwienie uzyte w przy¬ kladzie I drukuje eie alkaliczna hydrosiarczyno¬ wa pasta wytrawiajaca o nastepujacym skladzie: '400 czesci zageszczacza 150 „ hydrosiarczynu FDW stezonego 100 „ hydrosiarczynu FD stezonego 50 ,, potazu 30 ,, cyjanohydryny kwasu benzaldehy- dosulfonowego (otrzymanej z kwa¬ su benzaldehydo-^-sulfonowego i kwasu cyjanowodorowego) 20 „ amoniaku wodnego stezonego 250 „ wody 1000 czesci Nastepnie paruje sie i postepuje dalej jak zwy¬ kle. Na niebieskim wybarwieniu otrzymuje sie czysto biale wzory wytrawione, podczas gdy bez dodatku cyjanohydryny kwasu benzaldehydosul- fonowego otrzymuje sie tylko, wytrawienia o od¬ cieniu brunatnawym.Przyklad VIT. Niebieskie wybarwienie na wiskozie, otrzymane przy uzyciu barwnika z przy¬ kladu I szwajcarskiego patentu nr 236584 i po¬ traktowane „Fibrofixem" firmy Courtauld's Ltd. w Londynie, srodkiem poprawiajacym trwalosc, oraz octanem miedzi, drukuje sie na walcach dru¬ karskich obojetna hydrosiarczynowa- paste wytra¬ wiajaca o nastepujacym skladzie: 400 czesci zageszczacza 150 „ hydrosiarczynu FDW stezonego 100 „ hydrosiarczynu FD stezonego 50 „ potazu 25 r, cyjanku cynku 25 ,, amoniaku wodnego stezonego 250 ,, wody 1000 czesci Nastepnie paruje sie i postepuje dalej , jak zwykle. Otrzymuje sie ostre biale wytrawienia, podczas gdy takie same wytrawienia uzyskane przy uzyciu pasty wytrawiajacej bez cyjanku cynku sa nie ostre i plamiste i maja odcien bru- natnawy.Przyklad VIII. Zielono-niebieskie wybar¬ wienie na wiskozie otrzymane przy uzyciu barw¬ nika blekitu dwufenylobrylantowego FF (Schultz, tabele barwników, 7 wydanie Nr. 510) i potrakto¬ wane produktem handlowym „Cuprofix" firmy Chemische Fabrik vormals Sandoz A. G. w Ba¬ zylei, drukuje sie hydrosiarczynowa pasta wytra¬ wiajaca opisana w przykladzie VII. Po zwyklej obróbce otrzymuje sie na zielono-niebieskim wy¬ barwieniu czysto biale wzory wytrawione, pod¬ czas gdy ta sama hydrosiarczynowa pasta wytra- — 3 —*wiajaca bez cyjanku cynku dziala niedostatecznie i daje jedynie plamiste wzory.Jezeli zamiast podanego wyzej wybarwienia stosuje sie wybarwienie otrzymane przy uzyciu, barwnika z przykladu I patentu szwajcarskiego nr 236584 i potraktowane „Cuprofixem;', wów¬ czas przy pomocy pasty wytrawiajacej wedlug przykladu VII uzyskuje sie piekne biale figury wytrawione, podczas gdy ta sama pasta wytra¬ wiajaca bez cyjanku cynku nie daje bialych wy- trawien.Przyklad IX. Zielone wybarwienie na wiskozie, otrzymane przy uzyciu barwnika wed¬ lug patentu szwajcarskiego nr 153709 i utrwalo¬ ne na pranie przy pomocy ,,Tinofixu" firmy J. R.Geigy A. G. w Bazylei, srodka poprawiajacego trwalosc, z dodatkiem octanu miedzi, drukuje sie na walcach drukarskich hydrosiarczynowa pasta wytrawiajaca,- opisana w przykladzie VII, paruje i dobrze plucze. Otrzymuje sie biale lub lekko zóltawe figury wytrawione^ podczas gdy z ta sa¬ ma pasta wytrawiajaca bez dodatku cyjanku cyn¬ ku otrzymuje sie tylko brunatno-fiolkowe odcie¬ nie wytrawien.Przyklad X. Fiolkowe wybarwienie na wiskozie uzyskane przy uzyciu barwnika dwuazo- wego otrzymanego z kwasu p-aminobenzenosul- fonowego jako skladnika poczatkowego, i-amino< -£-metoksy-5-metylobenzenu jako skladnika posredniego i kwasu 2-fenyloamino-5-oksynafta- leno-7-sulfonowego jako skladnika koncowego,, które to wybarwienie utrwalono na pranie przez potraktowanie „Cuprofixem", drukuje sie hydro¬ siarczynowa pasta wytrawiajaca opisana w przy¬ kladzie VII, paruje i plucze. Otrzymuje sie czy¬ sto biale figury wytrawione, podczas gdy ta sa¬ ma pasta wytrawiajaca bez cyjanku cynku daje tylko wytrawienie o odcieniu szarym.W podanej nizej tabeli zebrano kilka dalszych^ przykladów: a) Odcien wytrawien. przy uzyciu hydrosiarczy- nowej pasty wytrawiajacej' wedlug przykladij.VII. b) Odcien wytrawien przy uzyciu hydrosiarczy- nowej pasty wytrawiajacej be? cyjanku rynku BARWNIK 1. Bezposredni szkarlat trwaly B (Schultz Nr. -584) 2. Brunat kuprani- lowy R' (Schultz Nr. 682 3. Brunat bezpos¬ redni M (Schultz Nr. 412) 4. Barwnik wedlug . patentu szwaj- | carskiego | nr. 199104 1 Odcien wybaiwienia Da wiskozie szkarlatny brunatny brunatny niebiesko- zielony Odcien wytrawien po potraktowaniu Fibrofixem + octan miedzi 1 a) zóltawo- bialy b) szaro¬ brunatny a) bialy b) szary a) bialy a) bialy b) brunatny Cuprofixem taki sam taki sam taki sam taki sam taki sam taki sam taki ?am Tinofixem -j- taki sam taki sam taki sam taki sam taki sam taki sam taki sam I Zamiast cyjanku cynku mozna w podanych wyzej przykladach uzywac równie dobrze innych zwiazków cyjanowych. PL