Wynalazek dotyczy urzadzenia sterów- niczo-lacznego do zmiennych przekladni, zwlaszcza w pojazdach silnikowych. Jest ono pomyslane przede wszystkim dla ukla¬ dów o wielkiej mocy napedowej. Azeby w takich wypadkach mozna bylo utrzymac w malych granicach wymiary sprzegla mi¬ mo wielkiej mocy, która ma byc przenie¬ siona, musi sie zastosowac bardzo silna sprezyne sprzegla, wykazujaca w niektó¬ rych wypadkach sile zwieraijaca do kilku¬ set kilogramów. Przy tak silnych sprezy¬ nach wylaczanie sprzegla napotyka na pewne trudnosci. Znane urzadzenia samo¬ czynne, sluzace do wylaczania sprzegla, sa klopotliwe i nie zawsze dzialaja nie¬ zawodnie.Przekladnie zmienne, bedace przed¬ miotem wynalazku, sa zaopatrzone w sprzegla laczne, poruszane za pomoca tlo¬ ków wlaczajacych. Oprócz tego moga byc wyposazone w pomocnicze urzadzenia wlaczajace do przyspieszania przebiegu laczenia. Wedlug wynalazku czynnik cis¬ nacy, sluzacy do poruszania tloków wla¬ czajacych i pomocniczego urzadzenia wla¬ czajacego, jest samoczynnie nastawiany na rozmaite stopnie cisnienia podczas pracy przekladni. Umozliwia to proste i lekkie uksztaltowanie ukladu pompowego i prze-Wodow i zmniejsza znacznie zuzycie urza¬ dzenia pompowego.Wedlug wynalazku stosuje sie przy otwartym narzadzie, dopuszczajacym czyn¬ nik cisnacy do glównego sprzegla napedu, dlawienie wzglednie zamkniecie czesci obiegu czynnika cisnacego po to, azeby w obiegu czynnika cisnacego uzyskac zwiekszenie cisnienia.Ponadto wedlug wynalazku odlacza sie za pomoca zaworu czesc obiegu czynnika cisnacego od pozostalych przewodów czyn¬ nika przy wylaczonych sprzeglach lacz¬ nych i w polozeniach tloków pomiedzy po¬ lozeniami koncowymi, otrzymujac dalszy stopien wzrostu cisnienia, utrzymujacy sprzeglo glówne niezaleznie od nastawie¬ nia dzwigni uruchomiajacej tak dlugo w stanie wylaczonym, dopóki wspomniane tloki pozostaja w polozeniach posrednich.Dalsza cecha znamienna wynalazku po¬ lega na tym, ze glówne sprzeglo cierne, a w danym wypadku cylindry 'wlaczajace i pomocnicze urzadzenie wlaczajace sa przylaczone do obiegu oleju do smarowa¬ nia zmiennej przekladni, który zamyka sie podczas laczenia i wylaczania glównego sprzegla, tak ze w przewodach, prowa¬ dzacych do glównego sprzegla napedu, cy¬ lindrów i pomocniczego urzadzenia wla¬ czajacego nastepuje odpowiedni wzrost cisnienia.Wedlug dalszej cechy wynalazku jest wbudowany w obiegu * czynnika cisnacego glównego sprzegla'napedu oraz ewentual¬ nie cylindrów i pomocniczego urzadzenia wlaczajacego zawór dla nadmiaru cisnie¬ nia, który 'moze byc na przyklad uksztal¬ towany -jako zawór róznicowy. Zgodnie z wynalazkiem ten zawór dla nadmiaru cisnienia zostaje dodatkowo obciazony za pomoca odgalezienia doprowadzenia cis¬ nienia sterowanego przez tloki w ich po¬ lozeniu posrednim, w którym sprzegla laczne sa wylaczone, tak ie nastepuje dalsze zwiekszenie cisnienia w obiegu czynnika cisnacego glównego sprzegla na¬ pedu, cylindrów i pomocniczego urzadze¬ nia wlaczajacego.Na rysunku przedstawiono czesciowo w przekroju dwa przyklady wykonania wedlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia przyklad wykonania, w którym pierwszy stopien wzrostu cisnienia uzyskuje sie przez dlawienie oleju w przewodzie sma¬ rowym, podczas gdy dalszy wzrost cisnie¬ nia uzyskuje sie calkowitym zamknieciem przewodu oleju do smarowania.Na fig. 2 wybrano taki przyklad wy¬ konania, w którym przez zamkniecie prze¬ wodu oleju do smarowania uzyskuje sie drugi stopien wysokosci cisnienia, pod¬ czas gdy trzeci stopien osiaga sie przez dodatkowe obciazenie zaworu dla nad¬ miaru cisnienia, wbudowanego w przewód oleju.Na fig, 1 oznacza 1 zmienna przeklad¬ nie znanej budowy, której nie pokazane sprzegla laczne sa poruszane tlokami 30, 60, 90 przez trzony tlokowe 31, 61, 91, dzwignie 32, 62, 92 i waly 33, 63, 93. 2 oznacza skrzynke przekladni z urza¬ dzeniem wstepnego wybieraka 3, nasta¬ wianego dzwignia 4. Liczba 10 oznacza na¬ rzad sterowniczy, przynalezny do tloka 30.Narzady sterownicze, przynalezne do tlo¬ ków. 60 i 90, nie sa pokazane na rysunku.Maja one te sama budowe i dzialanie, jak pokazany narzad sterowniczy 10. Narzad sterowniczy 10 posiada wytloczenia 11, 12, 13. Liczby 14, 15, 16 sa to kanaly sterow¬ nicze, a 17, 18 otwory odwietrzajace.W urzadzeniu wstepnego wybieraka sa wykonane dla kazdego narzadu sterowni¬ czego otwory i wreby, z których jest wi¬ doczny otwór katowy 20 i wrab 21, slu¬ zace do nastawiania narzadu sterownicze¬ go 10. Liczby 22, 23 oznaczaja otwory od- wietrzajace, 24 i 25 — przewody prowa¬ dzace do lewego wzglednie prawego kon¬ ca narzadu sterowniczego' 10. Liczba 725 oznacza przewód, uchodzacy do wrebu 26, ^ 2 —rozciagajacego sie na calej dlugosci urza¬ dzenia wstepnego wybieraka 3.Od cylindra 35 tloka 30 prowadzi prze¬ wód 36 do kanalu sterowniczego 16, a przewód 34 — do kanalu sterownicze¬ go 14. Do cylindra 65 tloka 60 uchodza przewody 64, 66, a do cylindra 95 tloka 90 — przewody 94, 96.Trzon tlokowy 31 posiada wreby 40, 41, 42, 43, trzon tlokowy 61 wreby 70, 71, 72, 73, a trzon tlokowy 91 wytoczenia 100, 101, 102, 103. Liczby 45, 46, 47, 48, 49, 50 oznaczaja przewody, 55 i 56 — oitwory od- wietrzajace.Liczba 150 oznacza silnik spalinowy, na którego doplyw paliwa oddzialywa dzwignia 152. Na dzwigni 152 jest. zacze¬ piony trzon 153 tloka 154, umieszczony w cylindrze 155. Liczba 159 oznacza glówny wal przekladni zmiennej 1, którego kolo zebate 160 jest widoczne. Liczba 161 ozna¬ cza wal poboczny przekladni zmiennej z uwidocznionym jego kolem zebatym 162.Liczba 163 oznacza polowe sprzegla glów¬ nego, osadzana na wale 159 z tarczami sprzeglowymi 164., Liczba 165 oznacza po¬ wierzchnie hamownicza, do której moze byc dociskany hamulec 166 za pomoca tloka 168 w cylindrze 167. Na wale 158 jest umieszczona druga polowa glównego sprzegla, oznaczona cyfra 170 z tarczami ciernymi 171. Liczba 172 oznacza sprezy¬ ne zwierajaca sprzeglo, której sila zwarcia moze byc zniesiona za pomoca tloka 173, umieszczonego w cylindrze 174. Prze¬ strzen na prawo od tloka 173 jest ozna¬ czona cyfra 175. Do niej uchodzi prze¬ wód 176.Na wale 158 jest umocowane kolo ze¬ bate 177, zazebiajace sie z kolem zebatym 178. Kolo zebate 178 laczy sie z polowa sprzegla 179, która moze byc przesunie¬ ciem tloka 181 w przestrzeni 182 polaczo¬ na z polowa sprzegla 180, osadzona na wa¬ le 161. Liczba 183 oznacza sprezyne, dzia¬ lajaca na polowy sprzegla 179, 180 w kie¬ runku wylaczajacym. Przestrzen 182 laczy sie z przewodem 226.Pompa 200 doprowadza cisnienie do wysokosci potrzebnego cisnienia robocze¬ go. W pokazanym przykladzie uzyto do tego celu pompe do smaru, której przewód 201 uchodzi do skrzynki 2, Od przewodu 201 odgaleziaja sie przewody doprowadza¬ jace 202 i 203. Przewód 201 przechodzi ponadto przez przestrzen 204 cylindra 205, w której znajduje sie sprezyna 206, obcia¬ zajaca zawór 207. Na zaworze 207 jest wy¬ toczenie 208. Do dolnej czesci zaworu 208 przylega trzon 220 tloka 221, znajdujace¬ go sie w dolnej przestrzeni 222 cylindra 205. W dolnym polozeniu koncowym za¬ woru 207 przewód 203, uchodzacy do cy¬ lindra 205, jest zamkniety. Na wysokosci wytoczenia 208 uchodzi przewód 219, a ponizej tloka 221 — przewód 50. Od przewodu 50 odgalezia sie przewód 226, uchodzacy do cylindra 155. Liczby 210 i 211 OiZinaczaja otwory odwietrzajace.Przewód 202 prowadzi do oslony 230 zaworu, w którym uniesci sie narzad za¬ mykajacy 231, odlaczajacy w dolnym swoim polozeniu przewód 202. Narzad za¬ mykajacy 231 posiada wytoczenie 232, na którego wysokosci uchodzi przewód 176 do oslony 230 zaworu. Na dno narzadu za¬ mykajacego dziala sprezyna 234. Liczba 240 oznacza tlok z wytoczeniem 241, utrzy¬ mywany sprezyna 242 w pokazanym gór¬ nym polozeniu koncowym. 245, 246, 247 sa to otwory odwietrzajace. Na wysokosci wytoczenia 241 uchodzi do oslony 230 za¬ woru przewód 250, laczacy sie z dopro¬ wadzeniem 125 i przewód 251, uchodzacy do przewodu 176.Liczba 300 oznacza dzwignie urucho¬ miajaca, znajdujaca sie pod dzialaniem sprezyny 301. Za pomoca osobnych draz¬ ków, z których zaznaczono tylko czesci 302 i 303, moze dzwignia 300 dzialac na glówne sprzeglo 163, 170 w sensie wyla¬ czania. Przez drazki 310, 312, 314, 316 — 3 —dziala dzwignia 300 na narzad zamyka¬ jacy 231. Drazek 310 posiada podluzny otwór 311, tak ze czlon zamykajacy moze byc podniesiony bez poruszenia dzwigni uruchomiajacej 300. Na drazku 312 jest za¬ czepiona sprezyna ciagnaca 313, naciska¬ jaca za pomoca drazka 316 na 'czlon za¬ mykajacy 231 i starajaca sie utrzymac go w jego dolnym polozeniu wbrew naciskowi sprezyny 234. 330 oznacza oslone zaworu róznicowe¬ go, którego wiekszy tlok jest oznaczony liczba 331, a mniejszy 332. Liczby 333 i 334 oznaczaja sprezyny. Na prawo od tloka 332 uchodzi przewód 212, prowadza¬ cy do miejsc smarowania 213, 214 itd.Oprócz tego uchodzi na prawo od tloka 332 przewód 340, uchodzacy do oslony 205 zaworu powyzej zaworu 207. Na lewo od tloka 331 uchodzi przewód 341, tworzacy polaczenie z przewodem 176. Liczba 342 oznacza otwór odwietrzajacy. Liczba 350 oznacza wbudowany w przewód 201 za¬ wór do nadmiaru cisnienia i zabezpiecza¬ jacy, który po stronie wypustowej jest po¬ laczony z przewodem 212 poprzez dopro¬ wadzenie 351.Urzadzenie wedlug wynalazku jest przedstawione na rysunku w polozeniu spoczynku. Jezeli kierowca chce wlaczyc inny bieg, do czego, jak sie przyjmuje, jest potrzebne przesuniecie tloka 30 z pokaza¬ nego prawego polozenia koncowego w le¬ we polozenie koncowe, nastawia dzwignia 4 tak urzadzenie wstepnego wybieraka 3, ze przewód 25 laczy sie z wrebem 26, a przewód 24 odwietrza sie poprzez wrab 21 i otwór 22. Dokonano tak wstepnego wyboru nowego biegu. Na razie jednak nic sie nie dzieje, poniewaz doprowadzenie z przewodu 201 przez polaczenie 202 jest zamkniete narzadem zamykajacym 231.Jezeli ma sie dokonac laczenia, wychy¬ la sie dzwignie uruchomiajaca 300, a wsku¬ tek tego podnosi sie drazek 316. Narzad zamykajacy 231 porusza sie teraz pod dzia¬ laniem sprezyny 234 w góre. Teraz moze czynnik cisnacy przedostawac sie z prze¬ wodu 202 przez wytoczenie 232 do prze¬ wodu 176 i do przestrzeni 175.Z przewodu 176 rozchodzi sie cisnienie przez przewód 251, wytoczenie 241, prze¬ wód 250 do przewodu 125 skrzynki 2. Cis¬ nienie to przedostaje sie przez wrab 26, kanal katowy 20 do przewodu 25. Narzad sterowniczy 10 przesuwa sie w lewo. W celu zapobiezenia niezamierzonemu prze¬ sunieciu sie narzadów sterowniczych pod wplywem wstrzasów podczas jazdy lub tp. moga one byc, jak to pokazano, zabezpie¬ czone za pomoca progów kulkowych albo innym urzadzeniem. Cisnienie, doprowa¬ dzone z przewodu 201 do kanalu sterow¬ niczego 15, przedostaje sie teraz nie przez kanal sterowniczy 16 do przewodu 36, tyl¬ ko przez kanal sterowniczy 14 do przewo¬ du 34 na prawo od tloka 30. Tlok 30 nie moze sie jednak jeszcze posunac w lewo, a tym samym nie moze byc wylaczone od¬ nosne sprzeglo laczne, poniewaz glówne sprzeglo 163, 170 jest jeszcze wlaczone, a tym samym powierzchnie boczne tarcz sprzegiel lacznych sa jeszcze obciazone przenoszonym momentem obrotu.Cisnienie obiegu czynnjika cisnacego, wytwarzane w tej chwili przez urzadzenie pompowe 200 i panujace jeszcze w calym ukladzie przewodów, wynosi np. 1 do 1,5 atm. Przy tym cisnieniu kierowca nie mo¬ ze jednak jeszcze wylaczyc glównego sprzegla 163, 170, poniewaz nacisk, wy¬ wierany przez drazki 302, 303, jak równiez cisnienie w przestrzeni 175, wynoszace równiez 1—1,5 atm, nie moga przezwycie¬ zyc wielkiej sily zwierajacej sprezyny 172.Doplyw do przewodu 212 i do miejsc smarowania 213, 214 itd. jest regulowany zaworem róznicowym 330 w ten sposób, ze olej, doplywajacy przez przewód 340, na¬ ciska na tlok 332, tak iz otwiera ujscie przewodu 212. - 4 -W miedzyczasie dostaje sie czynnik cis¬ nacy przez przewód 341 na lewa strone tloka 331. Tlok 331 zostaje przesuniety w prawo, a wskutek tego poprzez sprezy¬ ny 333 i 334 obciaza sie tlok 332. Tlok 332 srtara sie zamknac przewód 212 wbrew cisnieniu, doprowadzanemu przez przewód 340. Sprezyny 333, 334 i srednice tloków 331, 332 sa tak dobrane, ze na prawo od tloka 332 powstaje wzrost cisnienia do pewnej oznaczonej granicy, np. 10 atm.Cisnienie to rozchodzi sie natychmiast, z wyjatkiem obiegu 212, 213, 214 itd., na caly pozostaly przylaczony uklad Cisnie¬ nie w przestrzeni 175 moze wiec z pomoca mechanizmu 302, 303 albo samo wylaczyc sprzeglo 163, 170.Skoro glówne sprzeglo zostalo wyla¬ czone, ustaje nacisk na boczne powierzch¬ nie klów tarcz sprzegiel lacznych, a cis¬ nienie, które w miedzyczasie wzroslo rów¬ niez w przewodzie 34, porusza tlok 30 z pokazanego prawego polozenia konco¬ wego w lewo. Przy tym poprzez wrab 42 przewód 34 laczy sie z przewodem 47, tak ze cisnienie moze sie przedostac do tego przewodu. Z przewodu 47 przenosi sie cis¬ nienie poprzez wytoczenie 101 do prze¬ wodu 50, a stamtad pod tlok 221. Tlok 221 podnosi sie i podnosi swoim trzonem 220 zawór 207 ku górze. Wskutek tego zamy¬ ka sie doplyw cisnienia z przewodu 201 do przewodu 340. Do przewodu 212 nie przedostaje sie wiec juz wiecej cisnienie, tak ze ta czesc calego' obiegu czynnika cis¬ nacego jest zupelnie zamknieta. Powoduje to dalsze zwiekszenie cisnienia w pozosta- leij czesci obiegu. To cisnienie wynosi obecnie np. 15 atm. Azeby zapobiec prze¬ kroczeniu tego najwyzszego cisnienia, za¬ wór do nadmiaru cisnienia 350 zwalnia do¬ starczany przez pompe 200 ponad miare czynnik cisnacy i poprzez przewód 351 wprowadza go do przewodu 212, a stam¬ tad do miejsc smarowania 213, 214 itd.W górnym polozeniu koncowym zawo¬ ru 207 moze czynnik cisnacy przedostac sie z przewodu 203 przez wytoczenie 208 do przewodu 225 popod narzad zamykaja¬ cy 231. To cisnienie razem z naciskiem spre¬ zyny 234 jest teraz tak duze, ze narzad za¬ mykajacy 231 jest trzymany w jego gór¬ nym polozeniu koncowym nawet wtedy, gdyby kierowca zwolnil dzwignie urucho¬ miajaca 300, tak ze i w takim wypadku moze cisnienie przedostawac sie z prze¬ wodu" 201 przez wytoczenie 232 do prze¬ wodu 176. Glówne sprzeglo 163, 170 pozo¬ staje wiec w stanie wylaczonym.Cisnienie, które sie przedostalo z prze¬ wodu 225 pod narzad zamykajacy 231, cis¬ nie równoczesnie na tlok 240 przesuwa¬ jac go wbrew naciskowi sprezyny 242 ku dolowi. Wskutek tego przerywa sie pola¬ czenie pomiedzy przewodami 250 i 251.Do urzadzenia wstepnego wybieraka 3 nie moze sie teraz przedostac cisnienie, a tynt samym nie moze byc przestawiony narzad sterowniczy (suwak) 10 i dalsze, nawet gdyby w miedzyczasie dzwignia 4 zostala nastawiona na inny bieg. Tym sposobem jest uniemozliwiony zabieg zmiany prze¬ kladni podczas odbywajacego sie laczenia.Równoczesnie dostaje sie czynnik cisnacy przez przewód 226 pod tlok 154, wsku¬ tek czego dzwigniia752 otwiera doplyw pa¬ liwa. Równoczesnie dostaje sie cisnienie z przewodu 226 i do przestrzeni 182. Tlok 181 przesuwa sie wbrew naciskowi sprezy¬ ny 183 na lewo, a wskutek tego wlaczaja sie polowy sprzegla 179, 180. Kolo 178 jest [zlaczone z walem 161. Silnik 150 najedza wiec poprzez kola 177, 178 wal 161. Przez uruchomienie tego pomocniczego narzadu lacznego nalezace do siebie sprzegla laciz- ne znajda sie natychmiast w ich poloze¬ niu laczenia, tak ze tlok 30 przesuwa sie w swoje lewe polozenie koncowe. Lacze¬ nie jest ukonczone.Przewód 47 odwietrza sie przez wrab 43, przewód 48, wrab 71 i otwór 55. Tlok 221, a z nim tlok 207 przesuwaja sie pod — 5 —naciskiem sprezyny 206 znowu na dól. Do¬ prowadzenie srodka cisnacego do przewo¬ du 225 jest przerwane. Czynnik cisnacy przedostaje sie znowu do przewodu 340, taik ze przez przesuniecie w lewo tloka 332 zawór róznicowy 330 przepuszcza zno¬ wu doplyw do przewodu 212. Przez za¬ wór róznicowy 330 samoczynnie nastawia sie znowu srednie cisnienie, rozchodzace sie równiez do innych przewodów.Skoro zniklo cisnienie w przewodzie 225, sprezyna 313 moze znowu przesunac w dól narzad zamykajacy 231 wbrew na¬ ciskowi sprezyny 234, tak ze przewód 202 zostaje zamkniety. Wskutek tego zanika cisnienie w przewodzie 176, a tym samym poprzez przewód 341 równiez i w prze¬ strzeni na lewo od tloka 331. Nacisk, wy¬ wierany na tlok 332, ustaje. Nastawia sie znowu normalne 'cisnienie najnizszego stopnia. Równoczesnie zanika tez cisnie¬ nie w przestrzeni 175, tak ze sprzeglo glówne 163, 170 znowu sie wlacza.Równoczesnie z zanikiem cisnienia w przewodzie 50 zanika równiez cisnienie w przewodzie 226. Tlok 154 przesuwa sie znowu w poprzednie polozenie, a polowy 179, 180 sprzegla wylaczaja sie pod dzia¬ laniem sprezyny 183, a tym samym wyla¬ cza sie pomocnicze- urzadzenie wlacza¬ jace.Z powodu zaniku cisnienia w przewo¬ dzie 225 przesuwa sie zawór 240 znowu w góre, Itak ze przewody 250 i 251 lacza sie przez wytoczenie 241. Czynnik cisnacy moze sie znowu przedostawac do urzadze¬ nia wstepnego wybieraka 3, gdy przy po¬ mocy dzwigni uruchomiajacej 300, poprzez narzad zamykajacy 231 zwolni sie dostep czynnika cisnacego do przewodu 202. Na¬ stepny bieg moze1 byc zapoczatkowany -przez odpowiednie nastawienie dzwigni 4 wstepnego wybieraka.Oprócz opisanego poprzednio samo¬ czynnego laczenia, wykluczajacego samo¬ czynnie kazdy zabieg podczas odbywaja¬ cego sie laczenia, talk ze nie moze powstac falszywe laczenie, urzadzenie wedlug wy¬ nalazku powoduje natychmiastowe pow¬ tórne wlaczenie sprzegla, 'jezeli by sie ona rozlaczylo w czasie ruchu.Przyljmijmy, ze sprzeglo laczne, nale¬ zace do cylindra 95, wylaczylo sie. Przy tym tlok 90 przesunal sie w lewo. Czyti* nik cisnacy, doprowadzany stale przewo¬ dem 96, przedostaje sie teraz przez wyto¬ czenie 102 do przewodu 49 i przewodu 219, a stamtad pod zawór 207. Zawór 207 podnosi sie i zamyka doplyw czynnika cis¬ nacego do przewodu 340. Doplyw czynni¬ ka cisnacego do przewodu 2/2 przerywa sie. Nastepuje natychmiast „samoczynne zwiekszenie cisnienia do najwyzszego z podanych juz stopni, tzn. na przyklad do 15 atm. To cisnienie dostaje sie przez przewód 225 pod narzad zamykajacy 231.Podnosi sie om i przepuszcza cisnienie przewodem 176 do przesitrzteni 175. Glów¬ ne sprzeglo 163, 170 rozlacza sie. Równo¬ czesnie przedostaje sie cisnienie z przewo¬ du 219 do pomocniczego urzadzenia 166, 167, 168. Polowy sprzegiel lacznych, któ¬ re sie rozlaczyly, zostaja tym samym do¬ prowadzone natychmiast do liczby obro¬ tów, odpowiadajacej wlaczeniu, tak ze pod wplywem doprowadzanego w dalszym ciagu przewodem 96 cisnienia tlok 90 zno¬ wu przesuwa sie w prawo, a tym samym wlacza sie znowu sprzeglo laczne. Przy tym calym przebiegu zostal tez samoczyn¬ nie, jak to juz opisano, zamkniety tlokiem 240 doplyw cisnienia do urzadzenia wstep¬ nego wybieraka 3, tak ze w tym czasie nie mógl byc wykonamy inny zabieg wlacze¬ nia biegu, a tym samym uniknieto falszy¬ wego laczenia. Po wlaczeniu sie sprzegla' lacznego nastepuje samoczynnie w opisa¬ ny juz sposób znowu przedstawiony na ry¬ sunku stan spoczynku.Na fig. 2 liczby od 1 do 183 oznaczaja te same czesci, jak na fig. 1. Dzialanie tych — 6 —samych czesci na fig. 1 i 2 z oznaczenia¬ mi ponizej 200 jest takie samo.Ponadto oznaczono na fig. 2 pompe smarowa dla zmiennej przekladni 1 cyfra 200"; od jej przewodu 201' odgalezia sie przewód 202', uchodzacy do skrzynki 2.Liczba 204' oznacza cylinder, do którego górnej przestrzeni 205' uchodzi przewód 203', odgaleziony od przewodu 201'. W przestrzeni 205' znajduje sie zawór 207', posiadajacy wytoczenie 208'. Zawór 207' jest obciazony sprezyna 206' i utrzymywa¬ ny w jego dolnym polozeniu koncowym. 209' oznacza otwór od wietrzajacy. Ponizej przestrzeni 205' znajduje sie przestrzen 210' z otworem odwietrzajacym 211'. W tej przestrzeni znajduje sie tlok 212', przyle¬ gajacy swoim trzonem tlokowym 213' do dna zaworu 207'. Ponizej zaworu 207' uchodzi przewód 49, a ponizej tloka 212'— przewód 50. Od przewodu 49 odgalezia sie przewód 214', uchodzacy ponizej tloka 168 do cylindra 167. Od przewodu 50 odgale¬ zia sie przewód 215', uchodzacy do cylin¬ dra 155 ponizej tloka 154. Przestrzen 182 laczy sie z przewodem 215'. 220' oznacza oslone zaworu róznicowe¬ go 221' do nadmiaru cisnienia, poruszaja¬ cego sie w przestrzeni 222' i obciazonego sprezyna 223'. Zawór 221' posiada tlok 224', z wykonanym na dolnym koncu wy¬ toczeniem 225'. Zawór 221' posiada oprócz tego podluzny otwór 226' i otwory po¬ przeczne 227' i 228\ 229' oznacza przedlu¬ zenie zaworu 221' w ksztalcie trzonu tlo¬ kowego, prowadzonego i uszczelnionego w otworze 230\ Otwór 230' laczy sie z przestrzenia 205' przewodem 231'. Licz¬ ba. 232' oznacza kanal odplywowy, a 233'— otwór w oslonie 220'.W oslonie 250' zaworu miesci sie prze¬ suwny w górnej przestrzeni 251' narzad zamykajacy 252'. Narzad zamykajacy 252' posiada wytoczenie 253' i wydrazenie 254', w którym miesci sie kadlub cisnacy 255'.W dolneij przestrzeni 256' oslony 250' jest umieszczony przesuwny kadlub sterowni¬ czy 257', posiadajacy wytoczenie 258'.Liczba 259' oznacza trzpien, laczacy ka¬ dlub cisnacy 255' z kadlubem sterowni¬ czym 257'. Liczby 260' i 261' oznaczaja sprezyny. Liczba 265' oznacza dzwignie, uruchomiajaca z drazkami 266', 267't 268'.Liczba 269' oznacza sprezyne ciagnaca. 270' oznacza przewód smarowy, prowa¬ dzacy do miejsc smarowania 271', 272', 273', 274' przekladni zmiennej /. Prze¬ strzen 256' jest polaczona z przestrzenia 205' przewodem 216'.Od przewodu 176, laczacego przestrzen 175 z przestrzenia 251', odgaleziia sie prze¬ wód 280', uchodzacy do przestrzeni 256'.Liczba 281' oznacza otwór odwietrzajacy.Przewód 282' laczy przestrzen 256' z wre¬ bem 26 w skrzynce lacznej 2.Na rysunku urzadzenie do sterowania urzadzenia lacznego podlug wynalazku jest pokazane w polozeniu spoczynku przy wy¬ laczonym sprzegle. Smar, dostarczany pompa 200' (nie /pokazany naped pompy moze np. byc od silnika spalinowego) do¬ staje sie przez przewód 201', przestrzen 222', otwór 233' i wytoczenie 253' do prze¬ wodu smarowniczego 270', skad nastepu¬ je rozdzial na miejsca smarowania 271', 272', 273', 274\ Olej, dostarczany przez pompe 200', dostaje sie równoczesnie przez przewód odgaleziony 202' do skrzynki 2, a stamtad doprowadza sie zaleznie od na¬ stawienia narzadów sterowniczych na jed¬ na lub druga strone tloków 30, 60, 90 w cylindrach wlaczajacych 35, 65, 95. W ce¬ lu uproszczenia jest blizej opisane tylko dzialanie narzadu sterowniczego 10, nale¬ zacego do tloka 30. Wykonanie i sposób dzialania narzadów sterowniczych, przy¬ naleznych do tloków 60 i 90 jest takie sa¬ mo. W pokazanym prawym polozeniu kon¬ cowym narzadu sterowniczego 10 dostaje sie olej pod cisnieniem z przewodu 202' przez kanal sterowniczy 15, wytoczenie 12, kanal sterowniczy 16 i przewód 36 do — 7 —cylindra 35 na lewo od tloka 30, tak ze jest on przytrzymywany w pokazanym prawym polozeniu koncowym. Przestrzen na pra¬ wo od tloka 30 zositaje odwietrzona po¬ przez przewód 34, kanal sterowniczy 14, wytoczenie // i otwór 17. Zaleznie od po¬ lozenia tloków 60 i 90 .znajduje sie rów¬ niez w przewodach 66 i 96 olej pod cisnie¬ niem, podczas gdy przewody 64 i 94 sa od- wietrzane.'Cisnienie, doprowadzane odpowiednio do nastawienia narzadów sterowniczych przewodem 202' do przewodów 36, 66, 96 nazwijmy cisnieniem lacznym, przy czym kierunek tego cisnienia, dzialajacego na tloki 30, 60, 90, zmienia sie tylko podczas przebiegu lacizenia, odpowiednio do rodza¬ ju polaczenia.Jesli ma nastapic laczenie, przy czym, jak sie przyjmuje, tlok 30 z pokazanego prawego polozenia koncowego ma byc przesuniety w lewe polozenie koncowe, nastawia sie urzadzenie wstepnego wybie¬ raka 3 dzwignia 4 tak, azeby przewód 282' zostal polaczony poprzez kanalHkatowy 20 z przewodem 25, podczas gdy przewód 24 laczy sie poprzez wrab 21 z otworem od- wietrzajacym 22. Przy pomocy tego zabie¬ gu dokonano wstepnego wyboru biegu, który ma byc wlaczony. Jezeli polaczenie ma sie odbyc, kierowca wychyla dzwignie uruchomiajaca 265', wbrew naciskowi spre¬ zyny ciagnacej 269', i tym samym podnosi kadlub cisnacy 255' za pomoca drazków 266', 26T, 268', tak iz pod dzialaniem spre¬ zyny 260' narzad zamykajacy-252' moze sie przesunac ku górze. Wskutek tego zamy¬ ka sie przewód 270', a tym samym i od¬ plyw smaru do miejsc smarowania 271', 272', 273', 274', tak iz natychmiast naste¬ puje znaczne zwiekszenie sie cisnienia, dostarczanego przez pompe 200' w prze¬ wodzie 201' i w przestrzeni 222', jak rów¬ niez w przewodzie 202' i w dolaczonych przestrzeniach. Zawór róznicowy 221' dzia¬ la w znany sposób wskutek wykonania w róznych wielkosciach powierzchni czolo¬ wych, na które naciska olej w polacze¬ niu ze sprezyna 223', pr$y czym olej pod cisnieniem jest doprowadzainy z. prze¬ wodu 222' przez otwór podluzny 226' i otwory poprzeczne 227' i 228' do przestrzeni ponad zaworem róznicowym, tak ze mimo stosunkowo wysokiego cis¬ nienia sprezyna 223' moze miec tylko ma¬ le wymiary. Przy przekroczeniu pewnego cisnienia, które wynosi nip. 10 atm, poru¬ sza sie zawór róznicowy do góry tak da¬ leko, ze przy dolnej krawedzi tloka 224' naprzeciw kanalu odplywowego 232' mo¬ ze uchodzic nieco oleju. Na skutek gry za¬ woru róznicowego 221' przy tej krawedzi, pod wplywem wzajemnie wyrównywuja- cych sie cisnien na obu jego powierzch¬ niach czolowych, jest ustalony przy zam¬ knietym obiegu oleju do smarowania do¬ kladnie oznaczony, stale sie utrzymujacy podwyzszony stopien cisnienia oleju.Przy ruchu w góre czlonu zamykajace¬ go 252' otwiera sie po zamknieciu przewo¬ du 270* dla smaru przewód 176, tak ze z otworu 233' poprzez wytoczenie 253' mo¬ ze przedostac sie olej o podwyzszonym cisnieniu do przewodu 176, a stamtad do przestrzeni 175, tak ze tlok 173 wbrew naciskowi sprezyny 172, zwierajacej sprze¬ glo, porusza sie w lewo, a tym samym roz¬ lacza sie sprzeglo 170, 163.Przy wychyleniu dzwigni uruchomiaja¬ cej 265' równoczesnie poprzez drazki 290', 291', 292', 293' polowa sprzegla 170, po pewnym ruchu jalowym w wykroju 294\ przesuwa sie w kierunku wylaczajacym w lewo wbrew dzialaniu sprezyny 172, o ile nie ma cisnienia oleju, albo cisnienie to jest niewystarczajace, azeby wylaczyc sprzeglo. Gdy jednak jest dostateczne cis¬ nienie oleju, cisnienie, wywierane na tlok 173, wylacza sprzeglo, przy czym dzwig¬ nia 292' ma moznosc poruszania sie w wy¬ kroju 294\ — 8 —Jezeli dzwignie uruchomiajaca 265' le¬ szcze dalej sie wychyli, lak ze trzpien 259' swoja górna czescia zetknie sie z kadlu¬ bem cisnacym 255', podnosi sie kadlub ste¬ rowniczy 257' za pomoca sprezyny 261'.Wskutek tego doprowadza sie olej pod cis¬ nieniem z przewodu 176, poprzez przewód 280' i wytoczenie 258' do przewodu 282', a tym samym do wrebu 26 w urzadzeniu wstepnego wybieraka 3. To cisnienie, tak rwane cisnienie sterownicze, przedostaje sie z wrebu 26 przez kanal katowy 20 do przewodu 25 na prawo od narzadu sterow¬ niczego 10, który teraz przesuwa sie z po¬ kazanego prawego w lewe polozenie kon¬ cowe. Zabezpieczenie narzadu sterownicze¬ go w jego polozeniach koncowych moze byc wykonane w znany sposób za pomoca progów kulkowych albo innych, a to w tym celu, aby nie moglo nastapic niezamierzone przesuniecie wskutek np. wstrzasów pod¬ czas jazdy. W lewym polozeniu koncowym narzadu sterowniczego 10 dostaje sie cis¬ nienie laczne, doprowadzane stale prze¬ wodem 202', które obecnie po zamknieciu przewodu 270' do smarowania wzroslo do przyjetej wysokosci 10 atm., przez kanal sterowniczy 15, wytoczenie 12, kanal ste¬ rowniczy 14 do przewodu 34 na prawo od tloka 30 w cylindrze 35. Tlok 30 przesuwa sie w lewo, przy czym przestrzen na lewo od niego odwietrza sie poprzez przewód 36, kanal sterowniczy 16, wytoczenie 13 i otwór 18.Podczas ruchu tloka 30 w lewo pola¬ czyla sie w jego riolozeniu posrednim prze¬ strzen na prawo od niego, wypelniona ole¬ jem pod cisnieniem poprzez wrab 42, z przewodem 47, tak ze olej pod cisnieniem moze przedostawac sie do przewodu 47, a stamtad poprzez wytoczenie 101 do prze¬ wodu 50 i dalej pod tlok 212'. Wskutek te¬ go tlok 212' podnosi sie, a z nim za pomo¬ ca trzpienia 213' zawór 207', tak ze prze¬ wody 203', 23T lacza sie poprzez wytocze¬ nie 208'. Olej pod cisnieniem dostaje sie przez przewód 231' do przestrzeni 230'.Wskutek tego zawór róznicowy 221' otrzy¬ muje dalsze obciazenie w kierunku zamy¬ kania, a w nastepstwie tego powstaje dal¬ sze zwiekszenie cisnienia w przestrzeni 222'. To znów zwiekszone cisnienie, które w przeciwienstwie do poprzedniego dru¬ giego stopnia cisnienia, równego fip. 10 atm, niech bedzie nazwane trzecim stopniem cisnienia i równe np. 15 atm, dziala po¬ miedzy innymi takze na glówne sprzeglo 770, 163. Cisnienie w tym trzecim stopniu jest takie, ze samo wystarcza, azeby bez pomocy mechanicznej wskutek nacisku pe¬ dalu przez kierowce utrzymac w kazdym wypadku sprzeglo w stanie wylaczonym, z drugiej strony normalne cisnienie moze byc tak niskie, ze w pierwszej fazie wy¬ laczenia sprzegla potrzebna jest pomoc ze strony dzwigni uruchomiajacej, naciskanej noga kierowcy.Olsnienie' oleju trzeciego stopnia dosta¬ je sie równoczesnie z przewodu 201' przez przewód 203', wytoczenie 208' i przewód 216' do przestrzeni 256'. Wskutek tego na- rzad sterowniczy 257' wraca wbrew naci¬ skowi sprezyny 261' w swoje dolne polo¬ zenie koncowe, tak ze przewód 280' zno¬ wu zostaje zamkniety. Cisnienie sterowni¬ cze nie moze wiec dalej przedostawac sie przez przewód 282' do urzadzenia wstep¬ nego wybieraka. Przewód ten jest raczej odwietrzany przez otwór 281'. Nie moze wiec nastapic przestawienie narzadów ste¬ rowniczych tloków 30, 60 i 90, nawet gdy¬ by zostala przestawiona dzwignia 4, tak ze zaden inny zabieg poza laczeniem nie mo¬ ze byc uskuteczniony; tym samym unika sie bezwzglednie zaburzen w laczeniu.Równoczesnie cisnieniem oleju w trzecim stopniu, doprowadzonym do przestrzeni 256' i utrzymujacym narzad zamykajacy 252' w jego górnym polozeniu koncowym wbrew naciskowi sprezyny 269', jest utrzy¬ mywany doplyw oleju do przewodu 176 nawet w tym wypadku, gdyby kierowca — 9 —cofnal dzwignie uruchomialjaca 265', tak ze glówne sprzeglo 170, 163 jest utrzymywa¬ ne w stanie wylaczonym.W tym samym czasie przedostaje sie olej pod cisnieniem z przewodu 50 do prze¬ wodu 215', a tym samym do cylindra 155 pod Itlok 154, który sie podnosi i za pomo¬ ca czesci 153, 152 otwiera blizej nie ozna¬ czony dlawik. Prócz tego z przewodu 215' dostaje sie olej pod cisnieniem do prze¬ strzeli 182, tak ze tlok 181 przesuwa sie w lewo i sprzeglo 179, 180 wlacz^a sie.Wlaczenie tego sprzegla i otwarcie dlawi¬ ka sluzy do przyspieszania przebiegu la¬ czenia. Wskutek tego czesci sprzegiel w bardzo krótkim* czasie doprowadza sie do liczby obrotów, odpowiadajacej wlaczaniu polowy sprzegiel, przesuwanych ruchem tloków 30 i 90 w ich lewe polozenie, a tlo^- ka 60 — w jego dolne polozenie.Gdy tloki 30, 60, 90 zostana przesunie¬ te w pokazane polozenie, nastepuje przy¬ musowe szybkie opóznienie elementów me¬ chanizmu, które maja byc zlaczone, do liczby obrotów, potrzebnej do wlaczania, dzieki temu, ze hamulec 166 przybliza. sie do powierzchni hamowniczej 165, znajdu¬ jacej sie na elemencie 163 sprzegla. Hamu¬ lec 166 uruchomia sie np. przy ruchu tlo¬ ka 60 z dolnego w pokazane górne polo¬ zenie koncowe w ten sposób, ze olej pod cisnieniem, doprowadzony przez przewód 66 poprzez wrab 72A dostaje sie do prze¬ wodu 45, stamtad przez wrab 40 do prze¬ wodu 46, przez wrab 103, przewód 49 do przewodu 214', doprowadzajacego olej pod cisnieniem do cylindra 167 przed tlok 168, przez którejgo podniesienie hamulec 166 przybliza sie do sprzegla glównego 163.Z przewodu 49 dostaje sie ponadto cisnie¬ nie oleju do przestrzeni 205', tak ze zawór 207' podnosi sie. Wskutek tego w taki spo¬ sób, jak to juz opisano, gdy z przewodu 50 cisnienie oleju zostalo doprowadzone pod tlok 212', powstaje polaczenie przewodu 231' z przewodem 203' przez wrab 208', tak ze zawór 221' nastawi trzeci stopien cisnienia. Równoczesnie cisnienie oleju przedostaje sie przez przewód 216' do przestrzeni 256', tak iz, jak to równiez juz opisano, glówne sprzeglo 170, 163 jest przymusowo utrzymywane w stanie wyla¬ czonym, podczas gdy równoczesnie zamyka sie doprowadzenie cisnienia sterowniczego do przewodu 282\ Gdyby z jakiegokolwiek powodu bez poruszenia dzwigni uruchomiajacej 265' przez kierowce jedno ze sprzegiel lacznych wylaczylo sie, to równoczesnie poruszy sie takze przynalezny don tlok; przyjmijmy np. ze tlok 90 przesunal sie z pokazanego prawego polozenia koncowego. Cisnienie laczne jest dalej, jak poprzednio, doprowa¬ dzane przez przewód 96 na lewo od tloka 90 i przedostaje sie przy ruchu tloka z pra¬ wego polozenia koncowego w lewo przez wrab 102 do przewodu 49. Wskutek tego zostaje uruchomiony hamulec 166, a rów¬ noczesnie podniesie sie zawór 207*. Nasta¬ wia sie natychmiast trzeci stopien cisnie¬ nia. Clówne sprzeglo wylacza sie samo¬ czynnie i zamyka sie doplyw cisnienia ste¬ rowniczego. Cisnienie laczne, doprowadza¬ ne ciagle jeszcze w trzecim stopniu przez przewód 96, doprowadza tlok 90 znowu w jego prawe polozenie koncowe. Sprzeglo, które sie rozlaczylo, zostalo znowu samo¬ czynnie wlaczone. Po powtórnym wlacze¬ niu zaimyka sie w prawym polozeniu tlo¬ ka 90 dostep cisnienia oleju do przewo¬ du 49, a przewód ten odwietrza sie przez wrab 103, przewód 46, wrab 40, przewód 45, wrab 73 i otwór 56, tak ze czesci urza¬ dzenia l ;erowniczo-lacznego powracaja znowu w pokazane polozenie spoczynku, a glówne sprzeglo 170, 173 wlacza sie.Przez wykonanie urzadzenia sterowni- czo-lacziiego wedlug wynalazku uzyskuje sie w prosty sposób zwiekszenie cisnienia oleju. Pompa, przewidziana do dostarczania oleju, nie potrzebuje miec specjalnych wy¬ miarów, poniewaz wyzsze stopnie cisnienia — 10 —wystepuja tylko w krótkich okresach cza¬ su. Zamykanie doplywu smaru do zmien¬ nej przekladni nie pociaga za soba zadnych ujemnych nastepstw w ruchu, poniewaz zmienna przekladnia w tym czasie nie jest obciazana. PL