Wynalazek niniejszy dotyczy osadzo¬ nego przegubowo giroskopu o trzech sto¬ pniach swobody i o, praktycznie biorac, obojetnej' równowadze. Przede wszyst¬ kim chodzi o ulepszenie chylomierza do samolotu.Giroskop osadzony w równowadze obojetnej wymaga, jak wiadomo, urzadze¬ nia do kontrolowania polozenia osi obro¬ tu giroskopu, które przy nachyleniach wykonuje ruch precesyjny wskutek dzia¬ lania momentów obrotowych i zostaje wprowadzone w polozenie podstawowe.Dotychczas stosowano w tym celu prze¬ waznie strumienie powietrzne, regulowa¬ ne np. za pomoca malych klapek wahli- wych, zalozonych na oslonie wirnika, i wywierajace na nia sile reakcyjna.W ten sposób trudno jednak osiagnac nie¬ zawodne nastawianie wlasciwego poloze¬ nia giroskopu. Ilosc powietrza potrzeb¬ nego do tego nastawiania zmienia sie tak¬ ze z wysokoscia lotu, a wskutek tego zmienia sie takze osiagana szybkosc pre¬ cesji.Próbowano takze stosowac elektrycz¬ ne nadajniki momentów obrotowych, któ¬ re jednak maja te wade, ze do uruchamia¬ nia ich musza byc laczone kontakty elek¬ tryczne. Sily sluzace do tego celu sa zni¬ kome, wskutek czego nacisk kontaktowy jest za maly i powstaje duza czulosc na wstrzasy.Wady tych dwóch wykonan usuwa sie wedlug wynalazku przez polaczenie pneu¬ matyczne nadajnika impulsów, dzialajace-go przy nachyleniach wirnika giroskopu, z elektrycznym nadajnikiem momentów obrotowych, rozrzadzanym nadajnikiem impulsów za pomoca przekaznika pneu¬ matyczno- elektrycznego.Przy elektrycznym napedzie giroskopu wyzyskuje sie najlepiej powietrze sprezo¬ ne, wytwarzane wskutek obrotowego dzialania wirnika. Przy tym powstaje je¬ dnak pewna trudnosc. Powietrze potrze¬ bne do spowodowania ruchów precesyj- nych osiaga dopiero przy prawie pelnej liczbie obrotów wirnika preznosc wystar¬ czajaca do uruchomienia przyrzadu usta¬ wiajacego giroskop. Momenty obrotowe maja byc jednakze wytwarzane juz na po¬ czatku ruchu, gdy skret giroskopu jest jeszcze maly, aby wprowadzic giroskop szybko w polozenie zadane.Wobec tego przekaznik wlaczajacy elektryczny nadajnik momentów obroto¬ wych jest wykonany tak, iz jest rozrza¬ dzany dzialaniem sily ciezkosci i zalozony na ramce wirnikowej w taki sposób, ze dziala przy wiekszych wychyleniach bez¬ posrednio tak samo, jak przy rozrzadzaniu za pomoca nadajnika impulsów. Wskutek tego natychmiast przy uruchomieniu przy¬ rzadu usuniete zostaja przypadkowe wieksze wychylenia osi wirnika i zapew¬ niona w bardzo krótkim czasie gotowosc do dzialania.Odpowiadajace temu warunkowi wy¬ konanie przekaznika, wymagajacego' malo miejsca, polega na zastosowaniu tloka przesuwanego miedzy kontaktami prze¬ stawianymi i uruchamianego najlepiej za pomoca rurki strumieniowej, zalozonej wahliwie na ramce wirnika i dzialajacej w znany sposób miedzy oporkami zderzako¬ wymi przed dyszami wlotowymi rozdzie¬ lacza cisnienia, polaczonego z dwoma koncami przekaznika tlokowego.Szczególnie proste wykonanie tloka na- stawczego osiaga sie przez polaczenie go z jednym biegunem zródla napiecia, przy czym jego przesuw ogranicza sie za pomoca kontaktów przeciwdzialajacych. Konieczna jest w tym przypadku jednakze mozliwosc jednobiegunowego przestawiania nadajnika momentów obrotowych. Niemozliwe jest to jednakze przy trójfazowych nadajni¬ kach momentów stosowanych zwykle w polaczeniu z wirnikami napedzanymi pra¬ dem zmiennym. Zamiast tego stosuje sie wiec jednobiegunowo przelaczalny silnik kondensatorowy.W celu zapewnienia dzialania tloka przekaznika juz przy malych wychyleniach i osiagniecia dzieki temu duzej dokladnosci wskazywania nalezy zalozyc rozrzadzaja¬ ca rurke strumieniowa osia obrotu pionowo na ramce wirnika. Wtedy wystarcza juz bardzo male katy wychylenia, aby rurka strumieniowa wykonywala wieksze ruchy, wobec czego po przezwyciezeniu tarcia lo¬ zyskowego' zawsze dosuwa sie ona do je¬ dnego lub drugiego opornika i dzieki temu powoduje dzialanie calego cisnienia roz¬ rzadzajacego na przekaznik tlokowy. W ten sposób uzyskuje sie dobre stykanie i unie¬ mozliwione zostaje zatrzymywanie sie tlo¬ ka miedzy kontaktami, powodujace powsta¬ wanie iskier.Na rysunku uwidoczniony jest sztuczny horyzont do samolotu. Fig. 1 przedstawia oslone wirnika w widoku perspektywicz¬ nym, czesciowo w przekroju w widoku skos¬ nie z góry, fig. 2 — przekrój poziomy cale¬ go przyrzadu z oslona wirnika w widoku z góry, a fig. 3 — uklad polaczen.Wirnik 12, obracany okolo osi pionowej 11 w Oslonie 10, jest napedzany pradem trójfazowym. Na fig. 1 jest uwidoczniona w przekroju czesc wewnetrznego uzwoje¬ nia 13, umocowanego sztywno na oslonie, i twornika 14. Na dole znajduja sie na wirniku lopatki turbinowe, rozmieszczone równo na obwodzie, z których uwidoczniona jest jedna —15. Przez przeciwlegle lo¬ patkom otwory 16 w oslonie 10 zasysane jest przy obrocie wirnika powietrze, do- - 2 —prowadzane przez przestrzen pierscienio¬ wa 17 do górnej czesci oslony wirnika.Na oslonie 10 zalozone sa na krzyz dwie rurki strumieniowe 18, 19, osadzone wahli- wie okolo osi pionowych i zasilane powie¬ trzem doprowadanym za pomoca wirnika.W celu uwidocznienia doplywu powietrza czesc tylna rurki 18 jest uwidoczniona w przekroju. Z przestrzeni pierscieniowej 17 w oslonie powietrze sprezone przeply¬ wa do otworu 20 w nasadce 21 zaopatrzo¬ nej w dysze 22. Dysza siega w stozkowy koniec rurki strumieniowej. Rurka stru¬ mieniowa posiada czopy 23, 24, osadzone w lozyskach 25, 26. Za pomoca oporników nastawnych 27, 28 swoboda ruchów rurki jest ograniczona do malych katów wychy¬ lenia. Dysza 22 moze byc wobec tego za¬ lozona blisko stozkowego konca rurki stru¬ mieniowej. Zupelne uszczelnienie nie jest konieczne, poniewaz wskutek wykonania dyszowego osiaga sie dzialanie ssaco-tlo- czace (smoczkowe), a przez szczeline pier¬ scieniowa zasysane jest powietrze, gdy otworowi wyplywowemu przy wylocie 29 rurki strumieniowej nada sie odpowiednia wielkosc przy okreslonym cisnieniu wstep¬ nym.Rurki strumieniowe 18, 19 znajduja sie w plaszczyznach pionowych, przechodza¬ cych przez osie kardanowe 30 — 30, 31 — 31, i dzialaja na rozdzielacze 32, 33.Kazdy rozdzielacz jest polaczony prze¬ wodami 34, 35 wzglednie 36, 37 z dwo¬ ma koncami przekaznika tlokowego, zalo¬ zonego poziomo na oslonie. 10 w kierun¬ ku ruchu odnosnej rurki strumieniowej, z których przekaznik 38, nalezacy do rur¬ ki strumieniowej 19, jest na fig. 1 uwi¬ doczniony w przekroju.Tlok 40 osadzony przesuwnie w oslo¬ nie 39 przekaznika jest poprzez te oslone polaczony z jedna faza pradu trójfazowe¬ go, doprowadzanego do giroskopu. Zalez¬ nie od polozenia tloka nastepuje dopro¬ wadzanie pradu do jednego lub drugiego kontaktu 41, 42 ze znajdujacego sie na oslonie przekaznika. Kontakty te sa, jak widac na fig. 3, polaczone z uzwojeniem nadajnika momentów obrotowych, wla¬ czonego jako silnik jednofazowy, którego uzwojenie 43 znajduje sie na wystepie oslony wirnika. Pierscien zwarciowy 44 znajduje sie na ramie kardanowej 45 (fig. 2). W odpowiedni sposób zalozone jest uzwojenie 46 drugiego nadajnika momen¬ tów obrotowych okolo drugiej osi karda- nowej na ramie 45, przynalezny zas twor- nik 47 — na podstawce 48.Pole magnetyczne jest wytwarzane trzema uzwojeniami 49, 50, 51 (fig. 3), z których dwa sa zbocznikowane konden¬ satorem 52. Z dwóch faz pola wirowego doprowadzanych do silnika jedna jest do¬ prowadzana bezposrednio do uzwojen 49, 50, druga zas przeprowadzona przez prze¬ kaznik tlokowy. Zaleznie od polozenia tloka przypada ona w miejscu odgalezie¬ nia 53 miedzy uzwojeniem 50 i konden¬ satorem 52 lub w miejscu 54 miedzy uzwo¬ jeniami.W celu objasnienia sposobu dzialania urzadzenia nastawiajacego zaklada sie, ze giroskop ma male wychylenie wzgledem linii pionowej okolo zewnetrznej osi kar¬ danowej 31 — 31 w lewo, wskutek czego rurka strumieniowa 19 wdmuchuje powie¬ trze do przewodu 37. Wtedy tlok 40 prze¬ suwa sie w lewo do kontaktu 41, wskutek czego w miejscu rozgalezienia 54 powstaje napiecie. Stad powstaje pole wirowe, wy¬ twarzajace w pierscieniu 44 moment obro¬ towy okolo wewnetrznej osi kardanowej 30 — 30, dzialajace) zwrotnie na pole. Po¬ woduje to powstanie ruchu precesyjnego, nastawiajacego giroskop okolo zewnetrz¬ nej osi kardanowej 31 — 31, wskutek cze¬ go usuniete zostaje wychylenie.Wskutek osadzenia giroskopu w rów¬ nowadze obojetnej moze on w stanie spo¬ czynku zajac znaczne polozenie ukosne wzgledem polozenia wlasciwego. Podczas — 3 -rozruchu giroskopu powietrza sprezanego wirnikami i doprowadzanego do rurek stru¬ mieniowych nie wystarcza do uruchomie¬ nia tloków rozrzadczych, a dostateczne cisnienie powstaje dopiero przy przyblize¬ niu liczby obrotów wirnika do jej wlasci¬ wej wielkosci, poniewaz doprowadzanie powietrza ogranicza sie w celu zaoszcze¬ dzenia energii do wielkosci niezbednej, wystarczajacej takze przy wiekszych wy¬ sokosciach lotu.Wskutek swej czulosci na dzialanie sily ciezkosci tloki utrzymuja zamknietym od¬ nosny obwód pradu i przy wiekszych nachy¬ leniach, nawet juz przy rozruchu wirnika, gdy skret jest jeszcze maly i szybkie na¬ stawienie pionowe jeszcze mozliwe; w tym celu sa one zalozone w kierunku ruchu rurki strumieniowej i polaczone z przyna¬ leznym rozdzielaczem cisnienia tak, iz od¬ dzialywaja na nadajniki momentów obro¬ towych w taki sam sposób, jak to sie od¬ bywa w stanie zwyklym za pomoca rurek strumieniowych.Wskutek poziomego osadzenia rurek strumieniowych obydwa nadajniki mo¬ mentów obrotowych sa podczas ruchu zawsze wlaczone, poniewaz rurki stru¬ mieniowe, gdy zostal juz przebyty maly kat w celu przezwyciezenia tarcia lozy¬ skowego, wychylaja sie z jednego poloze¬ nia krancowego w drugie. Giroskop wy¬ konuje przy rym stale male wychylenia okolo osi pionowej, co jednak wobec ma¬ lej amplitudy nie jest szkodliwe.W uzupelnieniu opisu nalezy zazna¬ czyc, co nastepuje. Dwa kondensatory, sluzace do przesuwu faz, sa umieszczone (najlepiej) na dole na oslonie 10 wirnika.Na fig. 1 jest czesciowo widoczny kon¬ densator 52.Prad jest doprowadzany do giroskopu za pomoca sprezyn kontaktowych 55, 56, których punkty przylegania znajduja sie na osiach kardanowych. Kontakty wspól¬ dzialajace z kontaktami 56 nie sa uwi¬ docznione w celu wiekszej jasnosci ry¬ sunku.Do wskazywania polozenia giroskopu sluzy w znany sposób dzwignia 58 osa¬ dzona obrotowo na ramie kardanowej 45 na walku 57 i zaopatrzona na tylnym kon¬ cu w ciezarek 59, a na przednim — w bel¬ ke horyzontowa 60. Belka horyzontowa jest rozrzadzana korba 61, osadzona na czopie 62 zewnetrznej osi kardanowej.Gdy wiec belka horyzontowa w zwykly sposób wykonuje ruchy giroskopu okolo obydwóch osi, to tarcza 64 osadzona na czopie 6^ zewnetrznych osi kardanowych pokazuje tylko nachylenia poprzeczne.Oprócz wspomnianych narzadów, wska¬ zujacych horyzont, giroskop wedlug wy¬ nalazku posiada zlacza 65, 66, umozliwia¬ jace dokladne przenoszenie na odleglosc polozenia giroskopu. PL