Wynalazek niniejszy dotyczy wlaczal- nego i wytlaczalnego sprzegla ciernego, w którym powierzchnie cierne czesci nape¬ dzajacej i czesci napedzanej sa do siebie dbciskame za pomoca tloka, na który wy¬ wiera napór ciekly srodek cisnacy. Sprze¬ glo takie winno byc tak wykonane, aby dzia- lailo beiz zarzutu takze przy wysokich licz¬ bach obrotów.Sprzeglo wedlug niniejszego wynalazku jest wykonane, jak nastepuje. Doprowa¬ dzanie srodka cisnacego do komory robo¬ czej tloka, umieszczonej w pewnym odste¬ pie od osi obrotu, nastepuje w tem spoisób, ze srodek cisnacy na swej drodze dd komo¬ ry roboczej podlega sile odsrodkowej i w ten sposób podwyzszone zostaje dodatko¬ wo jego cisnienie. Odprowadzanie srodka cismacegoi z komory roboczej odbywa sie na zewnatrz w kierunku sily odsrodkowej.W celu doprowadzania srodka cisnacego do komotry roboczej wyklinany jest przy tym kamaJl, którego poczatek, biorac w kierunku przeplywu, znajduje sie w poblizu osi obro¬ tu i który nastepnie przechodni na zewnatrz do komory roboczej tloka. Poza tym w ta¬ kim sprzegle komora robocza jest najko¬ rzystniej wykonalna jako komora pierscie¬ niowa, polozona wspólosiowo wzgledem osi obrotu sprzegla, zaopatrzona w powierzch¬ nie graniczne zasadniczo cylindryczne, a tlok jest wykonany jako czesc pierscie¬ niowa osiowo przesuwna we wspomnianej komorze pierscieniowej. Rozrzadzanie do-plywu srodka cisnacego do komory robo¬ czej oraz odplywu srodka cisnacego z ko¬ mory roboczej nastepuje wedlug niniejsze¬ go wynalazku za pomoca osobnego narzadu razrzadczego, w którym wykonany jest ka¬ nal, laczacy sie ze zródlem srodka cisnace¬ go, oraz kanal, laczacy sie z odplywem sirodika cisnacego, i który to narzad moze byc tak pozestawiany, aby przy okreslo¬ nych jego polozeniach jeden albo dragi ze wspomnianych kanalów laczyl sie z komora robocza srodka cisnacego. Przestawianie narzadu rozrzadczego moze sie przy tym odbywac albo recznie, albo sila cisnienia doplywajacego srodka cisnacego, albo wre¬ szcie samoczynnie i równoczesnie sila cis¬ nienia doplywajacego srodka cisnacego.Narzad rozrzadczy, przestawiamy recznie albo przez roboczy srodek cisnacy, wedlug niniejszego wynalazku wykonany jest celo¬ wo jalko umieszczona w kierunku promie¬ niowym zasuwa obrotowa, osadzona w cze¬ sci sprzegajacej, zawierajacej komore ro¬ bocza, i posiadajaca na swym koncu, zwró¬ conym do osi obrotu sprzegla, dirazek zeba¬ ty, z którym zazebia sie druga czesc zeba¬ ta, laczaca sie z narzadem przestawczym.W sprzeglach, których narzad przestawny jest uruchamiany w zaleznosci od sily cis¬ nacej srodkiaj cisnacego, narzad ten jest wy¬ konany wedlug niniejszego wynalazku jakoi tlok przesuwny, na który wywiera napór z jednej sitrony srodek cisnacy, z idlrugiej zas strony sila sprezyny. Ponadto wedlug niniejszego wynalazku 'zastosowane sa je¬ szcze urzadzenia zabezpieczajace, które dokonywuja wylaczenia sprzegla przy po- wstawianiu niedopuszczalnie wysokich liczb obrotów, a poza tym urzadzenia, które po wylaczeniu sprzegla powoduja przestawie¬ nie tloka do jego polozenia nieczynnego, Przyklady wykonania przedmiotu wy¬ nalazku niniejszego tsa uwidocznione na za¬ laczonym rysunku, na którym fig. 1 przed¬ stawia srodkowy przdkrój podluzny sprze¬ gla ciernego wedlug wynalazku z recznie przestawna zasuwa rozrzadcza przy sprze¬ gle wlaczonym, fig* la — szczegól postaci wykonania wedluig fig. 1 przy sprzegle wy¬ laczonym, fig. 2 — przekrój; poprzeczny wzdluz linii //—// wedlug fig. 1, fig. 3 — srodkowy przekrój podluzny innej postaci wykonania z zasuwa rozrzadcza, przesta¬ wiana za pomoca doplywajacego srodka cisnacego, fig. 3a — szczegól postaci wyko¬ nania wedlug fig. 3 w polozeniu wylaczo¬ nym, a fig. 4 — przekrój poprzeczny wzdluz linii IV—IV wedlug fig. 3.Sprzeglo wedlug fig. 1 sklada siej zasad¬ niczo z dwóch czesci glównych 1 i 2, z któ¬ rych czesc / jest osadzona nieobrotowo na napedzajacym wale 3, podczas gdy czesc 2 poprzez nieobrotowo na niej umocowane kolo zebate 4 jest polaczona z (na rysunku nie uwidocznionymi) walem naspedzianym.W czesci 1 w równych odstepach katowych wykonano kilka walcowych wydrazen, któ¬ rych osie sa równdlegle wzgledem osi obro¬ tu sprzegla (osi srodkowej walu 3). Otwar¬ te w kielrunku do czesci 2 wyloty tych wy- dlrazen sa szczelnie zamykane czesciami przesuwnymi 5, wykonanymi w postaci tloków. Do czolowych stron tloków 5 przy¬ lega obrzeze sprezystej tarczy 6a, umoco¬ wanej na czesci 1, idto której to tarczy przy¬ mocowana jest nakladka cierna 6. Podobna nakladka cierna 7 jest przymocowana do czesci 2, a mianowicie tak, ze zmajiduje sie ona naprzeciwko nakladki ciernej 6a. W ce¬ lu dbciskania nakladek ciernych 6 i 7, do¬ prowadza sie do komory roboczej 8 srodek cisnacy, a mianowicie poprzez kanal 10, wykonany w wale napedzajacym 3 i lacza¬ cy sie ze zródlem srodka cisnacego, np. ze smarnym obiegiem okreznym silnika, który to kanal laczy sie swym wylotem z wydra¬ zeniem 11 czesci 1. W czesci 1 wykolmane sa otwory wiercone 12, polozone w kierunku promieniowym i wychodzace od wydtrazenia 11, przy czym otwory 12 w kierunku na ze¬ wnatrz sa zamkniete szczelnie na ciecz za pomoca srub 13a. W promieniowych wier- — 2 —conych otworach 12 osadzone sa obrotowo walcowe zasuwy rozrzadcze 13, przyczyni kazda z nich jest zaopatrzona w kanal 14, doprowadzajacy srodek cisnacy i laczacy sie z wydrazeniem 11, oraz w kanal 15, od¬ prowadzajacy srodek cisnacy i oddzielony od kanalu 14. Kanal 15 laczy sie z kanalem 16, wykonanym w srubie 13a i wychodza¬ cym na zewnatrz. Ze skierowanymi do ko- moiry roboczej 8 koncami kanalów 14 i 15 polaczone sa kanaly poprzeczne 17 i 18, które w okreslonych polozeniach zasuwy rozrzadczej 13 moiga sie laczyc z prowadza¬ cymi do komory roboczej 8 kanalami 19, 20 czesci 1. Na koncu, wystajacym do wydra¬ zenia 11, kazdlej zasuwy rozrzadeziej 13 ©sadzone jest zebate kolo stozkowe 21, za¬ zebiajace sie z zebatym kolem stozkowym 22. Kollo stozkowe 22 jest osadzone nie- obrotowo na wale 23, osadzonym obrotowo w wywierconym 'Otworze walcowego wyste¬ pu 25 czesci 1, lecz nie przesuwnie w kie¬ runku osiowym. Na koncu, odwróconym od wydrazenia 11, wal 23 jest zaopatrzony w rowek 27 o ksztalcie stromej linii srubo¬ wej, ido którego wchodzi wystep 28 sworz¬ nia 30, przesuwnego tam i z powrotem w szczelinie 29 walcowego wystepu 25. Ze¬ wnetrzny koniec sworznia 30 wchodzi do wydrazenia 31 pierscienia 34, obejmuja¬ cego walcowy wystep 25 czesci 1 i na nim przesuwnego w kierunku1 osiowym miedzy nieruchomymi oporkami 32 i 33. W celu za¬ pobiezenia uchodzeniu srodka cisnacego po¬ za wiercony otwór 24 na zewnatrz, na wale 23 nalozona jest osobna uszczelka 35.Sprzeglo takie dziala w sposób naste¬ pujacy. Przyjmuje sie, ze zasuwy obrotowe 13 zajmuja polozenie uwidocznione na fig. 1, w którym kanal 14, doprowadzajacy ciecz, laczy sie z komora robocza 8 poprzez kanal poprzeczny 17 i kanal 19. Srodek cis¬ nacy, wohoidlzacy przez wiercony otwór 10 walu 3 db wydrazenia 11, dostaje sie przez kanaly 14, 17 i 19 do komory roboczej 8 i powoduje przesuniecie tloka 5 na ze¬ wnatrz. Dzieki temu obrzeze tarczy 6a pod¬ lega naciskowi w kierunku ido czesci 2, aj na¬ kladki cierne 6 i 7 zostaja do siebie docis¬ niete, przy czym czesc 2 jest zabierana w kierunku obrotu czesci 1. Podczas obro- towegp ruchu sprzegla na zapelniajacy ka¬ naly 14 srodek cisnacy wywierana jest znaczna sila odsrodkowa, wskutek czego skuteczne cisnienie w komoirz,e roboczej 8 wzrasta, co powoduje powiekszenie docis¬ kania do siebie nakladek ciernych 6x7, a tym samym szczególnie niezawodne dzia¬ lanie sprzegla. Jesli przesuwnie osadzony na wystepie 25 pierscien 34 (fig. 1) przesu¬ nac na lewo, t.j. do nieruchomego oporka 32, wówczas trzpien 28 sworznia 30, wcho¬ dzacy do srubowego rowka 27, obraca przy tym wal 23. Kola zebate 22 i 21 przenosza ten obrót na zasuwy rozrzadlcze 13, przy czym zasuwy te przyjmuja polozenie, uwi¬ docznione na fig. la, w któirym kanaly od¬ plywowe 15 lacza sie z totmora robocza 8 poprzez kanaly pojprzeczne 18 i klamaly 20.Obecnie srodek cisnacy wychodzi wiec przez ostatnio wymienione kanaly i przez wiercone otwory 16 srub 13a, sila docisko¬ wa nakladek ciernych 6 i 7 zanika i sprze¬ glo zostaje zwolnione. Wychodzacy z ka¬ nalu 16 srodek rofyoczy scieka do zbiornika 36, celowo polaczionego z przewodem od¬ plywowym (na fig. 1 nib uwidocznionym).W przykladzie wykoinania wedlug fig. 3 sprzegajaca czesc 1 równiez jest polaczona z walem napedzajacym, a sprzegajaca czesc 2 — z walem napedzanym. Komore robo¬ cza srodka cisnacego tworzy pierscieniowe wydrazenie 40 czesci 1, wspólosiowe z, osia obrotu sprzegla, przy czym cylindryczne graniczne sciany 41 i 42 tego wydrazenia stanowia prowadnice dla tloka 43, przesuw¬ nego tam i z powrotem w kierunku osiowym i równiez wykonanego jako narzad pier¬ scieniowy. Do doprowadzania srodka cisna¬ cego do (komory roboczej 40 sluzy zasuwa obrotowa 45, która jest osadzona nieprze- suwnie w wierconym otworze 46, wykona- — 3 —nym w kierunku promienia, lecz obrotowo wokolo swej osi i która jest tak wykonana, ze podczas dzialania sprzegla dzialajace na ma sily odsrodkowe wyrównywuja sie. Po¬ dobnie jaik zasuwa rozrzadcza wedlug fig. 1; zasuwa rozrzadcza 45 jest zaopatrzona w kanaly 14, doprowadzajace ciecz i w ka-, naly 15 odjprowadzajaoe ciecz, które za po¬ moca obrotu zasuwy 45 miozna ilaczyc po¬ przez kanaly poprzeczne 17 i 18, umieszczo¬ ne w róznych kierunkach, z prowadzacymi do komory roboczej! 40 kanalami 19, 20 cze¬ sci 1. Ruch obrotowy zasuwy rozrzadczej 45 zostaje powodowany przez tlok 50, osa¬ dzony w polozonym w kierunku osi obrotu cylindrycznym wydrazeniu 58 wystepu pia¬ stowego 52, obracajacego sie wraz z cze¬ scia li Wzgledem niej nieobrotowo zamo¬ cowanego. W tym celu do tloka 50 jest przymocowana zebatka 55, zazebiajaca sie z odcinkiem zebatym 56, osadzonym na obrotowej zasuwie 45. Czesc wydrazenia 58, znajdujaca sie przed tlokiem 50, jest wy¬ pelniona srodkiem cisnacym, który wchodzi przez kanaly doplywowe 57, wykonane w bocznej scianie wydrazonej piasty 52. Na drugiej stronie tloka 50) osadzona jest spre¬ zyna 60, której sila jest skierowana1 prze¬ ciwko sile srodka dsnacjago w komorze 58.Jednym koncem sprezyna 60 opiera sie na tloku 50, drugim iziaisi koncem o oporek 61.Dzialanie sprzegla wedlug fig. 3 rózni sie od dzialania sprzegla wedlug fig. 1 zasad¬ niczo ttylkbi tym, ze przestawianie zasuwy rozrzadczej 45 odbywa sie w zaleznosci od sily cisnacej srodka cisnacego. Ten srodek cisnacy wywiera na prziednia sttrone tloka 50 sile i usiluje przesunac tlok 50 w kierun¬ ku przeciwnym do dzialania sily sprezyny 60- Przy tym przekladnia zebata 55 i 56 obraca zasuwe rozrzadcza 45 tak, aby ko¬ mora robocza 40 laczyla sie z komora 58 piasty 52 poprzez' kanaly 14, 17, 19. Srodek cisnacy dostaje sie wiec dk komory 40. Tlok 43zostaje przesuniety do swego polozenia wlajczenia. Zwolnienie sprzegla nastepuje równiez samoczynnie, a mianowicie przy oslabieniu sie cisnienia w przewodzie, do¬ prowadzajacym srodek.cisnacy, a tym sa¬ mym w wydrazeniu 58. Przy takim oslabie¬ niu sie cisnienia sila sprezyny 60 przesuwa ttok 50 na lewo, a zasuwa obrotowa 45 zo¬ staj e przy tym tak obrócona, ze kanaly 14, 17, doprowadzajace srodek cisnacy, zosta¬ ja oddzielone od kanalu 19 komory robo¬ czej 40, a kanalli odplywowy 15, 18 zostaje polaczony z kanalem 20 komory roboczej 40, dzieki czemu srodek cisnacy, wspierany sila odsrodkowa, wskazana droga wyplywa na zewmatrz, Wspierajace odplyw srodka cisnacego dzialanie sily odsrodkowej jest przy tym szczególnie korzystne, gdyz w ten sposób Oidprowadzane zostaja z komory srodka cisnacego pozostalosci, np. osadzo¬ ny szlam i temu podobne zanieczyszczenia.W sprzegle wedlulg fig. 3 jesit czesto¬ kroc rzecza pozadana, ahy przy przefero^ czieniu okreslonej liczby obrotu czesci nape¬ dzal)aoej sprzeglo zostalo samoczynnie wy¬ laczone w celu unikniecia niedopuszczalnie wysokich naprezen, jakie powstaja wskutek takich nadmiernie wysokich liczb obrotu.W tym celu w wydrazeniu 58 piasty 52 osa¬ dzony jest zespól ciezarków odsrodkowych 65. Ciezarki odsrodkowe 65 sa wykonane w rodzaju klinów i nakladaja sie swoimi powierzchniami klinowymi 66 i 67 na opor- ki 68 i 69, z których oporek 69 jest polaczo¬ ny z piasita 52 nieprzesuwnie w ^kierunku osiowym, podczas gdy qpordk 68 jest prze¬ suwny w kierunku osiowym. Oporek 68 jest obciazony sila sprezyny 70, która ze swej strony oipiera sie na przestawnym oporku (srubie 78)t talk ze wielkosc sily sprezyny jest nastawna. Sila ta jest skierowana tak, ze przesuwa ona oporek 68 w kierunku oporka 69, przy czym ciezarki odsrodkowe 65 przesuwane zositaja w kierunku dta srod¬ ka piasty* Poza tym jeszcze do oporka 68 pirzymo^owaina jest tuleja przesuwna 71, prowadlzona w walcowej wewnetrznej po¬ wierzchni wydrazenia 58 przelsuwnie — 4 —i szczelnie na ciecz. Przy przekroczeniu okreslonej liczby obirotów ciezarki odsrod¬ kowe 65 zostajj a odsuwanie na zewnatrz, przy czym powoduja one przesuniecie opor- ka 68 w kierunku przeciwnym do kieruaaku dzialania sprezyny 70. W ruchu tym bierze takze udzilal tuleja 71, która jednym swym koncem szczelnie zamyka kanaly 57 w scia¬ nie piasty 52 tak, ze do wydrazenia 58 nie moze juz wchodzic srodek cisnacy. Równo¬ czesnie otwór 74 tuki 71 pokrywa ^ P^zy tym z otworem 75 sciajny piasty 52, której wylot wchodzi do wolnej od cisnienia ko^ mory 76, polaczonej % pirzewodem odply¬ wowym srodka cisnacego. Obecnie srodek cisnacy, wypelniajacy wydrazona komore 58 i kanaly zasuw rozraadczych, moze po¬ przez otwory 74 i 75 uchodzic do komory 76, tak ze cisnienie w wydrazeniu 58 sie zmniejsza), dzieki czemu sprezyna 60 prze¬ suwa tlok 50 w kierunku zwolnienia sprze¬ gla.W celu uzyskania we wsizystkich przy¬ padkach zwolnienia bez zarzutu sprzegla, t.j. uzyskania niezawodnego odsuwania na¬ kladek ciernych, zastosowane jest jeszcze urzadzenie pomocnicze, które przy zmniej¬ szaniu sie lub przy zaniku cisnienia w ko¬ morze 40 odprowadzaj tlok 43 z powrotem dlo jego polozenia nieczynnego. Urzadzenie to sklada sie zasadniczo z narzadów od¬ srodkowych 80, które opieraja sie na klino¬ wo na zewnatrz uksztaltowanych po¬ wierzchniach pierscieniowych 81 i 82 tloka 43 z jednej strony, a czesci sprzegajacej 1 z drugiej strony, a na skutek dzialajacej na nie sily odsrodkowej powoduja rozsuwanie powierzchni 81, 82, a tym samym przesta¬ wienie tloka 43 do polozenia nieczyn¬ nego PL