Wynalazek dotyczy ukladu polaczen do usuwania zaklócen w radioodbiornikach, polegajacego na tlumieniu zaklócen, powo¬ dowanych zjawiskami atmosferycznymi lub wytwarzanych maszynami lub aparatami elektrycznymi. Zaklócenia te odtwarza glosnik odbiornika zazwyczaj jako krótkie impulsy w postaci trzasków.Proponowano juz zmniejszac w czasie trwania zaklócen wzmocnienie wzmacnia¬ cza wielkiej lub posredniej czestotliwosci, co mozna uskutecznic badz zwiekszajac w czasie trwania zaklócen tlumienie strojo¬ nych obwodów wielkiej lub posredniej cze¬ stotliwosci, badz tez przesuwajac przez zmiane napiecia siatkowego punkt pracy lampy wzmacniajacej do miejsca o mniej¬ szym nachyleniu charakterystyki. Sposoby te posiadaja jednak te wade, ze jednocze¬ snie z tlumieniem zaklócenia jest tlumio¬ na równiez fala nosna odbieranego sygna¬ lu, czyli stwarza sie zaklócenie innego ro¬ dzaju. Niezaleznie od powyzszego nalezy zaznaczyc, ze wskutek naglego wzrostu tlu¬ mienia obwodu drgan wzglednie wskutek raptownego zmniejszenia wspólczynnika wzmocnienia obwód drgan zostaje pobu¬ dzony do drgan z jego wlasna czestotli^ woscia, wskutek czego powstaje zaklócenie w postaci impulsów, odtwarzanych w glos¬ niku odbiornika. Jezeli bowiem napiecie poczatkowe siatki lampy wzmacniajacej czestotliwosci wielkiej lub posredniej do¬ znaje wskutek wystapienia zaklócenia rap¬ townej silnej zmiany, to wystepuje przy tym równiez i silna zmiana pradu anodo-wego. Wskutek tego w obwodzie anodowym lampy zjawia sie impuls pradu, impuls ten przenosi sie na obwody drgajace, polaczo¬ ne wzglednie sprzezone z anoda lampy, wskutek czego obwody te zostaja pobudzo¬ ne do drgan z ich wlasna czestotliwoscia.Impuls ten powoduje mianowicie szybkie naladowanie kondensatora obwodu drgan, rozladowujacego sie w znany -sposób okre¬ sowo, wedlug praw drgan tlumionych.Wskutek tego w odnosnym obwodzie drgan powstaje drganie wielkiej czestotliwosci, modulowane impulsem, które (po wzmocnie¬ niu i detekcji daje w wyniku impuls cze¬ stotliwosci malej, przedostajacy sie do glosnikja i ujawniajacy sie tu jako trzask.Wedlug wynalazku niedogodnosci te usuwa sie w ten sposób, ze przy powsta¬ waniu zaklócenia zmniejsza sie samoczyn¬ nie wzmocnienie wzmacniacza malej cze¬ stotliwosci przy pomocy mechanicznego lub elektrycznego urzadzenia regulacyjne¬ go, rozrzadzanego energia samego zakló¬ cenia, przy czym impulsy regulacji kom¬ pensuje sie przeciwnie skierowanymi im¬ pulsami regulacji, rozrzadzanymi równiez ta sama energia.Mechaniczne lub elektryczne urzadze¬ nie regulacyjne moze byc rozrzadzane np. prostownikiem, sprzezonym ze wzmacnia¬ czem wielkiej lub posredniej czestotliwosci danego odbiornika. Temu prostownikowi nadaje sie takie poczatkowe napiecie gra¬ niczne, ze tylko zaklócenia o amplitudzie wiekszej o okreslona wartosc od odbiera¬ nej fali nosnej powoduja przeplyw pradu w prostowniku, uruchamiajacego elektrycz¬ ne lub mechaniczne urzadzenie regulacyj¬ ne.Mechaniczne lub elektryczne urzadze¬ nie regulacyjne mozna rozrzadzac równiez prostownikiem, zasilanym ze wzmacniacza, dostrojonego do fali, rózniacej sie od od¬ bieranej fali nosnej, np. do fali, lezacej po¬ za danym zakresem fal. W tym przypad¬ ku wychodzi sie z zalozenia, ze zaklócenie obejmuje bardzo szerokie widmo czestotli¬ wosci, a zatem jego skladowe leza nie tyl¬ ko w zakresie odbiorczym, lecz takze i na zewnatrz tego zakresu. Takie urzadzenie z dodatkowym wzmacniaczem posiada te zalete, ze nie jest rzecza konieczna, aby prostownik, zasilany z tego wzmacniacza, posiadal poczatkowe napiecie graniczne.Taki prostownik zezwala na otrzymanie o wiele intensywniejszego tlumienia zakló¬ cenia.Dodatkowy wzmacniacz moze byc rów¬ niez wzmacniaczem aperiodycznym.Na rysunku przedstawiono kilka ukla¬ dów polaczen do usuwania zaklócen, wyko¬ nanych wedlug wynalazku.Na fig. 1 litera D oznaczono lampe de¬ tekcyjna, do siatki rozrzadczej której do¬ prowadzane sa napiecia wielkiej lub po¬ sredniej czestotliwosci za posrednictwem Strojonego transformatora T. Punkt pra¬ cy na charakterystyce lampy D moze byc dobrany przy pomocy zródla pradu Egv W obwodzie anodowym lampy D lezy pier¬ wotne uzwojenie P1 transformatora T1 malej czestotliwosci, którego wtórne uzwo¬ jenie S1 jest polaczone z siatka rozrzadcza nastepnej lampy wzmacniajacej V.Napiecie anodowe jest doprowadzane do lampy D ze zródla pradu Ea poprzez zamkniety normalnie wylacznik przekazni¬ kowy S. Uzwojenie wzbudzajace R tego przekaznika jest wlaczone w obwód ano1- dowy lampy prostowniczej G. W obwód siatkowy lampy G wlaczona jest cewka W, sprzezona z obwodem siatkowym lampy D.Poczatkowe napiecie siatkowe lampy G do¬ biera sie za pomoca zródla pradu Eg2 tpk, ze prad annodowy moze plynac dopiero wte¬ dy, gdy amplituda zaklócenia stanie sie wieksza od podwójnej wartosci amplitudy odbieranej fali nosnej. Amplitude fali nos¬ nej najlepiej jest utrzymywac na stalym lub prawie stalym poziomie przy pomocy ukladu do samoczynnej regulacji wzmoc- — 2 —nienia. Jezeli amplituda zaklócajaca prze¬ kroczy czulosc graniczna prostownika G, wówczas przez uzwojenie wzbudzajace R poplynie prad, wskutek czego wylacznik S zostanie wylaczony ctraz przerwany obwód anodowy lampy D. Dzialanie bedzie od¬ wrotne, gdy tylko amplituda zaklócenia zmniejszy sie ponizej granicznej czulosci prostownika G, tj. wylacznik S zamknie znów obwód anodowy lampy D. W czasie miedzy otwarciem a ponownym zamknie¬ ciem wylacznika S lampa wzmacniajaca V malej czestotliwosci nie otrzymuje w ogó¬ le zadnego napiecia zmiennego, a zatem i napiecia zaklócajacego, dzieki czemu glos¬ nik odbiornika nie odtworzy zaklócenia, nie odtwarzajac oczywiscie równiez i progra¬ mu odbieranego. Jezeli jednak przerwa trwa nie dluzej niz dkolo V25 sek lub gdy zaklócania niezbyt szybko nastepuja jedno po drugim, wówczas takie przerywanie dzialania glosnika nie daje sie odczuc slu¬ chem. Nagla zmiana natezenia pradu ano¬ dowego, wystepujaca przy otwieraniu lub zamykaniu wylacznika S, powoduje impuls napieciowy we wtórnym uzwojeniu Sx transformatora Tv Impuls ten jest odtwa¬ rzany w glosniku w postaci wzmocnionej.Aczkolwiek pojawienie sie zaklócenia nie moze byc zauwazone bezposrednio, to jed¬ nak wskutek przerywania i zamykania ob¬ wodu anodowego powoduje ono posrednio niepozadane trzaski w glosniku.W celu tlumienia tego impulsu wyla¬ czania, w obwód siatkowy lampy wzmac¬ niajacej V ukladu wedlug fig. 1 wlaczone jest wtórne uzwojenie S2 transformatora T2, którego pierwotne uzwojenie P2 jest polaczone ze zródlem pradu anodowego Ea poprzez opornik R1 i wylacznik S.Uzwojenia transformatorów T1 i T2 sa tak wlaczone, a opornik Rx obliczony tak, ze przy otwieraniu i zamykaniu wylaczn: ka S w uzwojeniach wtórnych wzbudzane sa napiecia jednakowe co do wartosci lecz przeciwne co do kierunku, dzieki czemu impuls wlaczenia nie moze oddzialywac na siatke lampy V.Ze wzgledu na nalezyta prace takiego ukladu jest oczywiscie rzecza niejedna, aby obwód kompensacyjny Ea, S, P2, Rx byl zupelnie identyczny z obwodem Ea, S, Pv D; z tego wzgledu bedzie rzecza ko¬ rzystna opornik R1 zastapic lampa o takiej samej charakterystyce, co i lampa D. W takich kompensacyjnych ukladach nalezy dbac szczególnie o dokladne wyrównanie wzgledem siebie i wzgledem uziemienia od¬ nosnych pojemnosci ukladu.Na fig. 2 przedstawiono inny uklad po¬ laczen wedlug wynalazku, nie zawieraja¬ cy przekaznika mechanicznego. W ukladzie tym wzmacniacz malej czestotliwosci jest unieruchamiany przy powstaniu zaklócenia dzieki zmianie poczatkowego napiecia siat¬ kowego lampy wzmacniajacej malej czesto¬ tliwosci. W ukladzie wedlug fig. 2 drgania wielkiej lub posredniej czestotliwosci, wzmocnione w odbiorniku E, zaopatrzo¬ nym w samoczynna regulacje wzmocnie¬ nia, sa doprowadzane za posrednictwem transformatora T, najlepiej strojonego, do posrednio zarzonego prostownika diodowe¬ go D. Napiecia zmienne malej czestotliwo¬ sci, powstajace po detekcji na potencjome¬ trze P, sa doprowadzane poprzez konden¬ sator C1 do siatki rozrzadczej jednej z dwóch przeciwsobnie wlaczonych lamp wzmacniajacych V1 i V2. Siatki rozrzad- cze tych lamp sa polaczone ze soba poprzez opornik Rgx oraz sa polaczone z katodami tych lamp poprzez opornik R i zródlo pra¬ du Eg2. W obwodach anodowych lamp V1 i V2 znajduja sie oporniki szeregowe Ra1 i Ra2, do wspólnego punktu których przy¬ laczony jest dodatni biegun zródla pradu anodowego, równolegle zas do tych oporni¬ ków szeregowych wlaczone jest pierwotne uzwojenie transformatora T1 malej czesto¬ tliwosci, którego wtórne uzwojenie, odekra- nowane elektrostatycznie za pomoca oslony S, lezy w obwodzie siatkowym nastepnej — 3 —lampy wzmacniajacej V3 malej czestotliwo¬ sci. Drgania malej czestotliwosci, wzmoc¬ nione w lampie V19 sa przekazywane lam¬ pie V3. Z transformatorem T lampy pro¬ stowniczej D sprzezona jest cewka W. Je¬ den koniec tej cewki jest polaczony z ano¬ da, a drugi -— z katoda drugiego prostow¬ nika diodowego G poprzez ppornik R, za- bocznifeowany kondensatorem C4. Katoda prostownika G otrzymuje ze zródla pradu E poprzez opornik R tak duze dodatnie napiecie poczatkowe, ze dopóki nie powsta¬ ja zadne zaklócenia (a tym samym w cew¬ ce wzbudzane jest napiecie pradu zmien¬ nego, utrzymywane na stalym poziomie dzieki dzialaniu samoczynnej regulacji wzmocnienia wzmacniacza wielkiej lub po¬ sredniej czestotliwosci, poprzedzajacego lampe prostownicza D), dopóty poprzez prostownik G nie przeplywa zaden prad.Gdy jednak pojawia sie krótkotrwale za¬ klócenie, na zaciskach cewki W powstaje napiecie o amplitudzie wiekszej od ampli¬ tudy powyzej wspomnianego napiecia pra¬ du zmiennego, tak iz przez prostownik G zaczyna przeplywac prad, powodujacy spa¬ dek napiecia na oporniku R. Ten spadek napiecia w takim stopniu obniza poczatko¬ we napiecie siatki rozrzadczej lampy wzmacniajacej V19 iz lampa ta zostaje za¬ blokowana, a zatem zaklócenie nie moze dostac sie do glosnika. Aby przebieg wy¬ laczania, powodujacy blokowanie lampy V19 nie dzialal zaklócajaco, to znaczy nie byl odtwarzany w glosniku, spadek napie¬ cia na oporniku R stosuje sie jednoczesnie do blokowania lampy V2, polaczonej prze- ciwsobnie z lampa Vr Jezeli obie lampy Vlf V2 beda zupelnie identyczne, wówczas zniwecza nagle zmiany pradu anodowego, zwiazane z blokowaniem, dzieki czemu nie bedzie mogla powstac jakakolwiek zmiana napiecia w obwodzie siatkowym lampy Vr Zamiast doprowadzac drgania malej czestotliwosci wylacznie do lampy V19 jak to opisano wyzej, drgania te mozna do¬ prowadzac przeciwsóbnie do obu lamp V1 Jest rzecza korzystna, aby stala czatsu kondensatora C1 i opornika Rg1 byla du¬ za, np. aby wynosila 0,1 sek, dzieki czertiu ladunek kondensatora C1 nie bedzie zmie¬ nial sie znacznie w okresie czasu trwania zaklócenia.Obydwa opisane wyzej uklady polaczen posiadaja te wade, ze odbiornik jest unie¬ ruchamiany tylko wtedy, gdy zaklócenie jest wieksze o okreslona wartosc od am¬ plitudy odbieranej fali nosnej. Jezeli am¬ plituda ta bedzie modulowana np. z glebo¬ koscia 100°/o, wówczas napiecie poczatko¬ we Eg2 wzglednie E lamp prostowniczych G wedlug fig. 1 i 2 musi byc mniej wie¬ cej tak duze, aby przy dwa razy wiekszej amplitudzie drgan wielkiej lub posredniej czestotliwosci, wzbudzanych w cewce W, przez prostownik nie przeplywal jeszcze zaden prad, przy czym zalozono, ze ampli¬ tudy te sa utrzymywane na stalym pozio¬ mie za pomoca samoczynnej regulacji wzmocnienia. Jest rzecza zrozumiala, ze zaklócenia o amplitudach mniejszych od podwójnej amplitudy fali nosnej nie beda usuwane, a zatem beda odtwarzane w glos¬ niku.Czulosc graniczna zaklócen bedzie mo¬ gla byc zmniejszona, jezeli prostownik G wedlug fig. 1 lub 2 nie bedzie rozrzadza¬ ny wzmacniaczem wielkiej lub posredniej czestotliwosci, lecz osobnym wzmacnia¬ czem. Wzmacniacz ten najlepiej jest do¬ stroic do dlugosci fali, lezacej poza odbie¬ ranym zakresem fal i nie zajetej przez za¬ dna inna stacje nadawcza. Jezeli zakres odbiorczy obejmuje fale od 200 m do 600 m, wówczas wzmacniacz, rozrzadzajacy prostownikiem G, nalezy dostroic do dlu¬ gosci fali, lezacej miedzy 700 m a 900 m.Poniewaz wówczas zaklócenia beda oddzia¬ lywaly tylko na ten wzmacniacz dodatko¬ wy, przeto moze byc zmniejszona znacznie czulosc graniczna usuwania zaklócen, a — 4 —wzmacniacz malej czestotliwosci bedzie mógl byc wylaczany w opisany wyzej spo¬ sób przy zaklóceniach o prawie dowolnie malej amplitudzie. Trzeci przyklad ukladu wedlug wynalazku polega ma zastosowaniu transformatora, przedstawionego na fig. 3, który moze byc umieszczony w obwodzie wejsciowym lub wyjsciowym wzmacniacza malej czestotliwosci lub tez moze byc uzy¬ ty jako transformator sprzegajacy miedzy dwoma lub kilkoma stopniami wzmocnie¬ nia. Transformator ten zawiera trzy uzwo¬ jenia. Uzwojenie, oznaczone cyframi 1 — 2, jest uzwojeniem pierwotnym, do którego sa doprowadzane napiecia pradu zmienne¬ go malej czestotliwosci, uzwojenie to mo¬ ze byc polaczone np. z detektorem odbior¬ nika. W tym przypadku wtórne uzwojenie 2 — 2, skladajace sie z dwóch jednako¬ wych polówek, lezy w obwodzie siatkowym lampy wzmacniajacej malej czestotliwosci.Trzecie uzwojenie 3 — 3, sluzace jako uzwojenie magnesujace, jest zasilane przy powstawaniu zaklócenia pradem stalym, przeplywajacym przez prostownik, np. przez prostownik G wedlug fig. 1 i 2.Jezeli zadne zaklócenia nie powstaja, wówczas napiecie pradu zmiennego, dopro^ wadzane do pierwotnego uzwojenia, jest przenoszone z odpowiednia przekladnia do wtórnego uzwojenia tak, iz wzmacniacz malej czestotliwosci pracuje w sposób nor-^ malny. Przy powstawaniu zaklócenia uzwo¬ jenie 3 — 3 tak znacznie magnesuje zelaz¬ ny rdzen transformatora, ze rdzen ten na¬ syca sie magnetycznie, wskutek czego zmniejsza sie znacznie przekladnia trans¬ formacji miedzy uzwojeniami 1 — 1 i 2 — 2. Poniewaz strumien magnetyczny, powo¬ dowany uzwojeniem 3 — 3, wzbudza w obu [polówkach uzwojenia wtórnego 2—2 prze¬ ciwnie skierowane sily elektromotorycz¬ ne, przeto jest rzecza zrozumiala, ze przy naglym powstaniu lub ustaniu pradu ma¬ gnesujacego uzwojenia 3 — 3 miedzy za¬ ciskami 2 — 2 nie moze powstac napiecie, które mogloby spowodowac zaklócenie w nastepnym stopniu ukladu.Jezeli w opisanych wyzej ukladach po¬ laczen urzadzenie wylacznikowe, blokujace wzmacniacz malej czestotliwosci, posiada dosc duza bezwladnosc, to przy powstaniu zaklócenia nie zostaje ono uruchamiane na¬ tychmiast, lecz wymaga pewnego czasiu na swe uruchomienie. Jezeli ten czas jest zbyt duzy, to powstaje niebezpieczenstwo, ze za¬ klócenie moze przedostac sie do glosnika.Niebezpieczenstwu temu zapobiegaja szcze¬ gólne srodki, powodujace, ze zaklócenie wymaga dluzszego czasu dla swego przej¬ scia przez caly odbtornik wzglednie przez czesc odbiornika. We wszystkich przypad¬ kach zaleca sie, azeby bezwladnosc urza¬ dzenia wylacznikowego byla mozliwie mala.Uklady polaczen wedlug wynalazku dzialaja doskonale szczególnie iprzy szybko nastepujacych po sobie zaklóceniach. Za¬ klócenia takie sa szczególnie uciazliwe, a to z tego powodu, ze zaklócenia o dosc duzej intensywnosci porazaja ucho na pewien czas, wskutek czego przy dostatecznie szyb¬ kim nastepowaniu po sobie poszczególnych zaklócen ucho nie odczuje audycji, odtwa¬ rzanej odbiornikiem równiez i w czasie przerw miedzy tymi zaklóceniami. Dzieki zastosowaniu ukladów polaczen tlumiacych zaklócenia mozna sluchac audycyj równiez i przy zaklóceniach, szybko nastepujacych po sobie. PL