W róznych maszynach lub urzadze¬ niach stosuje sie rolki, toczace sie po pla¬ szczyznie równej lub krzywej, jak np. w tasmowych prasach torfiarskich, gdzie przy stlaczaniu cegielek, uformowanych z masy torfowej, wzglednie prasowaniu su¬ rowego torfu stosuje sie lancuchy rolko¬ we. Rolki te maja zazwyczaj ksztalt cy¬ lindra i tocza sie na podkladzie w kierun¬ ku prostolinijnym. W przypadkach jedna¬ kowoz, gdzie rolka zostaje podczas biegu jednostronnie zahamowana, ma ona sklon¬ nosc do przekrzywiania sie i wyskoczenia z toru, po którym sie toczy. Aby temu za¬ pobiec, proponowano juz zaopatrywac rolki w kryzy, wystepy lub pierscienie obrzezne, które wystaja poza obwód rolki i otaczaja z zachowaniem luzu podklad po jej bokach, aby uniemozliwic zboczenie rol¬ ki z wyznaczonego toru. Obrzeza wzgled¬ nie kryzy takie slizgaja sie w razie bie¬ gu ukosnego swymi bokami po brzegach podkladu i zapobiegaja wykolejeniu sie rolki z wyznaczonego toru. W przypad¬ kach takich wlasnie kryza wzglednie pier¬ scien obrzezny rolki, polozony po jej stro¬ nie podazajacej predzej naprzód, przyci¬ ska sie z boku do podkladu, a poniewaz srednica tych stykajacych sie wystepów jest wieksza od srednicy rolki, przeto jej szybkosc obwodowa w miejscu stykania sie z bokiem podkladki jest wieksza od normalnej szybkosci obrotowej, na sku¬ tek czego rolka dazy do tego, aby po stro-e juz tak przyspieszonej biec jeszcze ybciej, gdyby nie bylo obrzeza, które z wodu dzialajacego hamujaco slizgania e boku wystepu temu przeciwdziala. Wo- c tego obrzeze narazone jest na oddzia- wanie na nie wielkich sil, które prowa- a do jego szybkiego zuzycia. Czesto pod- as biegu takiego lancucha trzeba nakie- wac jedna lub druga rolke we wlasciwe ozenie.Brakom tym i trudnosciom zapobiega e w sposób wedlug wynalazku, polega- cy na tym, ze rolki w razie zboczenia z yznaczonej drogi zmusza sie nabiegac kami na mniejsza srednice od ich sred- cy wlasnej, przez co osiaga sie moment wrotny, naprowadzajacy przymusowo lke na jej tor wyznaczony. W tym celu opatruje sie rolki, które posiadaja lt cylindra lub tez maja przy krzy- m torze obiegowym ksztalt stozka, po ydwóch koncach w skosny pierscienio- wykrój prowadniczy, wzglednie szyjke skosnych bokach, która przy przekrzy- ieniu sie rolki dotyka odpowiednio u- ztaltowanej szyny prowadniczej, umie- czonej na podkladzie, przy czym szyb- sc toczenia sie w plaszczyznie stykania e skosnego boku szyjki rolki z szyna st mniejsza od szybkosci toczenia sie rol- w miejscu jej normalnej srednicy, niej sza od srednicy rolki srednica kola, órym rolka przylega przy swym biegu podkladu, powoduje zmniejszenie szyb- sci obwodowej w tym miejscu i udziela lce sile nawrotna wzglednie moment na- otny, który naprowadza rolke samo- ynnie z powrotem na jej tor normalny.Na zalaczonym rysunku przedstawio- przyklad wykonania przedmiotu wy- lazku, przy czym fig. 1 uwidocznia rol- swobodna z oznaczeniem sil, dzialaj a- ch na nia przy jednostronnym obciaze- u, a fig. 2 — rolke, nalezaca do lancu- a rolkowego, jaki ma zastosowanie np. tasmowych prasach torfiarskich.Litera a oznaczono podklad wzglednie tor dla rolek lub walków 6, posiadajacych szyjki c o bokach ukosnych. Litera d o- znaczono krawezniki, wzglednie szyny prowadnicze toru. Po tych szynach bie¬ gnie rolka, opierajac sie pochylymi boka¬ mi swych szyjek c.Na fig. 2 rolki a sa sprzegniete ze so¬ ba w lancuch za pomoca ogniw e.Na fig. 1 uwidoczniono przypuszczal¬ ne odksztalcenie rolki, zachodzace przy obciazeniu niesymetrycznym w punkcie W, przy czym przyjeto, ze obciazenie to jest jednostronne. Natenczas czesc rolki b pozostanie jako wiecej obciazona w tyle i rolka przekrzywi sie na ukos, hamujac sie w biegu i usilujac wyskoczyc z toru w kierunku strzalki poziomej, poniewaz po pierwsze zmniejszy sie srednica rolki z powodu elastycznego odksztalcenia w miejscu wiecej obciazonym, a po wtóre w tym miejscu rolka napotyka na wiekszy opór tarcia. Przekrzywienie sie rolki po¬ woduje jej zbieganie z toru wyznaczone¬ go, na skutek czego pochyly bok szyjki c po stronie, przeciwleglej miejscu w, wbie¬ ga w punkcie A na szyne prowadnicza d, to jest rolka po tej stronie w miejscu A biegnie na mniejszej srednicy. Powoduje to po drugiej stronie rolki bieg przyspie¬ szony, który wywoluje sile nawrotna wzglednie moment nawrotny, wprowadza¬ jacy rolke z powrotem na jej tor wyzna¬ czony, poniewaz mniejsza srednica tocze¬ nia sie powoduje mniejsza szybkosc ob¬ wodowa o róznicy A = (RQ — B,A).<*. Ta róznica szybkosci wywiera na skutek szty¬ wnego polaczenia kól toczenia sie rolki o obwodach 2.i?0.ir i 2.RA.iz oraz na sku¬ tek stalej szybkosci katowej wplyw, ze szyjka c rolki slizga sie po szy¬ nie prowadniczej d. slizganie to powodu¬ je sile tarcia, dajaca moment nawrotny, wprowadzajacy przymusowo rolke w po¬ lozenie wlasciwe na tor wyznaczony.Dodatkowe obciazenie P w punkcie W, — 2 —moze powstac w kazdym innym miejscu rolki b i wywolac tam wspomniany opór, który zmierza do przekrzywienia sie rol¬ ki skosnie. Rolka toczy sie swym obwo¬ dem odpowiednio do jego srednicy oraz wyznaczonego toru i, wedlug wynalazku, zostaje zawsze z powrotem nawrócona na ten tor, o ile pod naporem sily zewnetrz¬ nej regularny bieg jej zostaje przez te si¬ le zaklócony.Byloby bledem umiescic szyne prowa- dnicza d' tak, jak to wskazano na fig. 1 linia kreskowana, izby rolka przy zakló¬ ceniu jej biegu stykala sie z szyna prowa- dnicowa w punkcie B, tak samo byloby bledem zaopatrzyc rolke w kryze, wysta¬ jaca ponad rolke, jak to wspomniano na wstepie opisu. W obu bowiem przypad¬ kach nastepuje zmiana szybkosci wlasnie w niewlasciwym kierunku, sprowadzajac rolke coraz wiecej z drogi wyznaczonej. PL