Jak wiadomo, najlepsza sprawnosc na drodze i najwieksza szybkosc maja poja¬ zdy czterokolowe, w których tylko dwa kola sa napedowe. Wiadomo równiez, ze na bezdrozach najskuteczniejszym nape¬ dem jest gasienica.Robiono liczne próby zbudowania ta¬ kiego samochodu szybkiego, który w razie potrzeby móglby byc zmieniany przez do¬ danie gasienicy na pojazd terenowy.Do wozów tego rodzaju naleza przede wszystkim pojazdy kolowo-gasienicowe, to znaczy takie, które daja sie zmieniac calko¬ wicie z pojazdu kolowego na gasienicowy i odwrotnie.Inna odmiane stanowia pojazdy pólga- sienicowe, w których do osi napedowej sa¬ mochodu czterokolowego dodano urzadze¬ nie gasienicowe, napedzane tym samym walem napedowym, W pierwszym przypadku pojazd jest bardzo kosztowny, gdyz calkowita nieza¬ leznosc kól i gasienic wymaga stosowania mechanizmu skomplikowanego i ciezkiego zarówno ze wzgledu na koniecznosc prze¬ noszenia ruchu na dwa urzadzenia napedo¬ we, jak i ze wzgledu na zawieszenie, obslu¬ ge narzadów przestawiajacych, kierowanie wózka gasienicy, podwójne hamowanie itd- Poza tym, jak wiadomo, bardzo trudno jest wykonac dobre zawieszenie w takim samo¬ chodzie. Jest to oczywiste, bo w tym przy¬ padku wymaga sie od pojazdu, aby mial mozliwie taka sama szybkosc przy nape¬ dzie gasienicowym, jak i przy napedzie ko¬ lowym.i ^Wdb« *yoli 4**dowsc5i prawie nie spo¬ tyka sie w handlu takich pojazdów. ^drugim ^przypadku wykonanie jest bardzo proste;* nie ma jcdnak\pÓjazdów, rozwiazujacych zagadnienie *4r sposób za¬ dowalajacy* A to dlategt}, ze prawie we wszystkich rozwiazaniach kola tylne i ga^ sienice sa oparte jednoczesnie na ziemi i chociaz te dwa urzadzenia sa napedzane tym samym walem, to jednak, poniewaz srednica kola napedowego gasienicy jest z koniecznosci zAacztiie" mtitejsza od sredni¬ cy kola jezdnego, zachodzi bardzo znaczna róznica szybkosci, obnizajaca sprawnosc samochodu. - Poza tym uzycie tego samego walu na¬ pedowego do kól i do gasienicy powoduje, ze przy napedzie gasienicowym, to znaczy, gdy gasienica opiera sie na ziemi, istnieje zly rozklad obciazen na osie, gdyz wózek nosny, znajdujacy sie posrodku podwozia, podtrzymuje niemal caly ciezar, odbierajac w ten sposób kolom kierowniczym przy¬ czepnosc, niezbedna do dobrego kierowa¬ nia.W tej kategorii nie spotyka sie pojaz¬ dów, które by umozliwialy szybkie wlacza¬ nie napedu gasienicowego podczas jazdy kalowej lub, odwrotnie, wylaczenie tego napedu, gdy nie ma potrzeby jego stoso- Wania. lima bardzo powazna wada znanych rocwiazgn jest koniecznosc stosowania od¬ rebnej budowy samochodu, która podnosi koszt wytwarzania.Zr&szta wiadomo, ze sprawnosc pojaz¬ du gasienicowego zmniejsza sie w miare mkrfatu. obciazenia. Wobec tego korzystnie fest poslugiwac sie napedem gasienicowym ptiy mozliwie malych ciezatach, a nape- detn kolowym p^zy stosunkowo duzych, o ile tylko Aa to pozwala stan dlogi.Znane urzadzenia nie odpowiadaja po- wyeszytn wymaganiami.Wynalazek nihiejszy polega na tylh, ze w fcafcitehodzie zwyktej budowy^ w klóiym dodano urzadzenie gasienicowe, napedzane niezaleznie od kól jezdnych, wlacza sie podczas jazdy gasienice, przy czym nacisk ich na «emie jest regulowany podczas jaz¬ dy wedld| uznania kierowcy, zaleznie od stanu drogi, bez szkody dla prawidlowego rozkladu obciazenia na osie, a ponadto o- sobne urzadzenie, które zabezpiecza przed obnizeniem sprawnosci pojazdu podczas jazdy na kolach, a przy wlaczeniu gasieni¬ cy zmniejsza celowo obroty kól jezdnych napedowych, nadajac tym kolom szybkosc 6bWod0V1tt *6Wfta fczybkfcsd sienicy.Na zalaczonym rysunku przedstawiono przyklad Wykfrnaftk, wyjasniajacy istote wynalazku. Fig. 1 przedstawia w widoku z boku pojazd na kolach, fig. 2 — widok z góry, fig. 3 — widok z boku po opuszcze¬ niu gasienic z czesciowym przekrojem przez dwa kola nosne, ze zdjetym jednym kolein jezdnym, fig. 4 — widok z tylu, fig. 5 — przekrój urzadzenia przekladniowe¬ go, fig. 6 — to samo urzadzenie w widoku z góry, fig. 7 — widok z boku i czesciowy przekrój urzadzenia do zmiany pojazdu kolowego na pólgasienicowy i odwrotnie, a ponadto czesc ramy podwozia oraz wóz¬ ka gasienicowego z resorem zawieszenia kól tylnych, fig. 8 «— widok z tylui cfe*$scio- wy przekrój ukladu z lig. 7, fig. 9 —* urza¬ dzenie Wskazujace wysokosc podttiesienta gasienicy nad ziemia.Jak widac na fig. 1—4, pojazd posia¬ da klasyczne podwozie sanrochodowe, za¬ wierajace silnik, skrzynke przekladniowa, kierownic- przednia os kierownicza i tyl¬ na os napedowa.W pewnym punkcie tego podwoeia, po¬ lozonym pomiedzy dwie&ia osiami, fest u- mocowana os napedowa / dla gasfenfc, do której przylega oslona 2 (lig. 2, 5, 6), za¬ wierajaca przekladnie zebate, laczace sie z walem napedowym 3, przekazujaeym od silnika naped na «s 4 i kola jezdne nape¬ dowe tylne.Pomiedzy osia t i osia napedowa 4 kól — 2 —z obydwóch stron podwozia sa umieszczo¬ ne wózki nosne gasienic. W niniejszym przypadku wózki te sa osadzone na kon¬ cach osi nosnej 5, która jest osadzona obro¬ towo w podwoziu za pomoca lozysk 7. Os 5 z kazdej strony podwozia posiada korby o dwóch ramionach 8 i 9. Wózek ten skla¬ da sie z czesci znanych, np. z kólek 12, za¬ wieszonych parami na malych wahaczach 13. Resor 14 umozliwia sprezyste polacze¬ nie pomiedzy wahaczami 13 i wahliwa glo¬ wica 11, osadzona na czopie 10 ramienia 8 korby.Ramie 9 korby sluzy do podtrzymywa¬ nia przedniej czesci resorów 15 (fig. 1, 3, 7, 8) zawieszenia osi kól napedowych. Wie¬ szaki 16 sluza do polaczenia ramienia 9 z resorami 15. Na koncach walu 1 sa osadzo¬ ne kola zebate 17 (fig. 1, 3), napedzajace gasienice 6. Z tylu osi napedowej 4 znaj¬ duja sie kola prowadnicze 18, podtrzymu¬ jace gasienice. Ponadto na gasienicy 6 o- pieraja sie kola nosne 12, 55.Na wale nosnym 5 umocowany jest wy¬ cinek zebaty 19 (fig. 7, 8), napedzany sli¬ makiem 20, osadzonym na przedluzeniu walu silnika elektrycznego 21. Silnik ten jest zasilany z obwodu elektrycznego pod¬ wozia. W oslonie walu napedowego 1 mie¬ sci sie w niniejszym przykladzie slimak 22 (fig. 5, 6), który napedza korone 23 dyfe- rencjalu 24, z którego wystaja w obydwie strony waly napedowe 25 kól gasienico¬ wych 17.Slimak 22 jest osadzony w oslonie dy- ferencjalu za pomoca dwóch lozysk 26 i 27.Slimak ten jest wydrazony, przy czym we¬ wnatrz niego przechodzi wal 28, polaczony na jednym koncu za pomoca dowolnego sprzegla 29 z walem 30 skrzynki biegów.Na drugim koncu walu 28 osadzone jest kólko zebate przesuwne 31, nastawia¬ ne ze stanowiska kierowcy za pomoca draz¬ ka 43, który za posrednictwem dzwigni 39 uruchomia widelki 40.W polozeniu wedlug fig. 5 i 6 kólko 31 jest polaczone bezposrednio ze slimakiem 22 za pomoca sprzegla klowego 32, a z dru¬ giej strony zazebia, sie z kolem zebatym 33, sztywno polaczonym z walem przekladnio¬ wym 34, który jest sztywno polaczony z kolem zebatym 35. Koloi to zazebia sie sta¬ le z kolem zebatym 36 walu napedowego 37, który jest polaczony przy pomocy sprzegla 38 z walem napedowym 3 kól jezdnych.Slimak 22, napedzajacy wal 1 pedni gasienicowej, jest napedzany bezposrednio z walu 30 skrzynki biegów, natomiast wal 4 napedu kolowego jest napedzany z szyb¬ koscia odpowiednio zmniejszona, stosow¬ nie do róznicy srednic kól gasienicowych 17 i kól jezdnych. W wyniku tego szybko¬ sci obwodowe gasienicy i kól jezdnych sa jednakowe.Jezeli teraz przy pomocy drazka 43 (fig. 1, 4), uruchomianego przez kierowce, widelki 40 (fig. 5) przesuna kólko zebate 31 tak, iz uzebienie 41 zazebia sie z uze¬ bieniem wewnetrznym 42 kola zebatego 36, to dzialanie bedzie nastepujace. 1. Slimak 22 nie jest napedzany a wiec i wal napedowy 1 gasienicy jest nierucho¬ my. 2. Wal napedowy kól jezdnych jest sprzegniety bezposrednio z walem skrzyn¬ ki przekladniowej, wobec czego pracuje w tych samych warunkach co i w zwyklym samochodzie.Silnik elektryczny 21 moze byc wlaczo¬ ny do obwodu przez jeden z dwóch nieza¬ leznych zacisków 44 i 45 (fig. 2, 7 i 8), z których kazdy odpowiada innemu kierun¬ kowi obrotu. Zaciski te sa zasilane pradem ze stanowiska kierowcy za pomoca galek 46 lub 47 i przez pociaganie za linki 48 i 49, tak jak przy rozrusznikach samocho¬ dowych. Jedna galka odpowiada podnie¬ sieniu gasienicy, a druga opuszczeniu. Gal¬ ki te moga byc zaopatrzone w oznaczenia np. M i D (podnoszenia i opuszczania) dla unikniecia pomylki. Wskaznik 50 (fig. 4, 9) — 3 —wskazuje polozenie wózka gasienicowego nad ziemia. Wskaznik ten jest polaczony linka 51z dzwignia 52, zamocowana na o- sf nosnej i wykonywujaca te same ruchy, cdi i ta os.Glowica wahliwa 11, osadzona na czo¬ pie 10 (fig. 2, 3, 7, 8), posiada na wprost resoru 14 dwa ramiona 53, które u góry la¬ cza sie przegubami z wahaczem 54 w srod¬ ku jego dlugosci z zawieszonymi na oby¬ dwóch jego koncach kolami 55, podtrzymu¬ jacymi gasienice.Uklad ten wykonywa wszystkie ruchy, jakie wykonywa glowica wahliwa, a tym samym i wózek nosny, a zadaniem jego jest utrzymanie gasienicy 6 w prawie stalym naprezeniu, niezaleznie od polozenia czo¬ pa 10.Urzadzenie to dziala w sposób nastepu¬ jacy.Na dobrej drodze urzadzenie zajmuje polozenie wedlug fig. 1, to znaczy wózek gasienicy jest podniesiony. Pojazd toczy sie na kolach jak zwykly samochód. Tylne zawieszenie jest w polozeniu normalnym, a resory 15 przejmuja cale tylne obciaze¬ nie. W tym przypadku kólko zebate 31 za¬ zebia sie bezposrednio uzebieniem 41 z ko¬ lem 36 i wobec tego slimak 22 sie nie obra¬ ca (fig. 5, 6). Wal napedowy 1 i gasienica 6 sa nieruchome.Gdy zachodzi potrzeba uzycia gasieni¬ cy, kierowca uruchomia drazek 43 w celu wlaczenia walu napedowego gasienicy i zmniejszenia obrotów kól jezdnych, nastep¬ nie za pomoca galki 46, oznaczonej litera D, wlacza silnik elektryczny 21.Za posrednictwem opisanej wyzej prze¬ kladni mechanicznej silnik elektryczny 21 obraca o pewien kat wal nosny 5. Ramiona korby 8, 9 tej osi równiez opisza pewien luk, pociagajac w tym ruchu glowice wa¬ hliwa 11 wózka nosnegoi i pociagajac za pomoca wieszaka 16 jeden z konców reso¬ ru 15 tylnego zawieszenia, który sie podno¬ si.Kierowca moze obserwowac na wskaz¬ niku 50 polozenie gasienicy i regulowac na¬ cisk gasienicy na ziemie w porównaniu z naciskiem kól. Szczegól ten jest bardzo wazny, gdyz umozliwia osiagniecie na wszelkich terenach najwiekszej mozliwej sprawnosci i prawidlowe uzycie gasienicy stosownie do potrzeb. A wiec np. w terenie twardym, lecz sliskim, gasienica powinna zaledwie dotykac ziemi, aby uniemozliwic poslizg. Gasienica wtedy bedzie obracac sie prawie luzem, a wiec bedzie pochlaniac mniej mocy. W terenach bardziej grzaskich mozna, obserwujac wskaznik 50, zwiek¬ szyc nacisk gasienicy na ziemie, obracajac silnik elektryczny 21 o kilka obrotów wie¬ cej.Przyczepnosc gasienicy zwieksza sie do wartosci najwiekszej w terenach najbar¬ dziej grzaskich. W tym przypadku kola beda zaledwie dotykac ziemi, a wskaznik opadnie do konca.Maszyna zajmuje wówczas polozenie wedlug fig. 3 i 4.Odwrotne dzialanie uzyskuje sie przez uruchomienie galki 47, oznaczonej litera M (podnoszenie). Silnik 21 obraca sie w kierunku odwrotnym i podnosi gasienice na potrzebna wysokosc wedlug uznania kierowcy, zaleznie od stanu drogi, Wskaz¬ nik 50, podobnie jak w przypadku opusz¬ czania, wskaze polozenie wózka gasienico¬ wego. Gdy wózek ten zostanie sprowadzo¬ ny do polozenia pierwotnego wedlug fig. 1, wystarczy przesunac drazek 43, aby otrzy¬ mac bezposrednie sprzegniecie skrzynki biegu z osia kól jezdnych i wylaczenie z napedu urzadzenia gasienicowego.W ten sposób maszyna znowu zajmuje polozenie do jazdy kolowej.Mozna zastosowac narzady do samo¬ czynnego przerywania pradu, gdy wózek nosny zajmuje skrajne polozenie.Jak to jest widoczne, pojazd moze byc przelaczony z latwoscia w ciagu kilku se¬ kund z polozenia jazdy tylko na kolach w 4 ._potozfc&te jfliesMtie jazdy na kolach i ga- sfeaicach i odwrotnie.Nfetezy zauwazyc, ze dzidki nieznacz¬ nemu ftddaleniu osi nosnej 5 gaaienic od osi najazdowej 4 kól równowaga pojazdu priy ftapedtie pólgasienicowym nie ulega wiekszej zmianie, a raczej nawet korzyst¬ nej, bo wskutek przypadajacego w tym przypadku wiekszego obciazenia na wal nosny* otrzymuje $ic| zwiekszenie przyczep¬ nosci gasienic, a jednoczesnie zmniejszenie zaglebienia sie kól kierowniczych w tere¬ nie grzaskim, przy obciazeniu, wystarcza¬ lbym do dobrego kierowania.Oczywiscie opisany wyzej uklad tytu¬ lem przykladu moze byc wykonany rozma¬ itymi sposobami, a wynalazek polega prze¬ de wszystkim na ugrupowaniu oddzielnych narzadów wózka gasienicy wzgledem na¬ rzadów, stanowiacych klasyczne podwozie samochodowe.A wiec np. wózki nosne moga nie byc osadzone na koncach obracalnego walu, lecz moga byc wykonane tak, ze beda prze¬ suwaly sie pionowo za pomoca ukladu dzwigni albo srub i nakretek, poruszanych za pomoca dowolnej przekladni elektrome¬ chanicznej lub innej.Latwo równiez zastosowac w omówio¬ nym ukladzie wylacznie mechaniczne na¬ stawianie walu nosnego. W, tym! przypadku wystarczy zastapic silnik elektryczny 21 przekladnia zebata lub pasowa, napedzana przez skrzynke przekladniowa lub z do¬ wolnego miejsca pedni samego pojazdu.Nastawianie te moze byc równiez hy¬ drauliczne i dzialac np. bezposrednio na korbe 8, 9\ lub na dwignie osadzona na, wa¬ le 5. Nastawianie hydrauliczne tego rodza¬ ju spotyka sie np. w samochodach z prze¬ chylnym pomostem do przewozu materia¬ lów.Nastawianie silnika elektrycznego mo¬ ze równiez odbywac sie rozmaitymi sposo¬ bami. Nastawianie to moze byc np. samo¬ czynne, jezeli umiesci sie odpowiednie sty¬ ki na mechanizmie drazka 43* Mozna rów* atez zastapic dwie galki 46 147 jednym tyl* ko wylacznikiem. Mozna wreszcie do ob* wadu elektrycznego wlaczyc szereg pr*e* kazników, wylaczajacych samoczynnie prad w polozeniach, okreslonych z góry, ita.Wszystkie te rozwiazania, majace róz¬ na wartosc praktyczna, objete sa oczywi¬ scie niniejszym wynalazkiem. PL