Obecnie przyjety sposób wytwarzania stalych form (kokili) odlewniczych, tj. form, wytrzymujacych wiecej niz jeden od¬ lew, polega na wykonywaniu drewnianych lub gipsowych modeli róznych czesci for¬ my stalej, zafoonowaniu ich w piasku, od¬ laniu z zeliwa, stali lub brazu, obtoczeniu na obrabiarkach, wykonczeniu recznym do wlasciwych wymiarów (szabrowanie, szli¬ fowanie, pilowanie) oraz dorobieniu uchwy¬ tów do skladania i przenoszenia tej stalej formy. Czesci nie odlewane, a kute podda¬ je sie równiez obróbce, przewidzianej po¬ wyzej w odniesieniu do odlanych czesci for¬ my stalej.Ta metoda wytwarzania form stalych nasuwa w praktyce duze trudnosci.Niezbedne jest wykonanie kompletu modeli; poniewaz sluza one do wytworze¬ nia zazwyczaj tylko jednej formy stalej, calkowity wiec koszt wykonania modeli ob¬ ciaza tylko te forme stala.Przy formowaniu modeli w piasku po¬ wstaje caly szereg bledów wymiarowych i rysunek przedmiotu w odlewie formy sta¬ lej zostaje zawsze znieksztalcony przezrozbijanie i wyjmowanie modelu oraz po¬ prawianie form piaskowych; wskutek tego nalezy na nowo wycinac i wyszlifowywac w odlewie rózne profile rysunku odlanego przedmiotu.W przypadku stosowania stalowych czesci stalych, ewentualnfe zeliwnych, te¬ go rodzaju obróbke prowadzi sie w twardej i przemieszanej a piaskiem skorupie odlew¬ niczej. Operacja taf wobec wymaganej do¬ kladnosci, jest na tyle uciazliwa, ze nieraz jest bardzie} wlasciwe wycinanie profili przedmiotu z bloku.Wskutek tych niedokladnosci przy wy¬ konywaniu formy piaskowej wytwarza sie odlewy z duzym nadmiarem materialu, przeznaczonym na ich obróbke mechanicz¬ na, co znacznie powieksza koszty wykona¬ nia formy stalej.Wskutek wyzej wymienionych trudno¬ sci koszty wykonania formy stalej sa tak duze, ze zastosowanie takich form oplaca sie dopiero przy produkcji powyzej 500 — 1000 tych samych odlewów, w zaleznosci od ich rodzaju i budowy. Przy mniejszej liczbie produkowanych sztuk wykonuje sie formy piaskowe, niszczone po odlaniu kaz¬ dej sztuki, co powoduje duze koszty robo¬ cizny i daje odlewy niedokladne.W praktyce czesto posiada sie wzory odlewów, które nalezy wykonac, badz o- trzymane przy zamówieniach, badz jako odlewy przedtem juz odlane w piasku, lub tez modele tych odlewów. W tych przypad¬ kach latwo mozna zmniejszyc koszty pro¬ dukcji przez zastosowanie sposobu wytwa¬ rzania form stalych wedlug wynalazku ni¬ niejszego. Polega on na sprawdzeniu wy¬ miarów odlewu, który obiera sie jako wzór, na poprawieniu go w przypadku niedokladnosci i ewentualnie na przerób¬ ce, np. rozcieciu, w celu udogodnienia wyrobu formy stalej; na umieszczeniu wzo¬ ru lub jego czesci na plycie metalowej, która tworzy wtedy powierzchnie podzia¬ lowa formy stalej. W przypadku niemoz¬ nosci umieszczenia polowy wzoru na ply¬ cie druga polowe wzoru mozna ukryc („utaic") w formie piaskowej lub odciac ja pila; na ustawieniu nastepnie na tej plycie metalowych modeli wlewów, chlodników, uchwytów do poruszania formy stalej i sta¬ lowej lub zeliwnej skrzynki formierskiej, okreslajacej rozmiary zewnetrzne formy stalej, po czym obciaza sie wszystkie te czesci; na nagrzaniu wzoru, plyty, modeli wlewów itd. i pokryciu materialem izola¬ cyjnym, np. grafitem, kreda lub podobnym materialem, stosowanym przy pracy z for¬ mami stalymi, w celu powiekszenia wymia¬ rów, niezbednego z powodu kurczenia sie materialu formy, oraz w celu latwiejszego wyjecia wzoru; w koncu na nalaniu metalu lub innego materialu na wzór, plyte podzia¬ lowa i inne czesci formy w celu polaczenia powierzchni pracujacej formy stalej z u- chwytami i chlodnikami, oraz na wybiciu wzoru i modeli wlewów.Po odlaniu jednej polówki formy prze¬ wraca sie ja i otrzymuje w ten sam sposób jej druga polówke przyjmujac przy tym pierwsza polówke jako plyte podzialowa.Przy stosowaniu sposobu wedlug wyna¬ lazku zbyteczne jest wykonywanie modeli formy stalej, przy czym dzieki uniknieciu koniecznosci formowania w piasku i zale¬ waniu formy stalej bezposrednio na wzorze otrzymuje sie profile odlewu bardzo do¬ kladne, prawie bez bledów wymiarowych.Jedynie przy duzych odlewach, wiekszych niz 300 mm, niezbedne jest poprawianie wymiarów przez spawanie, np. acetylenem.Wskutek dokladnosci i gladkosci scianek profilu formy stalej obróbka jest minimal¬ na i ogranicza sie jedynie do wyczyszcze¬ nia i wygladzenia powierzchni tego profilu.Na zewnetrzne czesci formy stalej (nie rdzenie) uzywa sie glównie materialu ta¬ kiego samego lub podobnego do materialu odlewu produkowanego, np. przy produkcji odlewów aluminiowych stosuje sie i na for¬ my stale równiez stopy aluminiowe. Obrób- — 2 —ka takich form stalych jest bardzo latwa wskutek miekkosci tych stopów w stanie surowym. Dobrymi stopami do wyrobu tych form sa „Y", hiduminium i stopy, zawiera¬ jace magnez. Pozwala to na znaczne po¬ wiekszenie twardosci form stalych po ich wykonaniu przez normalna dla tych sto¬ pów obróbke cieplna, a mianowicie przez wyzarzenie, hartowanie i starzenie. Do od¬ lewów brazowych stosuje sie brazowe for¬ my stale itd.Koszty wykonania formy stalej wedlug wynalazku niniejszego sa wielokrotnie mniejsze od kosztów wytwarzania form, wykonywanych sposobem dotychczasowym.Robocizna przy tym jest znikoma, material zas formy stalej, juz niepotrzebnej, moze byc stopiony i uzyty do wyrobu form no¬ wych. Formy stale wedlug wynalazku sa wytrzymale na rozbicie i wyzeranie metali i mozna w| nich wykonac kilkaset odlewów.Wydajnosc i jakosc odlewów, wykonanych w formach wedlug wynalazku, jest równa wydajnosci i jakosci odlewów otrzymanych sposobem stosowanym dotychczas. Produk¬ cja w formach wedlug wynalazku jest znacznie tansza i oplaca sie juz przy pro¬ dukcji kilkudziesieciu sztuk odlewów. PL