Wiadomo, ze do uszlachetniania maki i innych produktów nalewnych stosuje sie chlorowco - aminy, a mianowicie chlorek lub dwuchlorek aminowy wzglednie mie¬ szanine tych zwiazków, ewentualnie w po¬ laczeniu z trójchlorkiem azotu. Zastosowa¬ nie trójchlorku azotu do bielenia maki jest równiez nienowe. Poza tym stosuje sie wspomniane zwiazki chlorowco - azotowe równiez do wyjalawiania wody oraz wyja¬ lawiania i bielenia zbóz, owoców, roztwo¬ rów cukrowych i podobnych.Do wszystkich tych celów wytwarza sie zwiazki chlorowco - azotowe na drodze czysto chemicznej. Stosowanie tak otrzy¬ manych zwiazków jest niedogodne z tego wzgledu, ze dawkowanie ich jest nadzwy¬ czaj utrudnione, wymaga bowiem skompli¬ kowanych i bardzo drogich urzadzen, nie zawsze poza tym dobrze dzialajacych.Dawkowanie to winno byc bardzo scisle, gdyz zwiazki chlorowco - azotowe, bardzo czynne chemicznie, zastosowane w nad¬ miarze ujemnie wplywaja na produkt. Tak np. przy traktowaniu maki trójchlorkiem a- zotu zauwazono, ze przekroczenie wlasci¬ wej dawki tylko o kilka dziesietnych gra¬ ma na 100 kg maki odbija sie niekorzystnie zarówno na barwie, jak i wartosci maki wy¬ piekowej.Wzgledy te staly na przeszkodzie sto¬ sowaniu wspomnianych, zwiazków w szero¬ kim zakrepie. # ,44 Zauwazono, ze dawkowanie mozna przeprowadzac bardzo prosto i zupelnie scisle przez elektrolityczne wytwarzanie wspomnianych zwiazków i natychmiastowe traktowanie nimi produktów spozywczych.Okazalo sie bowiem nadspodziewanie, ze wytwarzanie elektrolityczne tych zwiazków odbywa sie bardzo prosto, przy czym przy wytwarzaniu np, trójchlorku azotu mozna regulowac z matematyczna prawie scislos¬ cia ilosc wytwarzanego zwiazku w jednost¬ ce czasu przez zmiane natezenia pradu przy zachowaniu innych warunków bez zmian. Zamiast zlozonej aparatury do daw¬ kowania przy niniejszym sposobie wystar¬ cza zwykly opornik regulacyjny, który u- mozliwia nadzwyczaj dokladne dozowanie wytwarzanych ilosci. Ponadto nowy ten sposób jest tak prosty do przeprowadzenia, ze zastosowanie zwiazków chlorowco - azo¬ towych do róznych celów w malych przed¬ siebiorstwach, dla których dotychczas uzy¬ wana zlozona aparatura byla za droga i za trudna do obslugi, staje sie obecnie umozli¬ wione.Wreszcie przy nowym tym sposobie od¬ pada równiez stosowanie chloru sprezone¬ go w butlach; poza tym sposób wedlug wy' nalazku daje moznosc natychmiastowe* go wstrzymywania procesu wytwarzania zwiazków chlorowco - azotowych przez wy¬ laczanie pradu, przez co unika sie groma¬ dzenia latwo wybuchowego trójchlorku a- zotu. Daje sie to latwo uskutecznic przez zastosowanie urzadzenia elektrycznego, które przy kazdej przeszkodzie w dzialaniu calosci urzadzenia zatrzymuje elektrolize, a po usunieciu przeszkody ponownie wzna¬ wia ja samoczynnie.Jest rzecza zrozumiala, ze sklad elek¬ trolitu nalezy dostosowac do tego, jaki zwiazek chlorowco - azotowy lub jaka ich mieszanine zamierza sie wytwarzac. Naj¬ korzystniej jest wytwarzac zwiazki chlo¬ rowco - azotowe przez elektrolize roztwo¬ rów zawierajacych salmiak.Stwierdzono, ze trójchlorek azotu daje sie najlepiej wytworzyc z zakwaszonego roztworu salmiaku. Do zakwaszenia mozna uzyc kwasu solnego. Szereg doswiadczen ze wzrastajacymi ilosciami kwasu solnego dal nastepujace wyniki: 400 cm3 elektrolitu zawieraly we wszystkich przypadkach 110 gramów sal¬ miaku; natezenie i napiecie pradu byly podczas wszystkich doswiadczen jednako¬ we. Na godzine wytworzono: bez dodatku kwasu solnego z 6 cm3 kwasu solnego o ciezarze wlasciwym 1,19 z 16 cm3 „ „ 1,19 z 66 cm3 „ „ 1,19 z 116 cm3 „ „ 1,19 0,055 g trójchlor¬ ku azotu (na 400 cm3 elektrolitu) 0,42 („ 400 cm3 „ ) 0,53 („ 400 cm3 „ ) 0,84 („ 400 cm3 „ ) 1,62 Ilosc kwasu, uzyta na czasteczke gramo¬ wa salmiaku, moze wahac sie w szerokich granicach. Na przyklad, zarówno z 1/10, jak i z 2 równowaznikami gramowymi kwa¬ su na czasteczke gramowa salmiaku otrzy¬ muje sie wyniki dobre. W ogólnosci jednak wieksze ilosci kwasu powiekszaja wydaj¬ nosc.Stwierdzono nastepnie, ze podczas przebiegu procesu elektrolizy stopien kwa¬ sowosci rozczynu zmniejsza sie. Z tego po¬ wodu w celu osiagniecia dobrych wyników, — 2 —zwlaszcza przy dluzszym trwaniu procesu elektrolizy, jest rzecza korzystna dodawa¬ nie od razu wiekszej ilosci kwasu; np. zgod¬ nie z powyzsza tabela mozna rozpoczac elektrolize w obecnosci przynajmniej 116 cm3 kwasu solnego o ciezarze wlasciwym 1,19 na 400 cm3 elektrolitu. Nastepnie nale¬ zy w zaleznosci od potrzeby dodawac swie¬ zego kwasu. Poniewaz stopien kwasowosci zbliza sie do pewnej wartosci granicznej, lecz nie do ,,0", mozna wiec zaczac elektro¬ lize przy nadmiarze kwasu i nie dodawac go w czasie pracy lub dodawac rzadko.Do zakwaszania rozczynu chlorku amo¬ nowego mozna stosowac rózne kwasy, np. kwas solny, siarkowy, fosforowy i podobne.Zaleca sie jednak stosowanie kwasu solne¬ go, gdyz w tym przypadku równiez jon chloru, zwiazany z jonem wodoru, bierze udzial w reakcji elektrolitycznej.Zamiast salmiaku i kwasu solnego moga byc stosowane równiez i inne materialy wyjsciowe, np. siarczan amonu i kwas solny lub amoniak i kwas solny w takim stosun¬ ku, aby po wytworzeniu chlorku amonowe¬ go pozostal nadmiar kwasu solnego. Do zo¬ bojetniania amoniaku mozna równiez uzyc mieszanin np. kwasu solnego i kwasu siar¬ kowego. Glównym warunkiem jest tylko to, aby zarówno jony amonowe, jak i chlorowe znajdowaly sie w dostatecznej liczbie w elektrolicie i elektrolit wykazywal odpo¬ wiedni stopien kwasowosci.Gdy elektrolize przeprowadza sie w ten sposób, ze wytworzony trójchlorek azotu ciagle jest usuwany z roztworu, np. przez przedmuchiwanie powietrza bardzo rozrze¬ dzonego lub innego gazu, przez obnizanie cisnienia ponad elektrolitem lub za pomoca obydwóch tych zabiegów, to mozna zapo¬ biec wydzielaniu sie trójchlorku azotu w stanie cieklym i usunac w ten sposób nie¬ bezpieczenstwo wybuchowego rozkladu tró jchlorku azotu.Stwierdzono, ze z roztworu chlorku a- monowego bez zadnych dodatków wydziela sie glównie trójchlorek azotu i chlorki a- minowe. Po dodaniu kwasu do roztworu chlorku amonowego zmniejsza sie szybko ilosc tworzacych sie chlorków aminowych NHCl2 i NH2Cl, a wzrasta ilosc trójchlorku azotu. Natomiast ilosc tworzacego sie trój¬ chlorku azotu spada praktycznie biorac do zera, jezeli do roztworu chlorku amonowe¬ go, który zaleznie od stopnia czystosci uzy¬ tej wody wykazuje pH= 4,5 do 6, doda sie zasady nawet w malej ilosci. Produktami reakcji w tych warunkach beda tylko chlor* ki aminowe NH2C1 i NHCl2. Z elektrolitu, skladajacego sie np. z 250 g chlorku amono¬ wego, 1 000 cm3 wody i IM grama bezwod¬ nej sody oraz wykazujacego pH = 7,5, wy¬ twarza sie obok chlorku aminowego nieco trójchlorku azotu, natomiast po podwoje¬ niu ilosci sody, gdy pH wzrosnie do 7,7, trójchlorek azotu nie tworzy sie zupelnie.Z drugiej znów strony nie nalezy dodawac zbyt wiele zasad, gdyz jak wykazaly do¬ swiadczenia, przy wysokim pH ilosc wy¬ twarzanych zwiazków chlorowco - azoto¬ wych na jednostke zuzytego pradu jest zbyt mala. Osiaga sie najlepsze wyniki, gdy pH jest zawarte w granicach 7,5 — 9,0.Zamiast sody mozna dodac do roztworu innego zwiazku dajacego odczyn zasado¬ wy, np. amoniaku. Dobre wyniki daje elek¬ trolit skladajacy sie z 50 gramów chlorku amonowego, 1 000 cm3 wody i 5 cm3 amo¬ niaku o ciezarze wlasciwym 0,91. Stoso¬ wano z dobrym rezultatem wodorotlenki potasowców, weglany zasadowe, fosforany zasadowe i borany zasadowe. Jest rzecza zrozumiala, ze nalezy znalezc na drodze doswiadczalnej, jaki sklad ilosciowy da¬ nych zwiazków i w jakich warunkach (przy jakim stezeniu elektrolitu, natezeniu pra¬ du, temperaturze i t. d.) daje najlepsze wyniki.Przez dodanie odpowiednich materialów mozna utrzymac stopien kwasowosci e- lektrolitu w okreslonych granicach. — 3 —Chlorki aminowe wykazuja stosunkowo nieznaczna lotnosc, tak iz nie daja sie one, jak trójchlorek azotu, usunac przez prze¬ puszczanie przez elektrolit powietrza lub innego gazu lub tez przez zmniejszenie cisnienia. Z tego powodu do traktowania cial sposobem wedlug wynalazku najle¬ piej jest stosowac elektrolizowane ciecze zawierajace chlorki aminowe.Na podstawie dokonanych badan moz¬ na wytwarzac zwiazki chlorowco - azoto¬ we za pomoca elektrolizy elektrolitu prze¬ plywajacego lub znajdujacego sie w stanie spokoju. W pierwszym przypadku, który wchodzi w rachube glównie przy wytwa¬ rzaniu trudno lotnych chlorków azoto¬ wych, mozna elektrolit w pewnym miejscu wprowadzic do komory, a w innym miej¬ scu wprowadzac elektrolit juz wzbogacony w chlorek azotowy i uzywac go do trakto¬ wania produktów spozywczych.Gdy sie zamierza uzyc mieszaniny zwiazków chlorowco - aminowych, to wy¬ twarza sie ja bezposrednio o odpowiednim skladzie przez regulowanie stezenia jonów wodorowych, albo tez oddzielnie wytwarza sie poszczególne zwiazki i nastepnie mie¬ sza sie je ze soba.Wytwarzanie zwiazków chlorowco - a- zotowych moze byc przeprowadzane w ko¬ morach elektrolizacyjnych róznego ksztal¬ tu. Bardzo dobre wyniki osiagnieto w wy¬ sokich, a stosunkowo waskich komorach, w których grubosc warstwy cieczy jest duza. Jako elektrody stosuje sie celowo prety grafitowe, gesto rozmieszczone, przy czym katoda moze byc owinieta sznurem azbestowym, azeby zapobiec na tej elek¬ trodzie zjawiskom redukcyjnym, obnizaja¬ cym wydajnosc procesu elektrolizy. Inne srodki moga byc równiez z korzyscia sto¬ sowane w celu zmniejszenia redukcji ka¬ todowej. Zamiast pretów grafitowych moga byc stosowane elektrody platynowe lub z magnetytu (Fe£J, jak równiez rózne ty¬ py elektrod weglowych. Zastosowanie blon jest niepotrzebne, natomiast korzystnie jest utrzymywac elektrolit w ruchu pod¬ czas elektrolizy, np. przez mieszanie, przeprowadzanie powietrza lub w inny spo¬ sób.Traktowanie materialów zwiazkami chlorowco - azotowymi, wytworzonymi we¬ dlug sposobu niniejszego, daje ponadto te duza korzysc, ze oczyszczanie produktów reakcji przed dodaniem ich do maki i po¬ dobnych produktów nie jest konieczne.Ten fakt jest godny uwagi tym bardziej, ze stwierdzono pomiedzy ubocznymi produk¬ tami elektrolizy obecnosc wodoru. Nale¬ zaloby sie wskutek tego spodziewac o- slabienia utleniajacego, a tym samym bielacego dzialania chlorku azotu w o- becnosci silnie redukujaco dzialajacego wo¬ doru.Bielace dzialanie chlorku azotowego na make polega na utlenianiu karotyny — barwnika maki. Próby wykazuja jednak, ze ilosc zwiazków chlorowco - azotowych, jaka wedlug nowego tego sposobu daje pozadany wynik, jest scisle ta sama, jak przy stosowaniu czystych zwiazków chlo¬ rowco - azotowych, przy zalozeniu, ze dawkowanie w obydwóch przypadkach od¬ bywa sie przy jednakowej zawartosci chlo¬ ru w produktach reakcji. Fakt, ze stosunek ilosciowy chloru do azotu w cieczach re¬ akcyjnych nie zawsze odpowiada teore¬ tycznemu skladowi okreslonego zwiazku chlorowco - azotowego, jest równiez we¬ dlug przeprowadzonych prób bez znacze¬ nia dla dzialania zwiazków. Oddzielanie produktów reakcji, wydzielonych na ano¬ dzie, od tych, które powstaja na katodzie, jest zatem niepotrzebne.Przeprowadzanie sposobu w praktyce jest uzaleznione od rodzaju wytwarzanych zwiazków chlorowco - azotowych i od ro¬ dzaju produktów poddawanych traktowa¬ niu. Przy traktowaniu np. maki trójchlor¬ kiem azotu wedlug nowego tego sposobu e- lektrolize najkorzystniej jest przeprowa- — A —dzac w wysokim i waskim zbiorniku zawie¬ rajacym pewna liczbe pretów grafitowych; % ogólnej liczby tych pretów sa katodami a V3 — anodami; katody sa owiniete azbe¬ stem. Prety maja srednice okolo 1 cm, a kazda anoda jest obciazona pradem 20 amp.Naczynie do elektrolizy jest zamkniete pokrywa z otworem na elektrody. Elektro¬ lit stanowi zakwaszony roztwór chlorku a- monowego. Od dolu do elektrolitu wdmu¬ chiwane jest powietrze za pomoca dmucha¬ wy, lotne zas produkty reakcji sa wysysa¬ ne u góry i doprowadzane do miejsca trak¬ towania nimi maki. Traktowanie uskutecz¬ nia, sie przez wdmuchiwanie gazu do dlu¬ giego cylindra, w którym maka jest miesza¬ na za pomoca slimaka. Odpowiednie urza¬ dzenia wstrzymuja samoczynnie elektroli¬ za z nia elektrolizacyjnego zostaje przerwany albo gdy w przewodzie odplywowym po¬ wstaje zbyt duze lub zbyt male cisnienie.Poza tym mozna zostosowac urzadzenie, wylaczajace prad wtedy, gdy w slimaku nie ma maki.Przy traktowaniu wody albo wód scie¬ kowych zakladów przemyslowych lub go¬ spodarstwa domowego chlorkiem amino¬ wym sposobem wedlug wynalazku roztwór chlorku amonowego z nieznacznym dodat¬ kiem zwiazków zasadowych zostaje wzbo¬ gacony podczas przeplywu przez komore elektrolizacyjna w chlorek aminowy i wte¬ dy dodany do wody. Traktowanie to moze byc przeprowadzane w ten sposób, ze pom¬ pe, tloczaca elektrolit przez komore, na¬ pedza sie tym samym walem, który nape¬ dza pompe doprowadzajaca wode. W ten sposób reguluje sie dozowanie elektrolitu na jednostke objetosci wody.Traktowanie sposobem wedlug wyna¬ lazku jest przedsiebrane wedlug tych sa¬ mych linii wytycznych, wedlug których stosuje sie zwiazki chlorowco - azotowe, wytworzone inna metoda z uwzglednieniem warunków zwiazanych z elektrolitycznym sposobem wytwarzania. PL