Wynalazek niniejszy dotyczy sprzegla jednokierunkowego (z klinami) oraz kli¬ nów do takich sprzegiel.Wytwarzanie przez sprzegla sil cier¬ nych do zapobiegania ruchom sprzegnie¬ tych czesci nastepuje zwykle wskutek wy¬ wierania znacznych nacisków, które sa przewaznie kilkakrotnie wieksze od sil przenoszonych, co powoduje znaczne zuzy¬ wanie sie powierzchni tracych, o ile one nie maja zbyt duzych wymiarów.Celem wynalazku jest sprzeglo jedno¬ kierunkowe, za pomoca którego mozna by przenosic znaczne momenty obrotowe przy wzglednie malym zuzywaniu sie czesci te¬ go sprzegla.Wynalazek poza tym dotyczy sprzegla jednokierunkowego, którego czesci zakle¬ szczajace posiadaja oddzielne wspóldzia¬ lajace powierzchnie.Przedmiotem wynalazku jest takze na¬ rzad zakleszczajacy w postaci klina o lu¬ kowych powierzchniach.Zostalo stwierdzone, ze wlasciwe okre¬ slenie wielkosci powierzchni, przenosza¬ cych sily, moze byc dokonane tylko wtedy, gdy przyleganie miedzy powierzchniami jest calkowite, przy czym to przyleganie miedzy powierzchniami musi byc zachowa¬ ne takze przy wzajemnym przesunieciu sie powierzchni. Zostalo stwierdzone, ze te warunki moga byc spelnione przez zastoso-wanie, powierzchni krzywych, wyznaczo¬ nych wedlug logarytmicznej spirali, stano¬ wiacych powierschmej klina, Irnie ^zczegaly wynalazku podane sa w opisie i na rysunku, przedstawiajacym przyklady jego wykonania,, Fig, 1 przedsta¬ wia schematycznie przyklad wykonania sprzegla jednokierunkowego z klinami o lukowym ksztalcie, które znajduja sie w polozeniu niezaryglowanym; fig. 2 — po¬ dobny widok sprzegla z klinami w poloze¬ niu zaryglowanym^ii& 3ii 4 podobne wido¬ ki odmiany sprzegla wedlug wynalazku/ Przyklad wykonania wedlug fig. 1 i 2 dotyczy sprzegla jecfn*kferttnkf)weg0tr za¬ opatrzonego w nieruchoma piaste C i ru¬ chomy pteseien kolnierzowy A. Miedzy cze¬ sciami A i C znajduja sie lukowo uksztalto¬ wane kliny B, których jedne lub obydwie powierzchnie robocze B, B2 sa uksztaltowa¬ ne wedlug logarytmicznej spirali. Po¬ wierzchnie A', C pierscienia A i piasty C maja takie same ksztalty.Zasada dzialania jest nastepujaca. Gdy pierscien kolnierzowy A obraca sie- w kie¬ runku strzalki D na fig. 1, pociaga on kliny B, które przy pewnej okreslonej szybkosci i wskutek dzialania sily odsrodkowej przy¬ legaja do pierscienia kolnierzowego i od¬ suwaja sie od piasty, jak to uwidoczniono na fig., 1, i piasta ta nie moze sie obracac, natomiast gdy pierscien kolnierzowy A o- braca sie w kierunku strzalki E (fig. 2), wówczas kliny przesuwaja sie do piasty, poniewaz nie sa juz uruchomiane dziala¬ niem sily odsrodkowej, i zostaja zakle¬ szczone miedzy pierscieniem i piasta.Poczatkowe zetkniecie miedzy klinami i piasta moze byc osiagniete takze przy po¬ mocy innych srodków, zwlaszcza stozko¬ wych powierzchni spiralnych^ nawet w tych przypadkach, gdy osie czesci A i G nie sa poziome. W celu wytworzenia dostateczne^ go tarcia miedzy piasta C i klinami moga byc uzyte materialy o róznych wlasnos- ciach; mozna równiez, zmienic wlasnosci powierzchni przylegania przez wykonanie ich szorstkimi, zlobkowanymi lub falistymi.Jak uwidoczniono na fig. 1 i 2, moga one byc wyciete wedlug logarytmicznej spirali.W pewnych przypadkach moga posiadac powierzchnie B? i C1 ksztalt klinowy w rzu¬ cie prostopadlym do osi czesci A i C.Fig. 3 i 4 przedstawiaja przyklad wyko¬ nania sprzegla jednokierunkowego z klina¬ mi B, dzialajacymi tak, ze one sie rozsuwa¬ ja w kierunku pierscienia kolnierzowego A i takze naciskaja na piasta (L. To urzadze¬ nie nadaje sie zwlaszcza w tych przypad¬ kach, gdy piasta C sie takze obraca, np. do jpja&dów mechanicznych.Gdy szybkosc obrotowa piasty C jest wieksza niz pierscienia A, przesuwaja sie kliny B pod dzialaniem sily odsrodkowej w kierunku powierzchni A' kolnierza A i zwalniaja piaste C, wskutek czego moze o- na obracac sie z wieksza szybkoscia niz kol¬ nierz- A. Gdy kolnierz A dazy do przyspie¬ szenia lub opóznienia wzgledem piasty C, powoduje tarcie miedzy czesciami A, B i pociaganie klinów B, az nastapi zakleszcze¬ nie. W tym przykladzie wykonania przesu¬ waja sie czesci A i C w kierunku strzalek F i G.Z powyzszego wynika, ze opisane urza¬ dzenie daje duze momenty obrotowe hamu¬ jace przy malym ciezarze i malych rozmia¬ rach sprzegla.Gdyby w przykladzie wykonania we¬ dlug fig. 3 i 4 nacisk, wywierany przez kli¬ ny pod dzialaniem sily odsrodkowej, mial w polaczeniu z szybkoscia powodowac du¬ ze straty na tarcie, mozna to tarcie zmniej¬ szyc przez zastosowanie znanych lozysk walkowych, Na fig. 3 i 4 jest przedstawiony przy¬ klad wykonania takiego sprzegla, w którym slizgowe tarcie miedzy pierscieniem kolnie¬ rzowym A i klinami 5 jest zamienione na toczne tarcie przez zastosowanie malych kulek lub walków H, znajdujacych sie w wydrazeniach J klinów. Te wydrazenia lub — 2 —gniazda maja w cienkiej: czesci klinów wieksza glebokosc niz srednica walka, na¬ tomiast ich glebokosc w grubszej czesci kli¬ na jest mniejsza i odpowiada srednicy wal¬ ków tak, iz te walki moga sie toczyc po kolnierzu A. Oczywiscie, w tych warunkach ruch w jednym kierunku (wolny bieg) od¬ bywa sie przy tarciu tocznym, a w drugim kierunku (hamowanie) przy tarciu slizgo¬ wym.Nalezy zaznaczyc, ze wynalazek nie o- granicza sie do przedstawionego przykladu wykonania, gdyz mozliwe sa rózne drobne odmiany bez zmiany jego istoty. PL