Wiadomo, ze estry wytworzone z kwasu siatkowego i alkoholi o wiekszym ciezarze czasteczkowym, nalezacych do grup parafi¬ nowej lufo-oleinowej, wzglednie ich sole sa stosowane z powodzeniem w przemysle wlókienniczym, skórzanym i futrzanym ja- ko srodki dio iprainia, emulgowania lub zwil¬ zania, Zaistosowanie tych estrów do powyz¬ szych celów opiera sie na tej ich wlalsciwo- sci, ze ich sole wapniowe lub magnezowe dobrze sie rozpuszczaja w cieplej wodzie, wskutek czego w obecnosci srodków do prania1, zawierajacych sole alkaliczne kwa¬ sów tluszczowych, nie powstaje w kapieli szkodliwe mydlo wapienne. Wiadomo jed¬ nak równiez, ze sole wapniowe i magnezo¬ we tych estrów kwasu siarkowego zle roz¬ puszczaja sie ma zimno, wskutek czego wy¬ dzielaja sie z kapieli przy ochlodzeniu.Wydzielaja sie one równiez przy silnym rozcienczaniu kapieli, tj. przy plukaniu wypranych wyrobów wlókienniczych, przy czym bardizO zwieksza sie na materiale wlókienniczym stezenie wapniowców wzgle¬ dem stezenia] estrów kwasu siarkowego,O- sady te moga dzialac szkodliwie, jakkol¬ wiek nie wykazuja poza tym silnie przyle¬ piajacego i zaklejajacego dzialania mydel wapniowych. Jest rzecza wiadoma ponadto, ze mozna laczyc alifatyczne hydlroksy -- zwiazki (aSkbihoile o wiekszym ciezarze czasteozkbwym i o charakterze nasyconym lub nie naisycolnym) zje zwiazkami aroma¬ tycznymi lub hydroaromatycznymi w obec¬ nosci kwasu siairklowego. Takie produkty kondeausaicji wytwarza sie do róznych ce¬ lów technicznych, ai sposób wytwarzania ich jcsit opisany w patentach niemieckich nr nr 438061, 449 114, 469482, 493 875 itdl Z za¬ strzezen patentowych wszystkich tych pa¬ tentów wynikla, ze przylaczony skladnik a- romatyczmy lub hydiroaromatyczny zostaje sulfonowany podczas kondensacji, przed nia lub po kondensacji i ze kondensajcja od¬ bywa sie przy grupie hydroksylowej alko* holu.Literatura chemiczna nie zna dotych¬ czas sposobu, za pomoca którego mozna by bylo wytwarzac takie zwiazki, w których w miejscu podwójnego wiazania wprowa¬ dzone sa rodniki aromatyczne lub hydro- aromatyczne lulb do lancucha alifatycznego przylaczone sa dwa rodniki aromatyczne lub hydroaromatyczfne lub wieksza ich licz¬ ba. Nieznana jest równiez droga, za pomo¬ ca której mozna by bylo przylaczyc w po¬ wyzszy sposób cykloparafiny lub calkowi¬ cie nasycone weglowodory cykliczne, jak np, dekahydronaftalen itd. Sulfonowanie cykloparafin i calkowicie nasyconych we¬ glowodorów cyklicznych nie jest mozliwe nawet za pomoca najbardziej czynnych srodków sailfonujacydi, jak np. oleum o duzej zawartosci trójtlenku siarki lub kwa¬ su chlorosulfonowega. Fakt ten przemawia za tym, ze przytoczone w poprzednio wy¬ mienionych patentach niemieckich zwiazki hydiroaromatyczne, oznaczone jako konden- sujace sie zie zwiazkami oksyalkylowymi, moga byc tylko takimi zwiazkami, które za- witraja jeszcze polaczenia nienasycone; we wa&ystkich tych patentach mianowicie po¬ dane sa takie sposoby, wedlug których we¬ glowodory aromatyczne lub hydroaroma- tyczme moga byc przed kondensacja sulfo¬ nowane, co przy cykloparafinach i calkowi¬ cie nasyconych weglowodorach cyklicznych jest nie do przeprowadzenia. Poza tym grupy sulfonowe znajduja sie w tych zwiaz- kaclh tylko przy rdzeniu, co w cykloparafi- nach jest nie do osiagniecia.Podczas doswiadczen znaleziono, ze mozna otrzymac bardzo dobry i zupelnie odporny na wapno srodek do prania, jesli w alkoholach o' duzym ciezarze czasteczko¬ wym (o wiecej niz 6 atomach wegla w cza¬ steczce) podstawi sie dwa atomy wodoru lub tylko jeden atom wodoru takimi aro¬ matycznymi lub niezupelnie nasyconymi rodnikami hydroaroinatycznymi, które zar wieraja dla zapewnienia rozpuszczalnosci otrzymanego produktu kondensacji kilka grup HSOs, H2P03, wzgjednie jesli wymie¬ nione rodniki przylaczy sie do podwój¬ nych wiazan istniejacych w czasteczce al¬ koholu.Produkty kondensacji, otrzymane w ten sposób, wyrózniaja sie nie tylko z tego po¬ wodu, ze wykazuja cenne wlasciwosci e- strów sulfo - kwasów przy zastosowaniu ich do mycia, zwilzania i emulgowania i ze sa kwasoodporne, lecz i tym, ze ich sole wap¬ niowe i magnezowe rozpuszczaja sie dotrze równiez na zimno; poza tym sa one zdolne rozpuszczac powstale juz mydla wapniowe, a przy jednoczesnym uzyciu z mydlami za¬ pobiegaja powstawaniu mydel metalowych.Najkorzystniejsze wlasciwosci wykazuja te produkty kondensacji, w których zarówno grupa hydroksylowa, jak równiez przynaj¬ mniej jeden atom wodoru w lancuchu we¬ glowymi, sa podstawione rdzeniem aroma¬ tycznym lub hydroatomatycznym: miano¬ wicie ze wizirostem ciezaru czasteczkowego nabiera omawiany produkt coraz wiecej wlasciwosci koloidalnych, dzieki czemu o- siagai sie zwiekszenie jego zdolnosci do my¬ cia, jako tez poteguje sie jegp dzialanie o- chronne przeciw tworzeniu sie mydla wap¬ niowego.Przebieg reakcji przytoczonych tutaj produktów kondensacji jest nastepujacy: — 2 -I. CSH17 — CH = CH — C7ff14 — CH2OH + 2 HCIS03 = = C8H17 — CH-CH — C7H14 — CH2SOsCl + H20 a hso3 II. CSH17 — CH — CH^ C7H14 — CH2SOgCI + C1(H7S03H i I Cl HS03 = C8H17 — CH — CH — C7Hlt — CH2SOsCl + HCl I i HSOz HSOs albo z dwoma molami kwasu naftalenosulfonowego HSOx C8/z17 — CH — CH — C7/z14 — CH2 SOJI HSO* + HCl Wszystkie te doswiadczenia byly prze¬ prowadzane z weglowodorami aromatycz¬ nymi lub nie calkowicie nasyconymi weglo¬ wodorami hydroiaromatyczmyini albo ich pochodnymi.Podczas dalszych prób osiagnieto wy¬ nik nieoczekiwany, a mianowicie, ze cyklo¬ parafiny i calkowicie nasycone weglowodb- ry cykliczne, które w ogóle nie nadaja sie do sulfonowania nawet za pomoca kwasu chlorosulfonoiwego, dadza sie skondensowac w obecnosci pochodnych weglowodorów za¬ wierajacych oksygrupy luib w obecnosci zwiazków o lancuchu alifatycznym, zawie¬ rajacym' nie nasycone wiazania podwójne, wskutek czego cykloparafina lulb calkowi¬ cie nasycony weglowodór cykliczny wcho¬ dzi na miejsce grupy hydroksylowej wzgle¬ dnie przylacza sie do atomu wegla o po¬ dwójnym wiazaniu, przy czym powstaje wiazanie podwójne przy jednoczesnym sul¬ fonowaniu sasiedniego atomu wegla.Kondensacja cykloparafiny i alkoholu tluszczowego za pomoca kwasu chlorosul- fonowego odtbywa sie wedlug wszelkiego prawdopodobienstwa poprzez posrednio tworzace sie zwiazki addycyjne, zarówno w przypadku obecnosci oksygnup, jak iw przypadku podwójnego wiazania.Przy oksygrupach powstaje ester kwasu chlorosulfonowego, którego bardzo czynny chlor wchodzi w reakcje z jakimkolwiek wodorem cykloparafiny lub calkowicie na¬ syconego weglowodoru cyklicznego i zosta- — 3 —je zwiazany chwilowo, przy wydzielaniu siarki przylacza sie on bezposrednio do sie chlorowodoru, po czym wskutek prze- lancucha alifatycznego w sposób nasteplu- grupowania z wydzielaniem sie trójtlenki jacy: L C17H33CH2OH + HCIS03 = C17H3ZCH2S03CI + H20 II. C17H33CH2S03CI + C10H1S = C^7H33CH2SO3C10H17 + HCl III. C17H33CH2SO3C10H17 = a) CuHmCH2-H ff,- H2 H2 Hz+SO* H, b) SOJI / Hv H2 Za prawdopodobienstwem wzoru poda¬ nego pod b) przemawia fakt, ze produkt kondensacji, powstaly z alkoholu cetylowe- go i dekabydnonaftalenu, rozpuszcza sie w wódzie diajac no2stwór przezroczysty.Xff\ razie olbecnosci wiazan podwójnych kwas chlorosulfoinOwy przylacza sie poczat¬ kowo do wiazania podwójnego, naistepnie przy powstawainiu kWasu chlorosullonowe- go odszczepia sie wiazanie podwójne, chlor produktu posredniego reaguje przy wydzie¬ laniu sie chlorowodoru z cykloparafina al¬ bo z calkowicie nasyconymi weglowodtora- mi cyklowymi, w obydwóch zas przypad¬ kach z atomem! wegla,, który sasiaduje z a- tomem wegla bioracym udzial w kondensa¬ cji, wiaze sie sulfogrupa w sposób naste¬ pujacy: I. CSH17 — Cff = CH — C7H14 — CH2OH + HClS03 = = C8H17CH — CH — C7H14 — CH2OH 'II..Cl HSOa — 4 —II.; C6HUCH — CH — C7H^ — CH2OH + C10ff18 = ' Cl HSOa = Ct/z17 C—C—C7HU i / H XH SOtH H2_/\/\_H2 m- \ /\ / _ff2 -CH2(OH) h: h2 Wedlug tej metody przeprowadzania kondensacji mozna otrzymywac taJkie pro¬ dukty kondensacji, w których cykloparafi- ny albo calkowicie nasycone weglowodory cykliczne sa skondensowane z nasyconymi lub nienasyconymi, jedno- lub wielowarto- sciowymi alkoholami alifatycznymi albo ich pochodnymi, poza tym z weglowodora¬ mi nienasyconymi lub ich pochodtnymi, po¬ nadto ze zwiazkami aromatycznymi lub hy- droaromatycznymi albo ich pochodnymi, zawierajacymi okstygrupe badz w rdzeniu, badz w lancuchu bocznym, wreszcie ze zwiazkami aromatycznymi lulb hydroaroma- tycznymi posiadajacymi lancuchy boczne o wiazaniach nie nasyconych. Zwiazki te sa zawsze rozpuszczalne w wodzie wskutek jednoczesnego wstepowania (podczas kon¬ densacji) sulfogrup do grupy alifatycznej w polozenie beta. Poza tym mozna w ten sposób wytwarzac równiez takie produkty, które powstaja wskutek kondensacji, odL bywajacej sie równoczesnie przy kilku o- ksygrupach i podwójnych wiazaniach. 0- trzyniane nowe zwiazki posiadaja wlasci¬ wosci podobne do produktów kondensacji o podbbnym skladzie, zawierajacych rdzen a- romatycziny.Sposób wytwarzania produktów wedlug wynalaiziku niniejszegoi wykazuje w stosun¬ ku db znanych sposobów wytwairzainiai po^ dobnych produktów kondensacji o rdzeniu aromatycznym nowosc techniczna, nie tyl¬ ko wskutek tego, ze prodlflkty otrzymywa¬ ne wedlug wynalazku posiadaja wlasciwo¬ sci produktów poprzednio wymienionych, np. aktywnosc kapilarna, w stopniu znacz¬ nie zwieksizonym, lecz równiez i wskutek tegp, ze procesy kondensacyjne wedlug sposobu niniejszego moga byc przeprowa¬ dzane w temperaturze o wiele nizszej, niz przy uzyciu podbbnych zwiazków aroma¬ tycznych. Cykloparafiny i calkowicie na¬ sycone weglowodbry cykliczne o takich ciezarach czasteczkowych, przy których weglowodbry aromatyczne sa juz stale, po¬ zostaja jeszcze w stanie cieklym, nip. de- kahydronaftalen. Wskutek tego moga one czesto na poczatku sulfonowania dzialac jako rozpuszczalniki, np. mieszanina nafta¬ len - alkohol cetylowy daje sie sulfonowac tylko w temperaturze 80QC lub tylko w o- becnosci srodków rozpuszczajacych; oko¬ licznosc ta stanowi czesto duza przeszko- de techniczna. W przeciwienstwie do tego mieszanina delkaihydbronaiftalen — alkohol cetylowy daje sie kondensowac juz w tem¬ peraturze 40^0. Przeprowadzanie konden¬ sacji w niskiej temperaturze umozliwia z jednej strony wytwarzanie produktów kon¬ densacji, które byly dtotychczas nie do uzy¬ skania, a z drugiej strony umozliwia otrzy¬ mywanie zwiazków jasnobarwnyeh, nie za¬ wierajacych iani produktów utlenionych, a- ni zizywiczalych.Pochodne tych produktów kondensacji, — 5 —rozpuszczalnie w wodnic, ofoKyt&ywtee z* pomoca przeprowadzanego jednoczesnie z kondensacja sulfonowania albo przez; na¬ stepnie dzialanie kwasem siarkowym lub fosforowym, alibo tez przez wprowadzanie do czasteczek weglowodoru, nawet przed kondensacja innych grup sprzyjajacych rozpuszczalnosci produktów tych w wodzie, jak np COOH, kilku rodników aminowych itd., posiadaja wybitna zdolnosc zwilzania.Produkty kondensacji, zawierajace tyl- . ko cykloparafiny lulb calkowicie nasycone •weglowodory hydroaromatyczne, daja — Mi&iiewfete ze \*^gledu na $&, tet rt^zty fc#fc£*i »irif z^bb&fipfeC£$ftj€f£e fftl£ptij&ft£Sfrlii!&#c tych jtf&* d*ttw tr w&dzfer tf*4«w*&a #l« tytko w l&tet&liu altkty^ftylft (cyfekf)At^ftfty i fci- a& &fklicm& gftltowtete msyi^ie *cgk**e- d^y Itifc iftofa bfi psdtffflflfttie sttlfc*ttWtt* fik afe* d*£&tefti*& kw&IKt fosfett*w*ga) — róeeef proriuteK** ksjtt^s&cji * sfcorafcte- fes*fcyfetl*e jest Wy&walMfóte takfcA ptt**ak* t6w ko^iddftsatji, w lrt&ryek dpsósti cyfete- ffcfaflfifly i & d \<¥*<0^ttdB©fty Ji&l fówote* jiifeik^rkk tadfewtfKieifly rfc&rik W^twfcfBMiife wyfhieafcHlfefe p^odtikt^W kftndehll«fc# l*skwte&ztiito fe^ «!$?. W #pa»6b Pr^fefad Ii Do gftp&fó&kl a#ktffe&»Ui Wla^tó pfc hi«a dwte dMfl^ kt^ne aa wybmue t*k, Aby nudfcHfc fcyte c •ztóhbetepkc^a.mA frapy A. PferwsHfe 4rop fast a&rt^ja^ cktertujse dce *tt&A**l Miteiias^ao^ o wiecej niz 15 a1*5MNa£h Wegfe w c2a«*€»czee, b$. nl- kohoi oletr«0Wy, £$bo laczy «Se aikofeol fcie- nasycwiy z ten&mh n^ddilbt%Wymr, puzy czym powstaje dwuchloro- WKgle&fe <4c€y- chAotmwanego kondeosu}* sie z 1 wzglednie 2 inoLami kwasu alfa - maftaleno - sulfono¬ wego w obecnosci okolo 1 mola chlorku glinu i srodków odwadniajacych, jak np. kwasli siarkowego, kwasu chlorosulfoaiDwe- gdfy plecioklenku fosforu, chlorku cynku.Mieszanine utrzymuje sie 6 — 8 godzin w temperaturze 100°C mieszajac ja stale, przy c*ytm wprowadza sie kwas alfa - maf- taleno - sulfonowy do wspomnianego alko¬ holu w pototfcenie peri przy wydzielaniu sie chlorowodoru. Zakonczenie reakcji wska¬ zuje osiagniecie rozpuszczalnosci wytwa- ristnjfege* prodttktu w w&feia. Odfctedtooma nirifcfczttr&tte fwkeyjtta mbtsmm aia * woda, wysHk iodditeia ocfl wody. ?€? <*Watiek»tiu adbafetas* sie otr^ywrtaiy produkt teoftdenr aacji aa pcnrrtoca trodfejroilwikaw p«e4as^r- ctrwych lub zAtsad w^tnkmyclt ProdtAt ótt^ymany po z^b^jeliiksiki j^st jwocrak" taft jasnym, o wide ]«feiiet*rym niz pro* dtritty pdiw^btjaoe przy sulfowcmanitt *lfeo- ho4ów kwttiMmi ikfkowyrtti t dt**ef zaw«- tosci trójtk«iku siarki — mfctM&wieie wsku¬ tek wprowadi^rria pochodnych, zfttómfcfa- cych sulfo|nipe, pózwfej«»e s«lfoaowifi«ffle sto^e sie zbytecssrBe. Prodttkf, otrrynawiy w ten sfKdób pt»iadfe k brze roepte^flcczia ^ie w wodzie i p&mAn bardzo kof^ystwe wtfcschf^ci uszktclrel- nktjace, nad?ujace sie w pne^my^ wl^ftienh niczym i sfcófCMUftytn.B. Iraga d«)fga opiem sie na. tym, ze nt^nasyt30ne alkoliole sulfonowanie kwasem chlomfculfeifiwrym reagofja tek, iz grttpa ZftstryTHcowwnat a kwas c^l kalM Me^3bffyO(Mlytiii. ChtefiowaiTy i su&ot*- waany 4alko*«4, wyt^BiK^ny w %en spowSb, r^i|iaf# f4tw©i a wydl2*el«!nae!ai dilonowedt)- ru na zwiazki aromatyczne lub hydatmro- mAty^jn^ w obecwo^ci cfikirku gfinu. lesli przeto dfó estoi sulfosucfwego alkobDiu olei- nowefo, wytw%rfixM«ff^ % 1 iwila «3ko*iohi ofeifwo^wego ja pOtfrtCKA ol^olo 258 g kwasu chilcii3^1f^*w^gc w temperatwrae ICTC, — 6 -wkropli sie roztwór jednego mola naftale¬ nu lub tetnailiny (czterohydronaftalemi), rozpuszczonego w obojetnym rozpuszczal¬ niku, to substancje te kandensuja sie z al¬ koholem, przy czym wydziela sie chlorowo¬ dór. Dalsze traktowanie mieszalniny reak¬ cyjnej przeprowadza sie zgodnie ze spo¬ sobem postepowania opisanym w przykla¬ dzie I/A.Przyklad II. Na miejsce grupy wodo¬ rotlenowej alkoholu i na miejsce jednego lub kilku atomów wodoru w lancuchu we¬ glowym wptfoiw&ldlza sie zwiazki alifatyczne, aromatycznie i hydtoalromatyczne, A. Kondbnisuje sie wedlug przykladu I/A mieszatninje, zawierajaca alkohol jedno- lub dwuairylowy, z jednym molem kwasu beta - naftalemo - sulfonowego w obecnosci srodków odwadniajacych. Dalsza przerób¬ ke uskutecznia sie wedlug sposobu opisa¬ nego w przykladkie I.B. Jeden mód alkoholu oleinowego sul¬ fonuje sie k\vasem chloro&ulfonowym we¬ dlug spftsobu podanego w przykladzie 1/6.Do sulfoniaou tego wkrapla sie 1 mol de- kahydrotnaiftalenu w temperaturze 40°Cf który reaguje z chlorem przy podwójnym wiazaniu, przy czym wydziela sie chloro¬ wodór, a temperatura wzrasta. Mieszamilne reakcyjna miesza sie w 45°C w ciagu kilku godzin, az db osiagniecia rozpuszczalnosci wytwarzanego pirodukltu w wodzie. Nastep¬ nie dodaje sie db sulfonianu 1 mol naftale¬ nu lub swiezo sulfonowanej mieszaniny kwasu naftaleno - sulfonowego utrzymujac poprzednio pcidlalne temperatury, po czym mieszanine reakcyjna sulfonuje sie kwiasem cklorosulfoniowym w temperaturze 28 — 30° C taki dlugo, az otrzyma sie sulfonian calkowicie ixteptuszczalny^w wodzie, db cze¬ go potrzeba jeszczie 90 — 100 g kwasu chlorosulfonowego. Otrzymamy sulfonian traktuje sie dalej wedlug sposobu podane¬ go w przyklaidlzie I.W produktach kbndlenjsateji, wytworzo¬ nych wedlug przykladów I i II, mozna za¬ miast kwasu alfa- wzglednie beta - naita- * leno - sulfonowego zastosowac zwiazki aro¬ matyczne, hydnoarotmatyczne wzglednie a- lifatyczme, jak benzen, toluen i ich suifo- kwasy, oraz kwasy sulfosalicylolwe i stulfo- ftalowe. Bardzo korzystne wlasciwosci po¬ siadaja te produkty kondensacji, które za¬ wieraja w pierscieniu równiez grupy aimi- nowe.Przyklad III. Roztapia sie 1 mol (242 g) alkbholui detylowego i miesza go z 1 mo¬ lem (84 g) heksahydrobenzenu. Mieslzanine reakcyjna sulfonuje sie wi stalej tempera¬ turze 40PC za pomoca okblo 150 g kwasu chlorosuitóbnowego w tenl sposób, aby ta ilosc kwasu byla wlana w ciagu mniej wie¬ cej szesciu godzin. Na poczatku reakcja jest bardzo gwaltowna, glównie z powodu obecnosci niewielkiej ilosci wody, zawsze zawartej1 w mieszaininie, nalezy przeto prze^ prowaldzac reakbje te przy energicznym chlodzeniu. Po wlaniu pierwszych 20 g kwasli chlorostulfonowego reakcja przebie¬ ga dalej bardzo dbbrze. Reakcje mozna u- wazac zal zakbtnczona, gdy produkt wytwo¬ rzony rozpuszcza sie zupelnie w wodzie.Rozpuszczalnosc powoduje wejscie db lan¬ cucha alkoholowego bardzo silnie sulfonu¬ jacego trójtlenku siarki, wydzielajacego sie przy kbnldenjsacji i znajdujacego sie in sla- tu nasceddi. Przez zobojetnienie otrzyma¬ nej mieszaniny reakcyjnej lugiem $odbwym otrzymuje sie jasiny produkt pastowaty, rozpuszczajacy sie dobrze w wodzie i po¬ siadajacy bardzo dbbra zdolnosc pienienia sie i mycia.Przyklad IV. Jeden mol amylenu (70 g) mieszal sie z 1 molem (84 g) heksahy- drobenzenu. Mieszanine te sulfonuje sie w stalej temperaturze 30PC za pomoca okblo 150 g kwasu chlorOsulfoinowego w sjposób podany w przykladzie III. Sulfonowanie jest zaldonczome, gdy otrzymany produkt reakcji rozpuszcza sie w wodzie. Rozpu¬ szczalnosc w wodzie produktów otrzymai- nych zapewnia umieszczona przy wiazaJniu — 7 —podwójnym grupa HSO^ (wlasciwa grupa sulfonowa). Przez zobojetnianie tego pro¬ duktu lugiem sodowym otrzymuje sie pro- dulfct w postaci pasty, dobrze rozpuszczaja¬ cy sie w wodlzie, o wybitnej zdolnosci zwil¬ zana.Przyklad V. Do 1 mola alkoholu olei¬ nowego (268 g) dbdiaje sie 2 mole (168 g) heksahydrobefrijzenu. Mieszanine sulfonuje sie w stalej temperaturize 20° C za pomoca okolo 280 g kwasu ohlorosulfonow^go w sposób podiainy w pttfzykladzie IIL Sulfono¬ wanie powinno trwac 8 godzin. Otrzymany produkt, w którym zarówno do grupy hy¬ droksylowej, jak1 i w miejscu podwójnego wiazania przylaczony jest hydrobenzen, i którego roizpusziczalinosc zajpewniai grupa HSOs przylaczoma do podwójnegp wiaza¬ nia1, jest zupelnie bialy, pastowaly, dbbrze rozpuszcza sie w wodlzie i posiada wybitna zdblmosc mycia i zabezpieczania od wytwa¬ rzania sie mydlla wapniowego.Przyklad VL Jeden mol alkoholu bu- tylowego (74 g) sulfonuje sie w tempera¬ turze 0°C za pottnioca 150 g kwasu chloro- sulfonowego, przy czym powstaje ester sul¬ fonowy alkoholu butyfowego. Po zakoncze¬ niu sulfonowania wkrapla sie do miesizani- ny reaklcyjJnej 1 mol (84 g) heksahydroben- zenu w ten sposób, aby temperatura nie przekraczala 20°C Wkraplanie wymaga okblo 2 godzin czasu, pO1 czym mieszanine reakcyjna miesza sie tak1 dlugo, az otrzyma sie produkt dobrze rozpuszczajacy sie w wodzie. Zobojetniony lugiem sodbwym pro¬ dukt reakcji jest zupelnie bialy, daje sie latwo proszkowac i posiada wybitna zdol¬ nosc zwilzania.Przyklad VII. Dwa mole alkoholu ce- tylowego (536 g) rozpuszcza sie w równej ilosci obojetnego srodka rozpuszczajacego, jak njp. czterochlorku wegla, i sulfonuje w temperaturze KFC kwasem chlorosulfono-- wym tak1 d!lugo w sposób opisany w przy¬ kladzie III, az statnie sie rozpuszczalny w wodlzie^ Poi zakonczonym procesie sulfono¬ wania wkrapla sie do mieszaniny reakcyj¬ nej 1 mol (138 g) dekahydronaftalenu w ten sposób, aiby temperatura nie przekra¬ czala) 20°C, Reakcja jest polaczona z sil¬ nym wydzielaniem sie chlorowodoru. Wkra¬ planie to wymajgja dwóch godzin czasu, po czym miesizia sie miesizanine reakcyjna tak dlugo, az otrzyma sie produkt dobrze roz¬ puszczajacy sie w wodzie. W razie gdyby to jeszcze nie nastapilo, da sie to osiagnac zawsze przez pózniejsze dodanie kwasu chlorosiulfonowegoi. Z mieszaniny reakcyj¬ nej odpedza sie nastepnie rozpuszczalnik i zobojetnia mieszanine za pomoca wodoro¬ tlenków potasowcowych lub zaisad orga¬ nicznych, w wyniku czego otrzymuje sie biala paste, dbbrze rozpuszczajaca sie w wodzie i posiadajaca wybitna zdolnosc my¬ cia Oraz emulgowiainia.Przyklad! VIII. Dwa mole alkoholu benzylowego (216 g) miesza sie z 1 molem dekiahydircniaftalenu (138 g) i sulfonuje w w*20pC kwasem chlorosulfonowytm tak dlu¬ go, az otrzyma sie dobrze rozpuszczajacy sie w wodzie produkt reakcji. Potrzeba do tego okolo 280 g kwasu chlorosulfonowego- OtrzymaJny produkt, zobojetniony lugiem sodowym, jest ciecza o wybitnej zdolnosci zwillzainial, która mozna spotegowac przez oczyszczenie produktu reakcji usuwajac z niego siarczainy pobaisowców.Przyklad IX. Sulfonuje sie 1 mol na¬ ftalenu (128 g) za pomoca okolo 300 g bez¬ wodnego/ kwasu siarkowego w temperatu¬ rze 125°C, przy czym otrzymuje sie kwas beta - naftalenosulfonowy. Mieszanine re¬ akcyjna Ochladza sie db 30°C i wkrapla do niej w stalej temperaturze 30°C jeden mol (280 g) alkoholu oleiniowegoi. Po wprowa¬ dzeniu alkoholu oleinowego miesza sie mie¬ szanine reakcyjna w tej temperaturze tak dlugta az otrzyma sie produkt caJlkbwicie rozpuszczajacy sie w wodzie. Po zakoncze¬ niu mieszainia otrzymamy proddkt reakcji rozdziela! sie na dwie warstwy: w dolnej warstwie osadza sie zbyteczny kwas siar- - 8 -kbwy, w górniej zas — kwas oktodecylenOr -naftalenosulfonowy. Po oddzieleniu kwa¬ su siarkowego do czystego produktu kbn- delnjsacji, posiadajacego jeszcze wolne wia- zalnie podwójne, dbdaje sie 1 mol dtakahy- dronaftalenu (138 g) i sulfonuje mieszani- ne w 20°C zai pomoca 150 g kwasu dlilono- sulfonowego wedlug przykladu III. Otrzy¬ mamy pródMkt, zobojetniony za pomoca wo¬ dorotlenków potasowcowych lub zasad or¬ ganicznych, jest zólta pasta, rozpuszczaja¬ ca sie dobrze w wodzie i posiadajaca wy¬ bitna zdlolnosc mycia, emulgowania oraz zabezpieczania od wytwarzania sie mydla wapniowego. Do przeprowadzania wszyst¬ kich tych kondensacji uzywa sie kwasu chlorosulfomowego lubi podobnie dzialaja¬ cych kwasów chlorowcosulfonowych lub mieszaniny ich z oleum, poza tytm chlorku sulfurylu lub jego aniesizaiiiny z; poprzed¬ nio wymienionymi materialami, ponadto tlenochlorku fosforowego, otrzymujac w o- staitnio wymienionym przypadku pochodtne, zawierajace reslzty kwasu fosforowego.Jak wynika z przeprowadzonych do¬ swiadczen, opisane procesy kondensacyjne przeprowadza . sie w obecnosci chlorków metali wielowartoscibwych, jako kataliza¬ torów.Kondensacje te nalezy przeprowadzac albo w ten sposób, ze jednoczesnie sulfo¬ nuje sie i komdensuje dtora lub kilka sklad¬ ników, albo tez, ze sulfonuje sie wpierw skladniki, zawierajace oksygrupe lub wia¬ zanie podwójne, a nastepnie przeprowadza kondensacje ich z cyfcloparafinami lub cal¬ kowicie nasyconymi weglowodorami cy¬ klicznymi.Produkty, wytworzone za pomoca spo¬ sobów opisanych w przykladach, moga byc z korzyscia stosowane w przemysle wló¬ kienniczym, skórzanym, futrzanym, papier¬ niczym; do wytwarzania srodków db pra¬ nia, zwilzafriia, emulgowania, zabezpiecza¬ nia od wytwarzania sie mydla wapniowego, nastepnie do wytwarzania srodków kosme¬ tycznych oraz srodków do prania i czysz¬ czenia w gospodarstwie domowym. PL