, Znane sa juz pednie cierne zmienne, w których jedna czesc stanowia dwa na kon¬ cach jednego walu osadzone pólkuliste na¬ rzady cierne, przy czym ta czesc pedni jest umieszczona wahliwie wewnatrz drugiej wydrazonej czesci pedni, z której we¬ wnetrzna powierzchnia cierna wspóldzia¬ laja pólkuliste narzady cierne. W tych znanych pedniach ciernych zmiennych moz¬ na wprawdzie dzieki swobodnemu osadze¬ niu czesci wydrazonej pedni uskutecznic latwo naped i wychylanie jednej czesci pedni od strony otwartej czesci wydrazo¬ nej, lecz takie swobodne osadzenie tej cze¬ sci wydrazonej powoduje rózne niedogod¬ nosci, jak np. drgania tej czesci, które sa szkodliwe dla przenoszenia sily.Celem wynalazku jest zbudowanie ped¬ ni ciernej zmiennej, która nie posiada wspomnianych niedomagan i która dzieki swej sprawnosci przy przenoszeniu sily na-' daje sie do wszelkich celów, a nawet w tych przypadkach, w których, jak np, w pojazdach, jest narazona na wstrzasy. We¬ dlug wynalazku jedna czesc pedni, ota¬ czajaca jej druga czesc, jest wykonana w ksztalcie bebna, osadzonego z dwóch stron w lozyskach, przy czym urzadzenie do wy<-chylania wewnetrznej czesci pedni prze¬ chodzi przes jedno z }*£ysk. ^5 ^ysunW^r?€d|tawia|a przyklady wy¬ konania pelni "ciernej zmiennej wedlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia pednie sche¬ matycznie w przekroju poprzecznym; fig* 2 — w pionowym przekroju podluznym; fig. 3 — w poziomym przekroju podluz¬ nym; fig. 4 — 6 — odmiane pedni, zwla¬ szcza nadajaca sie do pojazdów, a miano¬ wicie fig. 4 — w przekroju poprzecznym; fig. 5 — w pionowym przekroju podluznym; fig. 6 — w poziomym przekroju podluz¬ nym, zas fig. 7 — schematyczny widok trzeciej odmiany pedni.W przykladzie wykonania wedlug fig. 1 — 3 maszyna napedzajaca /, np. silnik elektryczny, jest na koncach swego walu 6 zaopatrzona w pólkuliste narzady cierne 7 i 8, które w rózny sposób, np. za pomoca sworzni srubowych, moga byc rozsuwane wzajemnie na zewnatrz, w celu docisniecia do wewnetrznej powierzchni bebna cierne¬ go 9. Beben cierny 9 jest osadzony z dwóch stron w lozyskach 26, 27 (fig. 3). Silnik 1 jest osadzony wahliwie za pomoca czopów 3, 19 w palaku 22 (fig. 2); palak jest umoco¬ wany z jednej strony za pomoca czopa w lozysku 23, a z drugiej strony — na wspor¬ niku 43 za pomoca piasty 28, wychodzacej z bebna.Wychylanie silnika celem zmiany sto¬ sunku przekladni moze sie odbywac w róz¬ ny sposób. W przedstawionym przykla¬ dzie wykonania odbywa sie to za pomoca wodzików 44, które sa jednymi koncami polaczone z dzwignia 20, a drugimi konca¬ mi z czopami nasrubka 46. Sila, sprowa¬ dzajaca wychylania silnika 1, dziala za po¬ moca wrzeciona srubowego 47, obracanego kolem recznym 48. Nasrubek 46 na wrze¬ cionie 47 przesuwa sie w piascie 28 nieru¬ chomego palaka 22. Ten palak jest zaopa¬ trzony w otwór do przeprowadzenia prze¬ wodów 49, doprowadzajacych prad, które sa polaczone z zaciskami silnika L Dzialanie pedni ciernej zmiennej jest nastepujace. Gdy silnik 1 podczas pracy zajmuje srodkowe polozenie, które jest u- widoczniorie na fig. 3, beben 9 i wal nape¬ dzany 12 sa nieruchome. Przy wychyleniu silnika z tego polozenia srodkowego (fig. 3) w jedna strone obraca sie beben 9, a z nim wal napedzany 12 w jednym kierunku.Przy wychylaniu silnika z polozenia srod¬ kowego (fig. 3) w druga strone nastepuje obracanie bebna 9 i walu 12 w Kierunku odwrotnym. Liczba obrotów bebna 9 i walu napedzanego 12 jest przy tym zalezna, od wychylenia silnika -/wzglednie dzwigni 20.Istota wynalazku pozostaje niezmienio¬ na, gdy tylko jeden z pólkolistych narzadów ciernych 7, 8 jest przesuwny na wale 6, a drugi narzad cierny jest na niej nierucho¬ my. Równiez w tym przypadku zapewnione jest wzajemne dzialanie obydwóch narza¬ dów ciernych z zewnetrzna powierzchnia cierna bebna 9.Wal 6 moze nie byc napedzany bezpo¬ srednio przez silnik; moze on byc równiez poruszany za pomoca napedu zewnetrzne¬ go. Taki przyklad wykonania przedstawia¬ ja fig- 4 — 6.Na wale glównym 1 (fig. 5 i 6) jednej czesci pedni jest osadzone nieruchomo ko¬ lo stozkowe 2, które zazebia sie z kolem zebatym 4, osadzonym luzno na czopie 3.Z kolem zebatym 4 zazebia sie kolo zebate 5, które jest polaczone nieruchomo z wa¬ lem 6, zaopatrzonym na koncach w pólku¬ liste narzady cierne 7, 8. Te narzady 7, 8 sa wzajemnie przesuwne w kierunku osio¬ wym i sa dociskane w dowolny sposób do wewnetrznej sciany pierscienia ciernego 9, który z tarczami 10, 11 tworzy beben, po¬ laczony na stale z walem 12. Czesci 9, 10, 11 i 12 tworza druga czesc pedni, jako czesc napedzana.Na fig. 4 narzady do dociskania pólku- listych narzadów ciernych 7, 8 do pierscie¬ nia ciernego 9 sa uwidocznione w postaci obwodów srubowych 13 o odpowiednim - 2skoku. Jeden z pólkulistych narzadów cier¬ nych posiada gwint lewy, a drugi gwint prawy, wskutek czego przy odpowiednim kierunku obrotu walu 6 obydwa narzady cierne wykrecaja sie w kierunku na ze¬ wnatrz. Obydwa narzady cierne 7, 8 sa pod¬ trzymywane i wodzone na piastach 14, 15, zaopatrzonych w odpowiednie gwinty. W celu zabezpieczenia przylegania do po¬ wierzchni ciernych, narzady 7, 8 sa doci¬ skane lekko do pierscienia ciernego za po¬ moca sprezyn 16, jak to uwidoczniono na fig. 4 przy lewym narzadzie ciernym 7.Wal 6 z narzadami 7, 8 jest osadzony w lozyskach 17; sa one umieszczone w oslo¬ nie pomocniczej 18, polaczonej na stale z czopami 3 i 19. Na czopie 19 jest umoco¬ wana dzwignia 20. Liczba 21 oznacza wklad¬ ke srodkowa, przez która jest przesuniety wal i w której sa osadzone wewnetrzne konce czopów 3 i 19. Wal 6 z narzadami ciernymi 7, 8, czesci 18 i 21, czopy 3 i 19, dzwignia 20 i kola stozkowe 4 i 5 tworza zespól osadzony wychylnie na czopach 3, 19 w palaku 22. Palak 22 jest osadzony w lozyskach 23, 24. W palaku 22 znajduje sie lozysko 25 walu napedzajacego 1. Wszyst¬ kie wspomniane czesci skladowe znajduja sie w bebnie, utworzonym z pierscienia ciernego 9 i tarczy 10, 11. Ten beben jest osadzony w lozyskach 26, 27, znajdujacych sie bezposrednio w oslonie 36, otaczajacej cala pednie zmienna.Przez otwór miedzy piasta 28 palaka 22 i piasta 29 bebna jest przeprowadzony drazek 30, polaczony swym wewnetrznym koncem z czopem 31 dzwigni nastawczej 20. Drugi koniec drazka 30 jest doprowa¬ dzony za pomoca dzwigni, ukladu drazko¬ wego lub innych odpowiednich narzadów do miejsca, z którego przyrzad wychylajacy moze byc dobrze obslugiwany przez kie¬ rowce pojazdu. Oczywiscie, wychylanie wa¬ lu 6 z narzadami 7, 8 moze byc uskutecz¬ niane równiez za pomoca kazdego innego przyrzadu.Pierscien cierny 9 i pólkuliste narzady cierne 7, 8 sa wykonane z utwardzonej sta¬ li i szlifowane. Oprócz tego smaruje sie po¬ wierzchnie cierne olejem smarowym, który wypelnia beben.Dzialanie pedni wedlug fig* 4 — 6 jes* nastepujace. Ruch walu napedzajacego 1 przenosi sie z kola stozkowego 2 na kolo stozkowe 4, które za pomoca kola stozko¬ wego 5 uruchomia wal 6 z pólkulistymi na¬ rzadami ciernymi 7, 8. Pod dzialaniem le¬ wego gwintu na jeden narzad cierny i pra¬ wego gwintu na drugi taki narzad zostaja te pólkuliste narzady cierne dociskane z sila, odpowiadajaca przenoszonemu mo¬ mentowi, do pierscienia ciernego 9. Przy tym szybkosc obrotu bebna i walu nape¬ dzanego 12 jest zalezna od kazdorazowego polozenia wychylonego walu 6.Na fig. 6 jest uwidocznione krancowe polozenie walu 6, które odpowiada naj¬ wiekszej szybkosci walu napedzanego 12 w jednym kierunku. Gdy za pomoca drazka 30 wal 6 zostanie tak obrócony, ze kat miedzy walem 6 i Walem 12 sie powiekszy, zmniejszaja sie czynne promienie pólkuli¬ stych narzadów ciernych 7,8 i maleje licz¬ ba obrotów walu napedzanego 12. Gdy wal 6 tworzy z walami 1 i 12 kat 90°, to czyn¬ ny promien narzadów 7, 8 równa sie zeru; wal napedzany 12 jest wtedy nieruchomy.W tym polozeniu utrzymuje sie tylko bar¬ dzo nieznaczny docisk powierzchni cier- nych^ gdyz srodkowe polaczenie w jednym punkcie powoduje na smarowanych po¬ wierzchniach tylko malenki moment, pod dzialaniem którego narzady 7, 8 na gwin¬ tach 13 sa tylko lekko dociskane do pier¬ scienia ciernego 9.Przy dalszym ruchu drazka 30 zostaje przekroczone polozenie zerowe i nastepuje ruch odwrotny bebna i walu napedzanego 12. Jak wiadomomo, ruch wstecz pojazdów jest stosunkowo powolny. Aby przy malej srednicy bebna 9, 10, U uniknac tej wady, kolo zebate 5 jest osadzone na wale 6 na — 3 —tej stronie, która przy wlaczaniu na jazde wstecz zbliza sie do kola zebatego 2. Naj¬ wieksze nastawienie katowe walu 6, a tym samym najwieksza szybkosc jazdy wstecz jest okreslona w ten sposób, zeby kolo stozkowe 5 nie zaczepilo jeszcze kola stoz¬ kowego 2. Przy jezdzie naprzód wal 6 mo¬ ze byc natomiast wychylony o wiekszy kat i w ten sposób osiagnieta wieksza szybkosc.Najwieksze wychylenie w tym kierunku jest ograniczone tym, aby wal 6 nie zetknal, sie z kolem zebatym 2 (patrz polozenie wa¬ lu 6 na fig. 6).Gdy najwieksza szybkosc jazdy na¬ przód ma byc równa najwiekszej szybkosci jazdy wstecz, mozna to osiagnac przez po¬ wiekszenie srednicy kola zebatego 4 lub przez wlaczenie przekladni, Ten ostatni przypadek jest uwidoczniony schematycz¬ nie na fig. 7. Na wale napedzajacym 32 znajduje sie kolo zebate 33, które urucho¬ mia podwójne kolo stozkowe 36; z jednym wiencem kola stozkowego 36 zazebia sie kolo zebate 33, a z drugim — kolo zebate 34. Kolo zebate 34 jest osadzone na wale 35, na którego koncach znajduja sie pólku- liste narzady cierne. W tym przypadku wal 35 moze byc wychylany jednakowo na dwie strony.Zalety pedni ciernej zmiennej z pólku- listymi narzadami ciernymi, osadzonymi na koncach wychylanego walu i wspóldzia¬ lajacymi z wewnetrzna powierzchnia bebna ciernego, polegaja na tym, ze powstajace w pedni znaczne sily moga byc wyrówna¬ ne czesciowo, a w razie potrzeby równiez calkowicie. Poniewaz wypuklosc pólkuli- stych narzadów ciernych 7, 8 posiada pro¬ mien mniejszy od promienia bebna, powsta¬ je w miejscach zetkniecia na powierzch¬ niach ciernych moment sil reakcji R na ra¬ miona x. Konieczne jest tylko przenosze¬ nie tego momentu za pomoca obrotowego mechanizmu. W opisanym wykonaniu ped¬ ni mozna ten moment zmniejszac albo na¬ wet go calkowicie usuwac. Odbywa sie to w ten sposób, ze odpowiednio do kierunku obrotu walu napedzajacego / swobodnie obracajace sie kolo stozkowe 4 zostaje osa* dzone na dole, jak to widac na fig. 4 — 6, albo u góry, wskutek czego kolo stozkowe 5 (fig. 4 — 6) lub kolo stozkowe 34 (fig. 7) wywoluje moment, równowazacy czescio-' wo lub calkowicie moment R . x.Oczywiscie, dzialania walu napedzaja¬ cego i walu napedzanego moga byc zamie¬ nione, przy czym istota wynalazku sie w niczym nie zmienia. PL