Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania stopów paladu i srebra, które nadaja sie do rozmaitych celów technicz¬ nych.Stopy paladu i srebra stosuje sie za¬ miast platyny np. w dentystyce do wyrobu sztucznych zebów, w przemysle elektro¬ technicznym do wyrobu kontaktów i do in¬ nych celów. Znane stopy tego rodzaju po¬ siadaja wprawdzie wieksza odpornosc na dzialania chemiczne i mechaniczne niz sre¬ bro, jednak twardosc stopu, zawierajacego równe ilosci srebra i paladu, nie przewyz¬ sza podwojonej twardosci srebra wzglednie paladu.Przy domieszce zlota do stopów paladu i srebra otrzymuje sie wprawdzie stopy o bardzo wielkiej wytrzymalosci, która jed¬ nak nie moze byc w dalszym ciagu ulep¬ szana.Wedlug wynalazku dodaje sie do stopu paladu i srebra skladnika, sluzacego do ulepszania wytrzymalosci mechanicznej stopu.Badania wykazaly, iz materjaly, sluza¬ ce do hartowania stopów innego rodzaju, jak np. beryl, nie nadaja sie do ulepsza¬ nia wytrzymalosci mechanicznej stopów paladu i srebra.Jako srodki, ulepszajace wytrzymalosc mechaniczna stopów wedlug wynalazku wzglednie hartujace te stopy, sluza nietyl- ko materjaly, stosowane zwykle do harto¬ wania stopów metali szlachetnych, a mia¬ nowicie krzem, glin i magnez, lecz równiez zwiazki innego rodzaju, a zwlaszcza metalegrupy ieiaaat, imt#ioidry, a w niektórych przypadkach gazy* Srodków tych mozna dada\foc oddzielnie jako skladników stopu, lub w polaczeniach w postaci stopów. W pewnych przypadkach srodków tego rodza¬ ju w ostatnio wymienionej postaci dodaje sie do stopu dopiero po uplywie pewnego czasu od rozpoczecia wytwarzania stopu tak iz podczas pewnego okresu wytwarza¬ nia nie stosuje sie srodków ulepszajacych.Próby wykazaly, iz ogólny dodatek srodka ulepszajacego nie powinien prze¬ kraczac 10% stopu. Ilosc ta powinna jed¬ nak byc taka, aby srodek ulepszajacy wy¬ dzielal sie ze stopu podstawowego' w znacz¬ nie wiekszym stopniu w wysokiej tempera¬ turze, niz w niskiej temperaturze. Materja- ly, odpowiadajace temu warunkowi, opisa¬ ne sa w wielu dzielach, wykresach i tabe¬ lach. 2 metali grupy zelaza — kobalt i nikiel dzialaja korzystniej, niz zelazo. Jako do¬ datek do stopów, zawierajacych równe ilo¬ sci Pd i Ag nadaje sie zarówno Co, jak i Ni, do stopów, zawierajacych wiecej Pd, nalezy stosowac Co, a do stopów, zawiera¬ jacych wiecej Ag — Ni. Jezeli nalezy otrzymac stop, który w wysokiej tempera¬ turze lub przy dzialaniu nan czynników, zawierajacych siarke, winien; posiadac bar¬ we stopu, odpowiadajaca barwie skladnika metalu szlachetnego, stosuje sie materjaly, tworzace bezbarwne tlenki i siarczki, a wiec niewplywajace na barwe stopu. Ta¬ kim materjalem jest cyna, która nadaje sie zwlaszcza w tym przypadku, gdy palad za¬ stapi sie calkowicie lub czesciowo platyna.W pewnych przypadkach ilosc zlota w stopie moze wynosic nawet 80% i wiecej, a pomimo to wytrzymalosc mechaniczna stopu moze byc ulepszana, w przeciwien¬ stwie do znanych stopów paladu, srebra i zlota.Zamiast zlota mozna w stopach wedlug wynalazku stosowac miedz, nietat znacznie tanszy od zlota a nadajacy sie zwlaszcza w przypadkach, w których wymagana jest duza twardosc stopu. Stopy tego rodzaju nie nadaja sie jednak do napuszczania w wysokich temperaturach.Jezeli pewne wlasciwosci stopu winny byc spotegowane* a inne usuniete, dodaje sie do stopu male ilosci materjalu (sklad¬ nik piaty), który pochlania zanieczyszcze¬ nia i gazy, powstajace przy stapianiu me¬ tali lub tez wydziela je w postaci zuzli, oraz zwieksza wytrzymalosc mechaniczna stopu. Fosfor pochlania np. tlen i zmniej¬ sza punkt topliwosci stopów metali szla¬ chetnych, przyczem otrzymany stop jest bardziej plynny. Tantal i podobne metale pochlaniaja gazy, moga wiec byc równiez stosowane przy wykonywaniu sposobu we¬ dlug wynalazku.Jest równiez rzecza wazna, aby czwar¬ ty skladnik stopu, a wiec srodek, polepsza¬ jacy wytrzymalosc stopu, oraz ewentual¬ nie piaty skladnik stopu — materjal po¬ chlaniajacy — mógl byc wydzielony pod¬ czas hartowania lufr po hartowaniu.W celu powiekszenia twardosci, stopy wyzarza sie w wysokiej temperaturze i ochladza, przyczem sa one stosunkowo miekkie, twardosc ich jednak powieksza sie znacznie podczas nastepujacego napu¬ szczania, nawet do twardosci dwukrotnie wiekszej, niz twardosc pierwotna. Jako na jkorzystniej sza temperature zarzenia stosuje sie temperature 700 óo 1000°, a przy napuszczaniu — 400 do 700°.Przyklady.I. Twardosc stopu z równych ilosci pa- ladu i srebra wynosi wedltjg Brinella 75 kg/mm2. Przy domieszce 16% Au i 4% Ni lub 18% Au i 2% Co — twardosc zwiek¬ sza sie przed hartowaniem do 100 — 120 kg/mm2, a po obróbce cieplnej do 150 — 180 kg/mm2^ Równiez przy domieszce 10% Au i 10% Co osiaga sie twardosc 160 fcgytaiim2.II. Stopy, zawierajace 60% Ptf, 20% Ag, 16% Au, 4% Ni htl 60% Pd, 2Qfi'Ag — 2 —\A% Au\ 'ó%ACo posiadaja twardosc w przyblizeniu 110 kg/mm2, która po obróbce cieplnej osiaga wartosc 200 wzglednie 230 kg/mm2.III. Stop o zawartosci 40% Pd, 48% Ag, 8% Au, 4% Ni posiada po ochlodze¬ niu w temperaturze 1000°' twardosc 115 kg/mm2 wedlug Brinella, a po obróbce cieplnej w przyblizeniu 450°—480 kg/mm2.Wytrzymalosc mechaniczna tego stopu mo¬ ze byc jeszcze bardziej ulepszona nastep¬ nie, IV. Stóp o zawartosci 60% Pd, 20% Ag, 16% Au,A% Ni posiada w okresach, odpowiadajacych okresom, przykladu III, twardosc 130 wzglednie 200 kg/mm2; stop, zawierajacy 60% Pd, 30% Ag, 5% Cu, 5% Co — twardosc 165 wzglednie 275 kg/mm2; stop 40% Pd, 52% Ag, 4% Cu, 4% Sn — twardosc 105 wzglednie 215 kg/mm2; stop 40% Pd, 50% Ag, 4% Cu, 4% Sn, 2% Rh — twardosc 150 wzglednie 275 kg/mm2; stop 30%f Pd, 64% Ag, 2% Cu, 4% Sn — twar¬ dosc 120 wzglednie 160 — 170 kg/mm2 a stop — 40% Pd, 40% Ag, 15% Au, 5% Sn — twardosc 110 wzglednie 155 kg/mm2.V. Zapomoca wodoru mozna w znany sposób zwiekszyc twardosc stopu, zawiera¬ jacego 90% Pd, 5% Au, 5% Ag z 80 — 90 kg/mm2 do 150 kg/mm2. Wodoru dodaje sie po odlaniu stopu, a ogrzewajac otrzy¬ many odlew do 300°, wydziela sie wodór, przyczem wyrób nie traci na twardosci.VI. Zapomoca domieszki 3 — 4% fosforu, najkorzystniej w postaci miedzi fosforowej, do stopu, zawierajacego 40% Pd, 52% Ag, 4% Cu i 4% Sn, zmniejsza sie punkt topnienia o 150°, przyczem wla¬ sciwosci mechaniczne stopu nie pogarszaja sie. Równoczesnie stop nadaje sie bardziej do odlewania. Wlasciwosci te sa bardzo wazne przy wyrobie odlewanych zebów sztucznych, które po< odlaniu powinny po¬ siadac mozliwie wielka twardosc.Jezeli równoczesnie z obróbka cieplna stosuje sie cementowanie powierzchniowe, to otrzymuje sie twardosci do 100% wyz¬ sze, niz twardosci, wymienione powyzej.Cementowanie powoduje dyfuzje sklad¬ ników stopu, która powieksza wydzielanie czastek. Dzieki stosowaniu czterech sklad¬ ników stopu lub ich wiekszej liczby osiaga sie znaczne ulepszenie wlasciwosci stopu, gdyz gotowe stopy sa jednolite nawet przy wiekszej grubosci. Wynika to z nastepuja¬ cego przykladu. * Blacha ze stopu 40% Pd, 50% Ag, 6%' Au i 4% Sn, gdy jest miekka, lamie sie po kilku tysiacach drgan, natomiast po ob¬ róbce cieplnej wytrzymuje 15000 drgan, a po cementowaniu powierzchniowem i ob¬ róbce cieplnej — 45000 drgan, przyczem twardosc jej zwieksza sie do 300 kg/mm2 a nawet wiekszej.Stopy wedlug wynalazku wyrózniaja .sie tern, ze w zakresie temperatur 600 do 650° ich struktura zmienia sie, a mianowi¬ cie granice pomiedzy krysztalami zostaja usuniete w mniejszym lub wiekszym stop¬ niu, a nawet w zupelnosci, przyczem prze¬ krój jest zlobkowaty. Poniewaz stopy pe¬ kaja zwykle na granicach krysztalów, za¬ stosowanie sposobu wedlug wynalazku po¬ woduje ulepszenie wlasciwosci mechanicz¬ nych stopu. Wobec tego nalezy przy obrób¬ ce cieplnej stosowac temperatury w przy¬ blizeniu powyzej 600°.Uwidocznione jest to na rysunku, przedstawiajacym wytrawione szlify mi¬ kroskopowe przekrojów stopów, przyczem fig. 1 przedstawia stop, zarzony w 1000°, wykazujacy wyraznie granice krysztalków; fig. 2 — stop, poddany obróbce cieplnej w temperaturze ponizej 600° i wykazujacy dokladnie wydzielenia na granicach kry¬ sztalków; fig. 3 — tenze stop, napuszcza¬ ny siedem godzin w 650°, a fig. 4 — stop po napuszczaniu w tej temperaturze przez czternascie godzin, przyczem granice kry¬ sztalków zupelnie zanikly. — 3 —Zasirzeze&ia patentowe. 1. Sposób wytwarzania stopu paladu i sreJbra, znamienny tern, ze wytwarza sie stop paladu, srebra, zlota wraz z dodat¬ kiem do \0% metalu lub metaloidu, który wydziela sie t reszty skladników stopu w wysokich temperaturach w wiekszym stop¬ niu niz w niskich temperaturach, przyczem ottfryia&any stop ogrzewa sie do temperatu¬ ry 700 — 1000°, ochladza nastepnie i na- puszcza w temperaturze 400 — 700°. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamien¬ ny tern, ze zawartosc paladu i srebra wy¬ nosi powyzej 50% stopu. 3. Sposób wedlug zastrz, 1, znamien¬ ny tern, ze zawartosc zlota wynosi powyzej 50% zawartosci stopu. 4. Sposób wedlug zastrz. 1 i 3, zna¬ mienny tern, ze zamiast zlota stosuje sie calkowicie lub czesciowo miedz. 5. Sposób wedlug zastrz. 1 — 4, zna¬ mienny tern, ze zamiast paladu stosuje sie calkowicie lub czesciowo inne metale gru¬ py platynowej. 6. Sposób wedlug zastrz. 1 — 5, zna¬ mienny tern, ze do stopu dodaje sie male ilosci fosforu, tantalu lub podobnego mate* rjalu. 7. Sposób wedlug, zastrz. 1 — 5, zna¬ mienny tern, ze w celu zapobiezenia dzia¬ laniu czynników, zawierajacych siarke lub tlen, stosuje sie srodki, tworzace zwiazki biale lub bezbarwne, zwlaszcza cyne. 8. Sposób wedlug zastrz. 1 — 6, zna¬ mienny tern, ze srodek utwardzajacy wy¬ dziela sie podczas ulepszania wlasciwosci mechanicznych stopu lub po ulepszaniu. 9. Sposób wedlug zastrz. 1 — 7, zna¬ mienny tern, ze stosuje sie obróbke cieplna stopów w temperaturze 600° i wyzszej, dzieki czemu granice pomiedzy krysztal¬ kami stopu zanikaja. 10. Sposób wedlug zastrz. 1 —- 8, zna¬ mienny tern, ze oprócz obróbki cieplnej stosuje sie hartowanie powierzchniowe, np. cementowanie.W. C. Heraeus Gesellschaft mit beschrankter H a f t u n g.Zastepca: Inz. H. Sokal, rzecznik patentowy.t^o opisu patentowego tir 22W4.Fig. 1. Fig. 2.Fig. 3. Fig. 4.I I Druk L. Boguslawskiego i Ski, Warszawa. PL