Wynalazek niniejszy dotyczy samo¬ czynnych urzadzen sterowniczych do sa¬ molotów, które moglyby wykonywac roz¬ maite czynnosci, niezbedne do samoczynne¬ go sterowania, bez stosowania obwodów elektrycznych, zapewniajac mozliwie la¬ godna zwrotnosc samolotu bez jakichkol¬ wiek kolysan lub szarpniec.W mysl wynalazku zastosowane jest pneumatyczne urzadzenie, wyposazone w przyrzady zyroskopowe, które przy pomo¬ cy róznicowego strumienia powietrza roz¬ rzadzaja hydrauliczne silniki pomocnicze, w celu uruchomiania sterów samolotu. Po¬ za tern zastosowane sa równiez polaczenia, prowadzace od silników pomocniczych do urzadzen rozrzadczych, majace na celu za¬ pewnienie lagodnego rozrzadu sterów, w odróznieniu od niedogodnych znanych roz¬ rzadów, stosowanych dotychczas. Nastep¬ nie wynalazek polega na tern, ze samo¬ czynne urzadzenie sterownicze posiada zy¬ roskopy, które moga byc uzyte jako zwy¬ kle wskazniki zyroskopowe na samolocie, przyczem zyroskop, uzyty do utrzymania kierunku lotu samolotu, moze byc równiez uzyty jako zyroskop kierunkowy dla orjen- tacji pilota, jednoczesnie zas zyroskop pio¬ nowy, sluzacy do utrzymywania równowa¬ gi samolotu w kierunku bocznym i podluz-nym, moze byc równiez uzyty jako Sztucz¬ ny horyzont na samolocie.Na rysunku uwidoczniono jako przy¬ klad jedna postac wykonania wynalazku.Fig. 1 przedstawia w widbku zprzo- du deske rozdzielcza samoczynnego u- rzadzenia sterowniczego, zawierajaca in¬ strumenty wskaznikowe zespolów sztucz¬ nego horyzontu i zyroskopu kierun¬ kowego; fig. 2 — czesciowy widok bocz¬ ny z czesciowym przekrojem zyrosko¬ pu pionowego i sztucznego horyzontu, a fig. 2A — szczegól powyzszego urzadze¬ nia; fig. 3 — poziomy rzut z czesciowym przekrojem powyzszego urzadzenia; fig. 4 — tarcze wskaznikowa horyzontu sztucz¬ nego w widoku zprzodu; fig. 5 — szczegól rozrzadu przewodów powietrznych, roz¬ rzadzanych przez zyroskop i sluzacych do uruchomiania jednego z silników pomoc¬ niczych; fig. 6 — pionowy przekrój przez zyroskop kierunkowy; fig. 7 — widok zprzodu górnej czesci zyroskopu kierunko¬ wego; fig. 8 — widok ukladu przekladni zebatych, laczacych silnik pomocniczy z zyroskopami; fig. 9 — pionowy przekrój przez jeden z zaworów przekaznikowych, rozrzadzanych przez zyroskop zapomoca sprezonego powietrza i rozrzadzajacych ze swej strony doplyw oleju do jednego z sil¬ ników pomocniczych, wzdluz lamanej linji 9 — 9 na fig. 11; fig. 10 — pionowy prze¬ krój przez dwa szczególy zaworu przekaz¬ nikowego wzdluz linji 10 — 10 na fig. 11; fig. 11 — poziomy rzut dolnej czesci zaworu przekaznikowego, wziety mniej wiecej wzdluz linji 11—11 na fig. 9 miedzy górna i dolna czescia zaworu; fig. 12—^poziomy rzut trzech hydraulicznych silników pomoc¬ niczych z czesciowo uwidocznionym wido¬ kiem ukladu przekladni zebatych; fig. 13— schematyczny uklad samoczynnego urza¬ dzenia sterowniczego jako calosci; fig. 14— podluzny przekrój przez szczegól odmien¬ nej postaci wykonania pneumatycznie roz¬ rzadzanego zaworu hydraulicznego; fig. 15 -— poziomy rzut z czesciowym przekro¬ jem odmiennej postaci wykonania przyrza¬ du, ustalajacego zmiane kierunku lotu, wreszcie fig. 16 — widok zprzodu dwóch sprezyn, zastosowanych w powyzszym przyrzadzie.Cale urzadzenie moze byc wbudowane w samolot za deska rozdzielcza tak, ze wi¬ doczna jest tylko przednia strona urza¬ dzenia, jak uwidoczniono na fig. 1. Oby¬ dwa zyroskopy, sluzace do sterowania i stabilizacji samolotu, moga byc równiez widoczne, dzieki czemu moga spelniac za¬ danie zyroskopu kierunkowego i horyzontu sztucznego w tym przypadku, gdy urzadze¬ nie dziala jako samoczynne urzadzenie ste¬ rownicze. Drazek 1 sztucznego horyzontu jest widoczny przez okienko 2 w desce rozdzielczej, podczas gdy tarcza kompasu 3 na zyroskopie kierunkowym jest widocz¬ na przez okienko 4. Najlepiej jest, gdy na przedniej stronie deski znajduja sie na¬ rzady do recznego uruchomiania samoczyn¬ nych przyrzadów, przeznaczonych do ste¬ rowania samolotu. Sterowanie samolotu w azymucie mozna regulowac kolem recznem 5, opadanie lub wznoszenie sie samolotu— guzikiem 6, a sterowanie boczne — guzi¬ kiem 7.Zespól zyroskopu pionowego, spelniaja¬ cego zadanie sztucznego horyzontu, przed¬ stawiono na fig. 2 — 5. Zespól ten zawiera napedzany powietrzem wirnik zyroskopo¬ wy (nie przedstawiony na rysunku), obra¬ cajacy sie na pionowej osi w oslonie 9 (fig. 3), która ze swej strony jest osadzona na poziomych czopach 10, 10* w pierscieniu kardanowym 8. Pierscien 8 Jest ze swej strony wahliwie osadzony na poziomych czopach 11, IV w glównej ramie 12. Po¬ wietrze do napedzania wirnika jest dopro¬ wadzane przez lacznik rurowy 30 (fig. 2), znajdujacy sie na podstawie zespolu, przy- czem powietrze przeplywa w tym kanale wgóre przez wydrazona podstawe 31 i wy¬ drazony czop 11 do wydrazonej czesci 2 —pierscienia 8, a stad przez wydrazone lozy¬ sko 10 do oslony 9 zyroskopu.Azeby zdjac urzadzenie rozrzadcze z obydwóch osi, przewidziano pierscieniowy uchwyt 13, osadzony obrotowo na czopach 14, 14' w ramce 12 (fig. 3), przyczem nor¬ malnie najkorzystniej jest, gdy czopy te sa umieszczone w jednej linji z czopami 10, 10'. Wspomniany uchwyt posiada w prze¬ kroju ksztalt litery U, która otacza krazek 15, umieszczony u dolu zyroskopu i wodzo¬ ny miedzy bocznemi scianami uchwytu.Wskutek tego uchwyt bierze udzial w wa¬ haniu zyroskopu dokola mniejszej osi 10, 10', lecz nie uczestniczy w jego wahaniu dokola wiekszej osi 11, IV. Do wspomnia¬ nego uchwytu jest przymocowany za po¬ srednictwem ramion 16, 17 drazek wskaz¬ nikowy 18, który spelnia zadanie wskazni¬ ka wznoszenia sie i opadania samolotu i którego wskazania mozna odczytywac na podzialce 19 zboku aparatu (fig. 4).Tarcza 20 w ksztalcie dzwonu lub mi¬ seczki jest przymocowana do ramienia 20' (fig. 2), wystajacego wgóre z pierscienia kardanowego 8 ponad przednie lozysko 11.Dzieki temu tarcza 20 obraca sie z zyro¬ skopem dookola jego wiekszej osi 11, 11'.Tarcza 20 jest zaopatrzona u dolu w pier¬ scieniowa podzialke 21, na której moga byc odczytywane polozenia nieruchomej wskazówki 21', odpowiadajace bocznym nachyleniom samolotu. Wskazane jest, aby tarcza 20 byla równiez zaopatrzona w po¬ dzialke 22 (fig. 2 i 4), znajdujaca sie obok ruchomej wskazówki 23. Ta ostatnia mo¬ ze byc wykonana jako koncowe ostrze dlu¬ giej wskazówki 24, przymocowanej swym tylnym koncem do ramienia 25, napedza¬ nego silnikiem pomocniczym i przechyla¬ nego w jednym kierunku przez sprezyne 24'. Dzieki tym wskazaniom pilot moze sie w kazdej chwili przekonac, czy silniki po¬ mocnicze dzialaja prawidlowo, a oprócz tego wspomniane wskazniki ulatwiaja po¬ czatkowe prawidlowe ustawienia wzgle¬ dem siebie czesci przyrzadu. Ramie 25 po¬ siada korytkowy zlobek (w ksztalcie litery U), w który wchodzi trzpien 26, osadzony na koncu ramienia 27, uruchomianego przez wal 28, obracany silnikiem pomocniczym, który reguluje boczna statecznosc samo¬ lotu.Na kazdej osi zyroskopu sa osadzone urzadzenia rozrzadcze, sluzace do regu¬ lacji polozen wlasciwych sterów, stosow¬ nie do polozenia samolotu w przestrzeni.W tym celu do jednego konca uchwytu 13 jest przymocowana tarcza 33, która moze miec postac czesci kola. Tarcza 33 posiada u góry poziome ostre krawedzie w postaci ostrzy 34, 35, (fig. 5), które normalnie przepolawiaja przeswity podluznych po¬ ziomych przewodów powietrznych 36 i 36' (fig. 2 i 3) umieszczone we wspólnej ramie 45, osadzonej obrotowo na duzym czopie 37, który zkolei umieszczony jest na nie¬ ruchomej podstawie ramy 12. Za tarcza 33 jest umieszczona druga okragla tarcza 37', uniemozliwiajaca uchodzacemu powie¬ trzu wywieranie cisnienia obrotowego na zyroskop. Najkorzystniej jest, gdy podat¬ ne polaczenie od silnika pomocniczego u- skutecznia sie przez polaczenie ramy 45 z silnikiem pomocniczymi tak, aby przewody 36, 36' obracaly sie wzgledem tarczy 33.Mozna to uskutecznic przy pomocy lacz¬ nika 43 (fig. 5) polaczonego z ramieniem 44, wystajacem z ramy 45, w której znaj¬ duja sie przewody powietrzne 36, 36'. Ru¬ chomy wskaznik 23', osadzony na wspor¬ niku 108 umieszczonym na ramie 45, umoz¬ liwia odczyty w polaczeniu z drazkiem 18, przyczem wspornik 108 jest przechylany przez sprezyne 109, w celu wyrównania oporów tarcia, powstajacych podczas ru¬ chu w napedzanych narzadach laczacych urzadzenia. Powietrze jest wprowadzane do przewodów 36 i 36' przez dwie rury 38, 39. Rura 39 prowadzi przez kanal 40 i pierscieniowy kanal 41 do kanalu 42, pro¬ wadzacego do wylotu przewodu 36. Z dru- — 3 -giej zas strony rura 38 prowadzi do pier¬ scieniowego kanalu 41', który laczy sie z wylotem przewodu 36'.Do pierscienia 8 jest przymocowana pólokragla tarcza 33', wspóldzialajaca z podobnemi przewodami powietrznemi 46 i 46', które moga byc wykonane w podobny sposób, jak przewody 36, 36', i sa obroto¬ wo osadzone na nieruchomej podstawie i polaczone z ramieniem 25, w celu zapew¬ nienia odpowiedniego polaczenia do ich napedu.Zyroskop kierunkowy (fig 6 i 7) wyko¬ nany jest w postaci napedzanego powie¬ trzem wirnika 48, osadzonego normalnie na poziomej osi w ramie lozyskowej 49, która jest obrotowo osadzona na poziomej osi 50, 50' w pionowym pierscieniu 51, o- sadzonym zkolei obrotowo na pionowej osi 52 w nieruchomej ramie 53. Powietrze do napedzania zyroskopu jest doprowadzane przez zlacze rurowe 54 poczem przeplywa poprzez lozysko 55 do rury 56, skad skie¬ rowane zostaje na obwód wirnika zyrosko¬ pu przez dysze powietrzne (nieprzedsta- wione na rysunku). Urzadzenie wlaczajace i wylaczajace sklada sie z guzika nastaw- czego 57, wienca zebatego 58, uruchomia¬ nego w kierunku podluznym i obracanego wokolo jego osi przez wspomniany guzik, czolowego kola zebatego 59, znajdujacego sie na podstawie pionowego pierscienia 51 i ramienia ryglujacego 60, uruchomianego przez pochwe 62 i trzpien srodkowy 63, dzieki czemu zyroskop moze byc zatrzy¬ many na swej osi poziomej w kazdem po¬ lozeniu w azymucie, obrócony do kazdego innego zadanego polozenia w azymucie i zwolniony do obrotu wokolo swej osi na¬ pedowej, pozostajacej w polozeniu pozio¬ mem.Pionowy pierscien 51 (fig. 6) jest za¬ opatrzony w górnej swej czesci w okragla podzialke 64, która moze byc uzyta jako kompas do sterowania samolotem. Tuz nad pierscieniem 64 znajduje sie drugi zaopa¬ trzony w podzialke pierscien 65, przymo¬ cowany do ramienia 66 znajdujacego sie na obrotowej ramie 67, zawierajacej prze¬ wody powietrzne 68 i 68', przy pomocy których zyroskop rozrzadza silnik pomoc¬ niczy. Do tego celu sluzy pólokragla tar¬ cza 69 (podobna do tarcz 33 i 33' zyrosko¬ pu pionowego na fig. 3) i umieszczona pod nia tarcza zaslaniajaca 70. Powietrze jest doprowadzane do przewodów przez ruro¬ we zlacza 38' w podobny sposób, jak w opisanym wyzej zyroskopie pionowym i przez równolegle do osi kanaly 71, 72, któ¬ re prowadza do pierscieniowych kanalów 71', 72' polaczonych z przewodami 68' i 68. Naped jest w tym przypadku uskutecz¬ niany od walu 73 zaopatrzonego w ramie 74, na którem znajduje sie trzpien 75, wchodzacy w szczeline 76 w ramie¬ niu 77. Ramie 77 jest osadzone na wale 78 zaopatrzonym w kolo zebate, sta¬ nowiace jedno ramie zespolu róznicowych kól zebatych 79. Drugie ramie tego zespo¬ lu róznicowego jest utworzone przez kolo slimakowe 80, obracane przez slimak 81, osadzony na wale 82. Na wale 82 jest osa¬ dzone reczne kólko 5, którem mozna do¬ wolnie zmieniac kierunek lotu samolotu przy pomocy samoczynnego urzadzenia sterowniczego. Trzecie ramie wspomniane¬ go zespolu róznicowego jest polaczone z walem 83, na którym jest osadzone kolo zebate 84, zazebiajace sie z duzem kolem zebatem 85, przymocowanem do ramy przewodów powietrznych 68 i 68'.Ogólny schemat calego ukladu urza¬ dzenia, przedstawiony na fig. 13, umozli¬ wia zorjentowanie sie, w jaki sposób roz¬ maite stery sa rozrzadzane przez zyrosko¬ py. Powietrze do napedzania zyroskopów oraz czesci rorzadczych moze byc dostar¬ czane przez pompe powietrzna P, z której powietrze plynie przez rure zasilajaca 86 do przelotowego zaworu redukcyjnego 87, którym wielkosc cisnienia powietrza moze byc ustalana przy pomocy recznego kola — 4 —88 dopóty, az manometr 89 wskaze wlas¬ ciwe cisnienie robocze. Od zaworu 87 po¬ wietrze plynie do dwóch zyroskopów 9 i 48 przez rury 30 i 54, w celu napedzania ich wirników. Powietrze prowadzone jest równiez przez rury 90, 90* i 90" do prze¬ strzeni po obydwu stronach kazdej z prze¬ pon 94 w trzech glównych zaworach roz- rzadczych 91, 92 i 93, z których powietrze plynie, np. w odniesieniu do zaworu 91, przez rury 38, 39 do przewodów 36 i 36* zyroskopu pionowego. W podobny spo¬ sób kazdy z pozostalych zaworów 92 i 93 jest polaczony odpowiednio z przewodami 46, 46' i 68, 68* zyroskopu pionowego i zy¬ roskopu kierunkowego. Napedowe mecha¬ nizmy polaczeniowe w kazdym przypadku sa oznaczone linjami kreskowanemi F, przyczem kazdy z tych mechanizmów jest polaczony z rama, zawierajaca przewody, wlaczane za posrednictwem róznicowych mechanizmów laczacych (97, 97' i 79), przez które uskutecznia sie reczny rozrzad przy pomocy kól recznych 6, 7 i 5 lub in¬ nych narzadów.Kazda z przepon 94 rozrzadza odnosny glówny zawór hydrauliczny 91, wzglednie 92, wzglednie 93 opisany szczególowo po¬ nizej, sluzacy do kierowania przez odno¬ sne rury 101, 101' oleju lub innej cieczy na jedna lub druga strone poszczególnych tlo¬ ków hydraulicznych 98, 99 i 100. Olej pod cisnieniem jest doprowadzany przez pom¬ pe olejowa O, która pompuje olej ze zbior¬ nika S, a zapomoca przelotowego zaworu miarkowniczego 102 mozna tak miarkowac szybkosc przeplywu oleju, ze osiaga sie dowolne nastawienie szybkosci dzialania tloków silników pomocniczych. Doprowa¬ dzony z pompy O olej plynie od zaworu 102 wgóre przez rure 104 do kazdego z zaworów hydraulicznych 91, 92 i 93, skad wspólnym przewodem powrotnym 104' olej doprowadzany jest zpowrotem do zbiornika S. Od poszczególnych zaworów 91, 92, 93 olej plynie do cylindrów hydrau¬ licznych przez jedna z rur 101, lub 10V i zpowrotem przez druga rure. Kazdy z cy¬ lindrów moze byc zaopatrzony w obroto¬ wy zawór pomocniczy 105, (ulatwiajacy otwieranie zaworu glównego), który umoz¬ liwia wstrzymanie dzialania ukladu silni¬ ków pomocniczych i ponowne uruchomienie go, zaleznie od potrzeby, zapomoca roz¬ rzadu recznego. Najlepiej jest, gdy wszyst¬ kie wspomniane zawory sa uruchomiane przez wspólny drazek nastawczy 106 i raczke 107, tak ze silniki pomocnicze moz¬ na jednoczesnie wprawiac w ruch i zatrzy¬ mywac. Kazdy z tloków posiada po dwa trzony tlokowe 108, 109, wystajace w prze¬ ciwnych kierunkach z cylindra. Do ze¬ wnetrznych konców powyzszych trzonów sa przymocowane druty lub linki 110, 111, prowadzace do powierzchni sterowniczych.Linki 110, 111 uruchomiaja stery wysoko¬ sciowe 112, podczas gdy linki 110', 111' uruchomiaja lotki 113, a linki 110", 111"— ster bocznikowy 114.Do odnosnych trzonów tlokowych 108, 109 tloków 98, 99, 100 sa równiez przy¬ twierdzone drazki 115, 115', 115", z których kazdy polozony jest z zewnatrz cylindra i jest zaopatrzony w zebatke. Zebatka draz¬ ka 115 zazebia sie z kolem zebatem 116 (fig. 8 i 12), na którego wale jest osadzone male kólko zebate 117. Kólko zebate 117 zazebia sie z wycinkiem zebatym 118, o- sadzonym na wale 119. Wal ten dziala ja¬ ko jedno ramie zespolu róznicowego 97, przyczem drugie ramie posiada postac ko¬ la slimakowego 120, napedzanego przez slimak 121 uruchomiany przez guzik na¬ stawczy 7 (fig. 1), który jest umieszczony na czolowej stronie deski rozdzielczej u- rzadzenia i przy pomocy którego mozna uskutecznic nastawienie sterów wysoko¬ sciowych. Trzecie ramie powyzszego ze¬ spolu róznicowego obraca wal 28, na któ¬ rym osadzone jest ramie 27, zaopatrzone w powyzej opisany trzpien 26 (fig. 2 i 2a).Podobnie drazek 115' (fig. 13) tloka 99 — 5 —jest zaopatrzony w zebatke, która zazebia sie z kolem zebatcm 116' (fig. 12), na któ¬ rego wale jest osadzone kólko zebate 117', zazebiajace sie z wycinkiem zebatym 118*.Wycinek 118' dziala przez podobny ze¬ spól róznicowy 97' (fig. 8), jedno ramie którego jest obracane przez slimak 121', który ze swej strony moze byc poruszany przez guzik 6 (fig. 1), przy pomocy które¬ go uskutecznia sie nastawianie lotek. Trze¬ cie ramie powyzszego zespolu róznicowe¬ go obraca stozkowe kolo zebate 125 (fig. 8), zazebiajace sie ze stozkowem kolem zebatem 126, które obraca ramie 127, uru¬ chomiajace lacznik 43, polaczony z zyro¬ skopem, jak uwidoczniono na fig. 5. Trze¬ ci drazek 115" przymocowany do tloka 100 obraca za posrednictwem podobnego mechanizmu wycinek zebaty 118", na któ¬ rego wale jest osadzone stozkowe kolo zebate 128 zazebiajace sie ze stozkowem kolem zebatem 129, osadzonem na piono¬ wym wale 73 (fig. 6) umieszczonym w o- slonie 130. Na wspomnianym wale 73 jest osadzone ramie 74 zaopatrzone w trzpien 75, (jak uwidoczniono na fig. 6), wpuszczo¬ ny w wyciecie 76 tarczy 77, dzieki czemu wal 73 jest sprzegniety z zyroskopem azy- mutalnym.Szczególy najkorzystniejsze j postaci wykonania pneumatycznie rozrzadzanych zaworów hydraulicznych 91, 92, 93 do sil¬ ników pomocniczych przedstawiono na fig. 9 — 11. Powietrze z rury zasilajacej 90 zaworu 91 (fig. 13) jest doprowadzane przez wspólny przewód 137, (fig. 11), la¬ czacy sie z pionowemi kanalami 132 i 132', z których pierwszy kanal 132 prowadzi do przestrzeni nad górna strona elastycznej, nie przepuszczajacej powietrza tarczy lub przepony 94, za posrednictwem przewodu 160 (fig. 10), a drugi kanal 132' prowadzi do przestrzeni pod dolna strona tej sa¬ mej przepony przez przewód 160' (fig. 9).W kazdym przewodzie mozna umiescic nastawne zawory iglicowe 136, 136' umoz¬ liwiajace wyrównanie szybkosci przeply* wu powietrza z kazdej strony przepony 94. Przewidziane sa równiez kanaly wy¬ lotowe 133 i 134, z których pierwszy ka¬ nal 133 prowadzi od pewnego punktu nad przepona przez rure 38 do przewodu 36 (fig. 3) zyroskopu, a drugi kanal 134 pro¬ wadzi od pewnego punktu pod przepona przez rure 39 do przewodu 36' zyroskopu.Zawory 92 i 93 moga byc zupelnie podob¬ ne pod wzgledem wykonania do zaworu 91 i sa w podobny sposób polaczone z wlasciwemi kanalami w zyroskopach, jak przedstawiono na fig. 13. Przy prawidlo¬ wo nastawionym zaworze cisnienia po o- bydwóch stronach przepony 94 beda tak dlugo sobie równe, dopóki ostrza krawe¬ dzi tarcz beda przecinac na polowe prze¬ swity otworów 36, 36' zyroskopu, lecz w przypadku wzglednego nachylenia zyro¬ skopu w samolocie równowaga ta zostanie zachwiana, a powietrze wówczas wyplywa szybciej z jednej strony przepony, niz z drugiej, powodujac w ten sposób porusza¬ nie sie przepony wgóre lub wdól, zalez¬ nie od tego, z której strony powietrze wy¬ plywa szybciej.Ze srodkiem przepony 94 jest polaczo¬ ny trzonek wrzecionowy 139, sprzegniety koncem 140, z zaworem tlokowym 141. Do zaworu 141 przez rure doplywowa 104 jest doprowadzany olej, który plynie przewodem 143 do kazdego konca komo¬ ry 144. Komora ta posiada trzy otwory, a mianowicie otwór 145, prowadzacy do górnej wylotowej rury 101, otwór 146, prowadzacy do dolnej rury wlotowej 101' i srodkowy otwór 147, prowadzacy do wspólnej rury powrotnej 104'. Gdy zawór tlokowy znajduje sie w polozeniu, przed- stawionem na rysunku, wtedy wszystkie otwory sa zamkniete, gdy zas zawór po¬ rusza sie wgóre, wówczas dolny otwór 146 zostaje polaczony z rura wlotowa 101', podczas gdy górny otwór 145 zostaje po¬ laczony z rura wylotowa 101, powodujac — 6 — •w ten sposób przeplyw oleju przez rure 101* do cylindra tloka 98 i zpowrotem przez rure 101, powodujac przez to ruch tloka na prawo (fig. 13). Gdy zawór 141 porusza sie wdól, wtedy przebieg jest odwrotny.Zawór ten jest utrzymywany w srodko- wem polozeniu para sprezyn 150, 151, o- sadzonych na wystepie zaworu. Kazda ze sprezyn naciska na podkladke 152, która opiera sie na plytce 153. Jasne jest wiec, ze sprezyny 150 i 151 przeciwdziala¬ ja ruchowi zaworu w kazdym kierunku i normalnie utrzymuja zawór w jego srod- kowem polozeniu.Dzialanie urzadzenia w wykonaniu we¬ dlug wynalazku jest nastepujace: samo¬ czynne urzadzenie sterownicze moze byc u- zyte na samolocie jako jedyny srodek roz- rzadczy, lub jako dodatek do zwyklych recznych narzadów rozrzadczych. W tym ostatnim przypadku lotnik moze natych¬ miast uruchomic narzady sterownicze przy pomocy samoczynnego urzadzenia sterow¬ niczego przez wepchniecie guzika 107 (fig. 13), powodujac przez to otworzenie sie za¬ worów pomocniczych 105, dzieki czemu na¬ rzady sterownicze moga byc poruszane recznie przy pomocy zwyklych dzwigni sterowych (nieprzedstawionych na rysun¬ ku), przyczem tloki nie stawiaja im zadne¬ go oporu, poniewaz zawory pomocnicze sa otwarte. Nastepnie lotnik moze w zwykly sposób sterowac samolotem przy pomocy horyzontu sztucznego i zyroskopu kierun¬ kowego. W celu wlaczenia samoczynnego rozrzadu, nalezy pociagnac guzik 107 w drugim kierunku, uruchomiajac przez to uklad samoczynny, przyczem pompy po¬ wietrzne i olejowe zaczynaja pracowac, a cisnienia zostaja prawidlowo nastawione przez zawory 87 i 102. Samolot jest na¬ stepnie utrzymywany na swym ustalonym kierunku lotu, dzieki dzialaniu przewo¬ dów powietrznych 68, 68* w zyroskopie kierunkowym 48, a statecznosc boczna i podluzna jest utrzymywana przez przewo¬ dy 36, 36* i 46, 46* w zyroskopie piono¬ wym 9. Pragnac zmienic kierunek lotu, lotnik nastawia kolo reczne 5, w celu obró¬ cenia tarczy 4 na nowy zadany kierunek lotu, poczem samoczynne urzadzenie ste¬ rownicze obraca samolot az do ponownego uzgodnienia wskazników dwóch tarcz 3 i 4 (fig. 1). Dzialanie to odbywa sie lagod¬ nie dzieki zastosowaniu pneumatyczno- hydraulicznych przyrzadów rozrzadczych.W podobny sposób mozna spowodowac wznoszenie sie lub opadanie samolotu przez nastawienie guzika 6, który urucho¬ mia odnosne stery wysokosciowe 112 za posrednictwem zespolu róznicowego 97, dzieki któremu uzyskuje sie odpowiednie nastawienie przeplywu powietrza przez otwory 36, 36*. Statecznosc boczna samo¬ lotu mozna ustalac w podobny sposób przy pomocy guzika 7.Zamiast uruchomiac hydrauliczne za¬ wory rozrzadcze przez bezposrednie po¬ laczenie z pneumatycznie rozrzadzana przepona 94 mozna oczywiscie umiescic miedzy niemi przekaznik, w celu zapew¬ nienia sprawnego dzialania. Jedna postac wykonania przekaznika elektrycznego przedstawiono na fig. 14. Trzonek wrzecio¬ nowy 139* przepony 94 zaworu jest pola¬ czony ze sprezynujacem ramieniem kon- taktowem 170, mogacem sie naprzemian stykac z górnym 171 lub dolnym kontak¬ tem 171 *, które sa wlaczone do obwodów z przeciwnemi zwojami 172, 172* cewki 173, wyposazonej w sprezyny. Trzon 171 powyzszej cewki jest polaczony przy po¬ mocy przegiibu 140 z tloczkowym zawo¬ rem 141, który moze byc wykonany po¬ dobnie, jak zawór wedlug fig. 9. W ten sposób tloczek zaworu jest zawsze utrzy¬ mywany w jednem z trzech okreslonych polozen, t. j. zupelnie zamkniety w jed¬ nym kierunku, zupelnie otwarty lub zu¬ pelnie zamkniety w drugim kierunku, przyczem cewka jest normalnie utrzymy¬ wana w srodkowem polozeniu przez spre- — 7 —zyny przyciskowe 175, 175*, co zapewnia sprawne dzialanie silnika pomocniczego, chociaz nie tak równe, jak przy pomocy bezposrednio sprzegnietego zaworu, przed¬ stawionego na fig. 9.Mozna równiez zastosowac urzadzenie do nastawienia urzadzenia sterowniczego na kazda zgóry okreslona zmiane kierun¬ ku lotu, które to urzadzenie powodowalo¬ by obrócenie samolotu w nowym kierunku z szybkoscia zgóry przedtem okreslona.Urzadzenie takie moze miec postac, uwi¬ doczniona na fig. 15 i 16, gdzie zmieniaja¬ ca kierunek lotu korba 5' jest osadzona na wale 82' i posiada wskazówke 176, obra¬ cajaca sie nad zaopatrzona w podzialke powierzchnia 177. Na wale 82' jest osadzo¬ na nastawna tulejka 178, zaopatrzona w zacisk 179 sciagany ustalajaca sruba 180.Na wspomnianej tulejce 178 jest osadzo¬ ne srubowe kolo zebate 181, zazebiajace sie z drugiem srubowem kolem zebatem 80, osadzonem na wale 83, podobnie jak w wykonaniu wedlug fig. 6, przyczem na tym samym wale jest osadzone drugie ko¬ lo zebate (nieuwidocznione na rysunku), zazebiajace sie z duzem kolem zebatem 85 zyroskopu. Tulejka 178 jest równiez zaopatrzona w kolo zebate 182, zazebiaja¬ ce sie z kolem zebatem 183 zegarowego mechanizmu 184. Na przedniej stronie kola zebatego 181 znajduja sie równiez zeby 185, o które zaczepia obrotowo osa¬ dzona dzwignia 186, która utrzymuje nie¬ ruchomo tulejke tak dlugo, jak dlugo za¬ czepia o wspomniane zeby. Dzwignia 186 jest osadzona na czopie 187 i moze byc zwolniona przez pchniecie guzika 188 znaj¬ dujacego sie na wale 189. W ten sposób wysuwa sie koniec dzwigni 186 ze zlobka miedzy zebami i przesuwa zewnetrzny ko¬ niec 190 dzwigni 186 poza wystep 191 spre¬ zyny 192, w ten sposób dzwignia 186 u- trzymuje sie w stanie wylaczonym, dopóki nie zostanie obrócona zpowrotem w wyj¬ sciowe polozenie ryglujace przez pocia¬ gniecie za guzik 188. Z walem 82* jest rów¬ niez polaczona para spiralnych sprezyn 193 i 194 o przeciwnie skierowanych skre¬ tach. Kazda z powyzszych sprezyn jest skrecona swym zewnetrznym koncem do¬ kola nieruchomego trzpienia 195, a we¬ wnetrznym koncem zaczepia po przeciw¬ nych stronach o wystep 196 na wale 82' (fig. 16). Gdy wal 82' obraca sie np. na prawo, wtedy haczykowaty koniec 193' sprezyny 193 nawija sie, podczas gdy sprezyna 194 pozostaje w tyle ze swym haczykowatym koncem 194', opierajacym sie o nieruchomy trzpien 197. Z drugiej zas strony, gdy korbe 5' obraca sie w prze¬ ciwnym kierunku, wówczas zostaje nawi¬ nieta druga sprezyna 194.Dzialanie urzadzenia wedlug tej od¬ miany wynalazku jest nastepujace. Jezeli ma byc zmieniony kierunek lotu o zgóry okreslona liczbe stopni, wtedy przy polo¬ zeniu dzwigni 186, w którem zaczepia ona o wspomniane zeby 185, obraca sie korbe 5' dopóty, az wskazówka 176 wskaze za¬ dany kat obrotu na podzialce 177. Czynnosc ta nie wywiera na samolot bezposredniego skutku, poniewaz kolo zebate 80 nie zo¬ staje obrócone, gdyz kolo zebate 181 jest zaryglowane przez dzwignie 186, a wal 82' obraca sie wewnatrz tulejki 178. Na¬ stepnie zwalnia sie korbe 5', a guzik 188 wpycha sie do wewnatrz. Odnosna spre¬ zyna spiralna 193 wzglednie 194 obraca wtedy powoli wal 82' zpowrotem, zabie- rajac ze soba tulejke 178 wskutek cierne¬ go polaczenia jej z walem 82', lecz szyb¬ kosc ruchu tulejki 178 jest ograniczona mechanizmem zegarowym. Dzialanie to odbywa sie nadal, az sprezyna zostanie calkowicie odwinieta z walu 82', a wska¬ zówka 176 zostanie cofnieta do pierwotne¬ go polozenia, przesuwajac jednoczesnie o zadany kat tarcze z kanalami powietrzne- mi 68 i 68' (fig. 61). Mechanizm zegarowy jest tak nastawiony, zeby kanaly po¬ wietrzne zyroskopu obracaly sie ze znana — 8 —zgóry okreslona szybkoscia (nie szybciej, niz samolot moze za niemi postepowac).Mechanizm taki posiada szczególne za¬ lety przy tak zwanym slepym (nocnym) locie, a zwlaszcza przy slepem ladowaniu przy pomocy fal radjowych. Przy pomocy fal radjowych lotnik moze prowadzic swój samolot az nad pole ladowania. Obsluga ladowa moze latwo okreslic polozenie sa¬ molotu i jego kierunek przy pomocy ra- djowej komunikacji i dac lotnikowi do¬ kladny sygnal, jaki kierunek lotu ma on wziac, to znaczy, jaki ma zrobic obrót, sko¬ ro przeleci nad radj owa stacja nadawcza, jesli oczywiscie obsluga ladowa wie, jaka wielkosc obrotu lotnik chce zrobic. Dzieki przyrzadowi wedlug wynalazku wielkosc obrotu moze byc zgóry okreslona i znana.Dlatego tez skoro lotnik zostanie powiado¬ miony o zadanym kacie obrotu, nastawia korbe 5', az wskazówka 176 wskaze pra¬ widlowy kat obrotu. Nie zwalnia on jed¬ nak dzwigni 186 z pomiedzy zebów 185 do¬ póty, dopóki nie otrzyma odpowiedniego sygnalu, poczem naciska guzik 188 dzieki czemu samolot samoczynnie robi obrót, a pilot zatrzymuje nastepnie bieg silnika.Samolot zostaje samoczynnie skierowany na miejsce ladowania w odpowiednim sto¬ sunku wzgledem wiatru, którego kierunek jest naturalnie znany obsludze ladowej. PL