Kompasy do samolotów winny byc do¬ stosowane do warunków lotniczych.Samolot jest wystawiony na gwaltowne zmiany polozenia katowego o znacznej roz¬ leglosci, wskutek czego kompas winien byc zaopatrzony w taka oslone, aby rozeta kom¬ pasu, pomimo zmian jej polozenia w sto¬ sunku do oslony, nie dotykala jej i w swych ruchach nie byla absolutnie czemkol- wiek krepowana. Rozete kompasu nalezy umiescic tak, aby w cieczy, wypelniajacej klosz kompasu, mogla sie ona poruszac z mozliwie najmniej szem tarciem, równiez na¬ lezy sie wystrzegac wszystkiego, coby mo¬ glo powodowac ruchy wirowe tej cieczy.Poniewaz samolot podlega naglym zmia¬ nom temperatury o duzej rozpietosci, po¬ szczególnym czesciom skladowym urzadze¬ nia, zawierajacego kompas, w szczególnosci cieczy, nalezy pozostawic moznosc rozsze¬ rzania lub kurczenia sie. Poza tern, drgania, wywolywane praca silnika, sa przez kom¬ pas odczuwane tak znacznie, ze zjawisko to do zrównowazania wymaga zastosowa¬ nia dosc zlazonych srodków. Wreszcie, ca¬ losc kompasu wraz ze srodkami kompensa- cyjmesni winna zajmowac w samolocie mozliwie malo miejsca.Niezaleznie od powyzszego kompas po¬ winien byc lekki, wiec do jego wyrobu nienalezy stosowac materjalów ciezkich, jak bronizu, lecz przeciwnie — o ile moznosci materjaty lekkie i odporne na dzialanie so¬ li morskiej luib skladników powietrza, a wiec najkorzystniej takie materjaly, jak sztuczne masy chemiczne, nip, bakelit Poniewaz niektóre zjawiska, jak gwal¬ towne zmiany polozenia katowego o znacz¬ nej rozleglosci, drgania oraz szczuplosc miejsca, maja równiez miejsce na statkach rybackich lub lodziach motorowych, kom¬ pas wedlug wynalazku moze byc zatem uzy¬ wany z dobrym skutkiem równiez na takich statkach. *¦¦' % Najwazniejsza zaleta kompasu do celów lotniczych jest jego znaczna sila 'kierunko¬ wa. Ta zaleta jest równiez wazna w kom¬ pasach do czolgów, zwlaszcza z powodu oslabienia jego sily kierunkowej przez opan¬ cerzenie czolgu.Przedmiotem wynalazku jest kompas, któryby przeciwstawial sie wymienionym wyzej szkodliwym wplywom.Ruchomy sprzet, zawierajacy magnes i rozete, tworzy plywak ruchomy w kloszu przezroczystym, wypelnionym ciecza, nie¬ zamarzajaca w przewidywanych temperatu¬ rach uzytkowania, któryby amortyzowal drgania. Klosz ze szkla lub krysztalu jest dosyc znacznych wymiarów, aby rozeta, po¬ mimo katowych pochylen samolotu, mogla pozostawac w polozeniu poziomem bez moznosci dotykania scianek jego i alby by¬ la stale widoczna dla pilota.Plywak i rozeta posiadaja powierzchnie gladkie, w celu sprowadzenia do minimum tarcia o ciecz. Klosz i poszczególne czesci, w nim zawarte, musza miec równiez gladkie powierzchnie, w celu zapobiezenia w czasie krazenia cieczy napotykaniu przez nia ja¬ kichkolwiek przeszkód, mogacych spowodo¬ wac niedokladnosci w dzialaniu kompasu.W szczególnosci wskaznik linji kierunkowej nie jest materjakiyf lecz tworzy go obraz linji, rzucany swietlnie z poza klosza, Ze wzgledu na to, ze ciecz w kloszu jest czula ii£l rozszerzanie i kurczenie sie w znacz¬ nych granicach zmian temperatury, np. przy wznoszeniu sie samolotu na znaczne wyso¬ kosci, trzeba, alby klosz posiad&l dosta¬ tecznie elastyczne dno, któreby moglo przejmowac zmiany, zachodzace w obje¬ tosci cieczy. W celu unikniecia niepozada¬ nych skutków ruchów, mogacych przy uzyciu zwyklego kompasu spowodowac zboczenia z drogi, sprzet ruchomy kompa¬ su jest umieszczony tak, ze jego srodek ciezkosci znajduje sie na osi jego obrotu, w szczególnosci na linji, przechodzacej przez srodek trzpienia, na którym sprzet ten jest zawieszony. Magnesy, umieszczo¬ ne wewnatrz plywaka, sa zakrzywione, co pozwala na dostateczne zblizenie sie do siebie ich biegunów jednoimiennych, W celu kompensowania w sposób dostatecznie do¬ kladny.Wreszcie, ze wzgledu na brak miejsca nalezy zrezygnowac ze zwyklych urzadzen do kompensacji i zastosowac kompensacje cwiartkowa zapomoca urzadzenia w po¬ staci dwóch bryl zelaza miekkiego, umo¬ cowanych na tarczy, ruchomej dokofct osi pionowej kompasu, mogacej mniej lub bar¬ dziej oddalac sie od tej osi, przyczem cale to urzadzenie winno byc wykonane tak, aby moglo byc usuwane, gdy odchylenia cwiartkowe sa nieznaczne, lub tez, aby mpglb byc uzupelnione przez dodanie bryl zelaza, gdy odchylenia sa znaczne. Skla¬ dowe podluzne i poprzeczne odchylen pól¬ kolistych sa kompensowane zapomoca urzadzenia, zawierajacego dwa magnesy.Magnesy sa umocowane przy koncach jed¬ nego walka, prostopadle do niego i równo¬ legle do siebie, tak np. aby obrót tego walka zblizal odpowiednie bieguny do sta¬ lego drazka z miekkiego zelaza lub odda¬ lal go od niego. Dwa takie urzadzenia kom¬ pensacyjne sa umieszczone prostopadle jedno w stosunku do drugiego.Na rysunku przedstawiono przyklad wykonania wynalazku, a mianowicie fig. 1 — 2 —przedstawia widok zboku calosci kompasu w czesciowym przekroju; fig. 2 i 3 — za¬ mkniecie klosza; fig. 4 — uklad magnesów na plywaku; fig. 5 i 6 — latarke, wytwa¬ rzajaca obraz linji kierunkowej, i pokryw¬ ke tej latarki; fig. 7 — wykres, wyjasnia¬ jacy skutek" drgan; fig 8 i 9 — wykresy, wyjasniajace dzialanie urzadzenia dio kom¬ pensacji pólkolistej; fig. 10 — szczegól urzadzenia do tej kompensacji; fig. 11 i 12 — widok /tarczy zgóry i zdolu z uimie- szczonemi na niej brylami zelaza miekkie¬ go do kompensacji cwiartkowej; fig. 13 — widok perspektywiczny czesci dodatkowej do uizupelinienia brylami zelaza, w celu kompensowania znacznych odchylen cwiart¬ kowych.Kompas wlasciwy jest zamkniety w kloszu 1 ze szkla, wypelnionym ciecza (fig. 1). Sprzet ruchomy, unoszony na trzpieniu 2, zakonczonym lozyskiem 3, ma postac klosza o sciankach podwójnych 4, 5, po¬ miedzy któremi umieszczone sa magnesy 6.Ten sprzet ruchomy jest równoczesnie ply¬ wakiem, spoczywaja/cym na lozysku 3 za- pomoca ostrza 7, do przeciwleglej zas scianki zewnetrznej tego sprzetu przymo¬ cowana jest rozeta 8.Wymiary klosza sa obliczone tak1 aby sprzet ruchomy mógl obracac sie dookola punktu swego zawieszenia, bez moznosci dotykania rozeta scianek klosza przy wszelkich mozliwych jej ruchach.Powierzchnia zewnetrzna klosza posia¬ da ksztalt, wynikajacy ze skojarzenia ksztaltów trzech poszczególnych jego od¬ cinków, z których jeden 90 posiada ksztalt cylindryczny lub ksztalt stozka o bardzo niewielkim kacie wierzcholkowym, drugi— ksztalt zaokraglenia pierscieniowego, trzeci wreszcie 92 — ksztalt wypuklosci o duzym promieniu krzywizny, przyczem krzywizna odcinka 91 sluzy do zlaczenia krzywizn pozostalych odcinków powierzchni klosza.Grubosc scianki odcinków 90.i .9.1 klosza jest stala, grubosc zas scianki wypuklosci 92 jest nieoo zmienna w taki sposób, aby powiekszala na podobienstwo lupy oglada¬ na przteiz nia rozete.Klosz 1 jest zamkniety u dolu dnem 11 w postaci plyty metalowej ze zlobkami 12, jak to ma miejsce w dnach pudelek aneroi- dcw, co w czasie zmian temperatury oto¬ czenia nadaje jej dostateczna elastycznosc, umozliwiajaca równowazenie zmian objeto¬ sci cieczy i klosza.Powyzej dna 11 umieszczone jest dno 13, przechodzace ku srodkowi w wypu^ klosc, utrzymujaca trzpien 2 i tworzaca zbiornik pecherzyków powietrza.Na fig. 2 przedstawiono w skali po¬ wiekszonej, w jaki sposób klosz jest pola¬ czony z obydwoma swemi dnami.Brzeg klosiza 1 posiada wystep 14, brzeg zas dna 11 — zakrzywienie 15, sluzace do przytrzymywania zagieciem 16 wystepu 14 klosza przy wspóludziale wkladek z odpo¬ wiedniego materjalu podatnego, jak korka, kauczuku, fibry i t. d. Dno 13 jest umoco¬ wane miedzy brzegiem klosza i brzegiem dna 11 za posrednictwem pierscienia z ma¬ terjalu podatnego. Oba dna sa ze soba zlu¬ towane w miejscu stykania sie ich krawedzi.W kompasach znanych sztywne czesci me¬ talowe stykaja sie z kloszem za posrednic¬ twem zlaczy. Pod wplywem zmian tempera¬ tury szklo i metal rozszerzaja sie i kurcza róznie i w miejscach ich zlaczenia moze wyniknac niezupelna szczelnosc z tego wzgledu, ze rozszerzalnosc czesci metalo¬ wych nie odpowiada rozszerzalnosci szkla.W wykonaniu, wyzej opisanem, róznice w tych iroizszerzalnoisciach sa wyrównywane zapomoca elastycznych materjalów, posred¬ niczacych w laczeniu szkla z czesciami me- talowemi, polaczenie to jednak mozna rów¬ niez wykonac wedlug odmiany, przedsta¬ wionej na fig. 3.Elastyczne dno 11, wykonane przez tloczenie, posiada brzeg, wygiety ku górze, otaczajacy krawedz klosza 1 z zewnatrz i przyciskany do krawedzi klosza zapomoca — 3 —pierscienia JO ze szkla lub z rtietalu o ta* kiim samym wspólczynniku nozszerzalmosci, co i szklo (np. platyny lub stali niklowej o zawartosci 46% niklu). Pierscien 30 z me¬ talu zaklada sie na goraco, jak obrecz, któ¬ ra sciska zagiety brzeg wypukly dna 11.Gdy pierscien i klosz posiadaja ten sam wspólczynnik rozszerzalnosci, zamkniecie pozostaje stale jednakowo szczelne, nieza¬ leznie od temperatury.Dno 13 (lig. 2) jest zaopatrzone w je¬ den lub wieksza liczbe otworków 10. Na¬ chylajac odpowiednio kompas, przez te o- tworki mozna wprowadzic mogace powstac pecherzyki powietrza, które, gdy klosz znajduje sie w polozeniu normalnem, wzno¬ sza sie pod wypuklosc czesci srodkowej dna, gdzie nie moga byc szkodliwe, i tam &a zatrzymywane przegroda 20, która moze nie wykraczac poza polowe wypuklosci. O- becnosc jej pod dluga polowa wypuklosci, a wiec pod jej srodkiem jest zbedna, gdyz pecherzyki powietrza nie moga sie wydo¬ stac inaczej, jak wskutek calkowitego od¬ wrócenia kompasu, Aby trzpien 2 mozna bylo latwo usu¬ wac lub wymieniac, srednica jego czesci górnej jest mniejsza od srednicy czesci dol¬ nej, nagwintowanej i wkreconej w nakret¬ ke 72, umocowana na stale w dnie 13. Wy¬ sokosc trzpienia, a wiec i ruchomego sprze¬ tu mozna zatem z latwoscia dokladnie regu¬ lowac. Trzpien, raz nastawiony, moze byc ustalony ziapomoca przieciwmakret- ki 73.Czesc górna trzpienia 2 jest równiez na¬ gwintowana i zaopatrzona w nakrecona na jej wierzcholek nakladke 74 i lozysko 3 z twardego kamienia. W celu uzyskania do¬ stepu do podstawy trzpienia 2, nalezy od¬ krecic korek 75 w dnie //.Jest rzecza niezmiernie wazna, aby srodek ciezkosci sprzetu ruchomego w kom¬ pasie, a wiec plywaka, magnesów i rozety pokrywal sie scisk z punktem jego zawie¬ szenia.Aby zadoscuczynic temu wymaganiu, sprzet ruchomy zestawia sie, zakladajac jedne jego czesci na drugie i laczac je w ten sposób, np. przez nakladanie obreczy, aby osiagnac jak najdokladniejsza symetrje dookola osi tego sprzetu, przyczem nalezy unikac uzywania nitów i wszelkiego rodza¬ ju wystepów, gdyz tarcie ich o ciecz zmniejszaloby niezaleznosc ruchów sprze¬ tu ruchomego w cieczy.Ten rodzaj skladania bez lutowania ze¬ zwala na wykonanie czesci skladowych sprzetu z glinu, co, ze wzgledu na jego lek¬ kosc, pozwala na zwiekszenie ciezaru ma¬ gnesów, a zatem ich isily.Jak to bylo juz wspomniane, magnesy 6 sa umieszczone wewnatrz plywaka, syme¬ trycznie do jego osi.Gdyby stosowac, jak dotychczas, ma¬ gnesy prostolinijne, to jednoimienne ich bieguny bylyby, jak to wynika z fig. 4, zbyt oddalone od siebie, aby mogly dobrze kompensowac. Wskutek tego tez, zgodtaie z wynalazkiem, magnesom 6 nadaje sie po¬ stac lukowa, przedstawiona na fig. 4, co pozwala na osiagniecie zadanego oddalenia od siebie ich biegunów.Nastepnie, jest rzecza niezbedna, aby rozeta mogla byc widoczna zarówno w po¬ lozeniu mniej wiecej poziomem, gdy kom¬ pas jest umieszczony nawprost pilota, jak i z kierunku mniej wiecej pionowego, gdy kompas jest umieszczony na spodzie samo¬ lotu, aby mo^la byc ona widziana przez obserwatora, patrzacego na ziemie. Osiaga sie to przez nadanie krawedzi 71 rozety ksztaltu podstawy stozka, którego tworza¬ ce tfwiorza z jego osia kat okolo 45°, co po¬ zwala na odczytywanie oznaczen na krawe¬ dzi rozety przy patrzeniu na nia w dowol¬ nym kierunku (od poziomego do pionowe¬ go). Linje kierunkowa mozna oznaczyc kreska na szkle klosza, jednak korzystniej jest uzyskac ja zapomoca urzadzenia, znaj¬ dujacego sie nazewnatrz kompasu.Urzadzenie takie (fig. 1, 5 i 6) sklada — 4 -sie z latarki 51, umocowanej nazewinatr,z ponad kloszem 1 i zaopatrzonej w dwie za- róiziM 52, 52', umieszczone przed nieprze¬ zroczysta scianka 53 z umieszczona na niej czarna kreska 54.Gdy scianka ta jest oswietlona, to na powierzchni klosza 1 przez odbicie sie swia¬ tla wystepuje obraz ciemnej linji w poloze¬ niu, wykaizanem linja przerywana 55 na fig. 1. Obraz ten pirzecina krawedz z ozna¬ czeniami rozety zawsze w taki sposób, ze niezaleznie od nachylenia rozety, spowodo¬ wanego ruchem: samolotu lub okretu, zaopa¬ trzonego w kompas wedlug wynalazku, pasmo oznaczen na krawedzi rozety jest zawsze bliskie obrazu 55 kreski 54, co po- zwaJia uniknac bledótar paralaksy. Latarka 51 moze posiadac pokrywe 56, przedsta¬ wiona perspektywicznie na fig. 6, zaopa¬ trzona w wykrój 57. W dzien pokrywke u- stawia sie wykrojem 57 nawprost kreski 54, aby swiatlo sloneczne oswietlalo dosta¬ tecznie scianke 53 i wytwarzalo dostatecz¬ nie dokladnie obraz 55 kreski 54. W nocy zapala sie zarówki 52, 52* i, aby swiatlo ich nie przeszkadzalo pilotowi, ustawia sie po¬ krywke odwrotnie, to jest tak, aby wykrój 57 znajdowal sie za scianka 53. Promienie swietlne, rozpraszane przez powierzchnie scianki 53, sa wystarczajace do tego, aby przez odkryta dolna ozesc latarki wytwo¬ rzyc dlostiatedznie silnie obraz 55 kreski 54.Calosc jest oczywiscie przeznaczona do wytwarzania linji kierunkowej samolotu.Latarke te mozna równiez zbudowac nieco odmiennie, np. zamknac ja od przodu szklem mleaznem lub matowem, na którem bylaby umieszczona czarna kreska, której obraz bylby wytwarzany równiez w miej¬ scu, wskazanem linja przerywana 55. Takie urzadzenie umozliwia unikanie bledów pa¬ ralaksy, które powodowalaby kreska, u- mieszczóna na szkle klosza, a wiec w sto¬ sunkowo znacznej odleglosci od rozety, i nie wymaga umieszczania wewnatrz klosza wskaznika materjalmieigo, który w razie na¬ chylen samolotu powodowalby zaklócenia w cieczy i jej ruchy wirowe.Nastepnie, w przewidywaniu, ze kom¬ pas moze byc narazony na gwaltowne wstrzasy, moze sie okazac rzecza niezbed¬ na calkowite unieruchomienie jego sprzetu ruchomego, np. na czas transportu lub tez nawet w czasie jego uzytkowania, np. pod¬ czas startu samolotu lub jego ladowania.Poniewaz najkorzystniej jest nie umie¬ szczac urzadzenia do tego celu wewnatrz klosza kompasu, przeto unieruchomienie sprzetu ruchomego polega na przyciaganiu go zapomoca magnesu, umieszczonego pod kompasem w ten sposób, aby sprzet mógl byc wyprowadzony ze stanu zawieszenia na trzpieniu 2 i opieral sie wtedy o scianke klosza.Do celów transportu magnes taki mozna umocowac na wewnetrznej stronie scianki jego pudlla w ten sposób, aby po za¬ mknieciu pudla znajdowal sie wpoblizu klosza.Jezeli zas unieruchomienie sprzetu ru¬ chomego ma nastepowac w miejscu uzytko¬ wania kompasu, to magnes taki moze byc umieszczony na raimieniu, przymocowanem na zawiasach do szkieletu samolotu, w taki spoisób, aby mógl on zajmowac dwa poloze¬ nia, mianowicie, jedno — zblizone do klo¬ sza przy unieruchomianiu sprzetu ruchome¬ go, drugie zas — po wzniesieniu sie samolo¬ tu, gdy kompas powinien pracowac normal¬ nie.Zgodnie z wynalazkiem sprzet ruchomy jest umieszczony tak, ze jego srodek ciez¬ kosci znajduje sie na osi obrotu plywaka i w szczególnosci w srodku jego ostrza.Ogólnie biorac, w znanych kompasach srodek ciezkosci sprzetu ruchomego znaj¬ duje sie nieco poza osia obrotu i wtedy moment obrotowy sily ciezkosci jest zrów¬ nowazony momentem obrotowym sklado¬ wej pionowej ziemskiego pola magnetycz^ nejgo, przyczem rozeta jest utrzymywapa poziomo. — 5 —Takie rozmieszczenie wytwarza powaz¬ ne niedogodnosci wówczas, gdy kompas jest narazony na ruchy niejednostajne, np. w przypadku, gdy sprzet ruchomy kompasu zatacza niewielkie kolo w stosunku do swe¬ go punlkrtu zawieszenia. Ten przypadek przedstawiono na fig. 7 rysunku, na którym punkt O (fig. 7) przedstawia pumikt zawie- szejiia sprzetu ruchomego w stanie spo¬ czynku, H — skladowa pozioma ziemskiego pola magnetycznego, G — polozenie srodka ciezkosci sprzetu ruchomego w stanie spo¬ czynku. Jezeli z punktu zawieszenia O zo¬ stanie zakreslony okrag kola C, to w sto¬ sunku do dowolnego miejsca O' punkt ciez¬ kosci winien sie znajdowac w miejscu G', a prosta O' — G bedzie równolegla do linji H. Gdyby tak bylo, wskazanie rozety nie u- legldby zmianie. Z chwila jednak, gdy kompas wykonywa ruchy gwaltowne, a wiec gdy okrag kola C jest zakreslony z punktu 0' ze znaczna szybkoscia katowa W, wtedy sila odsrodkowa wytwarza w G' sile G'F, skierowana w kierunku OG', której war¬ tosc = M X OG* X W2 (gdzie M oznacza mase sprzetu ruchomego). Sprzet ten zo¬ stanie wystawiony na dzialanie dwóch sil H i CF o wielkosci stalej. Jedna z nich H zachowuje kierunek staly, natomiast kieru¬ nek drugiej sily G'F zmienia sie co chwila; moze sie wiec zdarzyc, ze wynikna odchy¬ lenia sprzetu ruchomego, przy których nie zachowa on niezmiennego wskaznika kie¬ runku.Te niedogodnosc usuwa sie przez takie umieszczenie sprzetu ruchomego, ze jego srodek ciezkosci znajduje sie na osi obrotu i w szczególnosci w srodku ostrza. W takim przypadku iskutek dzialania sily w kierunku skladowej pionowej ziemskiego pola ma¬ gnetycznego nie moze byc zmieniony przez ciezar, gdyz rozeta zostaje zrównowazona w polozeniu niewielkiego odchylenia pod dzialaniem tej sily skladowej i uderzenia cieczy, wypelniajacej klosz. To uderzenie bedzie skierowane ku srodkowi ciezkosci sprzetu ruchomego, jest wiec rzecza oczy¬ wista, ze gdy ten srodek ciezkosci, znajdu¬ jacy sie na osi sprzetu, znajdzie sie powy¬ zej punktu zawieszenia, to sila uderzenia bedzie dazyla do wyprostowania sprzetu i pod jej dzialaniem oraz pod dzialaniem skladowej pionowej magnetyzmu ziemskie¬ go sprzet ten zajmie polozenie o tyle mniej odchylone, o ile sila uderzenia plynu bedzie wieksza i o ile srodek tej sily bedzie sie znajdowal dalej od1 punktu zawieszenia sprzetu.Powodujaca najwiecej klopotów czesc kompasu stanowia urzadzenia kompensa¬ cyjne. Wiadomo, ze maja one na celu zno¬ sic dzialanie, jakie moga wywierac na igle magnesowa d^wa pola, wytwarzane przez masy magnetyczne, znajdujace sie na stat¬ ku; jedno z tych pól powstaje pod dziala¬ niem magnesów oraz wskutek indukcji, wy¬ twarzanej w magnesach przez skladowa pionowa ziemskiego pola magnetycznego; jest ono zatem niezmiennie zwiazane ze statkiem lub samolotem i zachowuje ten sam kierunek w stosunku do statku lub sa¬ molotu, bez wzgledu na to, jaki bedzie ich kierunek. Odchylenie kompasu, wynikajace z tych powodów, nazywa sie odchyleniem pólkolistem. W celu skompensowania go mozna stosowac dwa jednakowe urzadze¬ nia, umieszczone pod katelm prostym do siebie, z których jedno znosi sklladowia po¬ dluzna pola magnetycznego, równolegla do linji kierunkowej, a drugie — skladowa po¬ przeczna, prostopadla do poprzedniej.Drugie pdle magnetyczne jest wytwarza¬ ne przez indukcje mas magnetycznych stat¬ ku, powstajaca wskutek dzialania sklado¬ wej poziomej ziemskiego pola magnetycz¬ nego. Oczywiscie, to drugie pole zalezy od kierunku statku lub siaimolotu i zmiany, ja¬ kie ono powoduje, naizywaja sie zmianami cwiartkowemi.Kompensacje „pólkolista" przeprowa¬ dza sie dotychczas zapomoca róznych urza¬ dzen, w których magnesy, zmienne co do — 6 -swego polozenia, sa ustawione wpoblizu kompasu, lecz rozmaite znane urzadzenia tege rodzaju wykazuja niedogodnosci, czy to pod wlzgledem dokladnosci kompensacji, czy tez pod wzgledem klopotów, jakie stwa¬ rzaja. j Zgodnie z wynalazkiem kompensacje przeprowadza sie przez zmiane natezen dwóch pól magnetycznych, oddzialywaja¬ cych na kompas wzajemnie przeciwnie.Otrzymuje sie ja zapomoca drazka rucho¬ mego, np. z miekkiego zelaza, przepuszcza¬ jacego czesc ilinij sil tych pól.Jesli (fig. 8) litera X oznacza pole, przeznaczone do kompensacji, umieszcza sie prostopadle don dwa magnesy NS i N'S', ustawione odwrotnie w stosunku do siebie w taki sposób, aby wytworzyc miedzy ich biegunami pola NS' i N'S o kierunkach wzajemnie przeciwnych. Ze wzgledu na po¬ lozenie tych magnesów w stosunku do pa¬ la X, pole, wytworzone przez nie, bedzie mniej lub bardziej silne i skierowane w jednym lub w drugim kierunku. W celu re¬ gulowania wartosci tego pola, na magne¬ sach llub iwpoblizu nich umieszcza sie dra- % *zek B z miekkiego zelaza i zmienia, jego po¬ lozenie. Jest rzecza widoczna, ze gdy dra¬ zek ten znajdzie sie w NS', to bedzie po¬ chlanial prawie wszystkie linje sil, promie¬ niujacych z tych biegunów, i tylko pole N'S bedzie dawalo natezenie dodatnie + Y wzdluz linji X. Jesli natomiast, odwrot¬ nie, drazek umiescic w N'S, tq otrzyma sie rezultat odwrotny, gdy zas drazek B bedzie sie przesuwal Wzdluz magnesów, to nateze¬ nie twzdluz linji X bedzie sie zmienialo od +K do —Y. Gdy natezenie pola, przezna¬ czonego do kompensacji, jest zawarte mie¬ dzy +F i —Y, mozna osiagnac kompensa¬ cje absolutna.Jesft rzecza oczywista, ze mozna stoso¬ wac najrozmaitsze odmiany urzadzenia o- pisamego i otrzymywac te same rezultaty.Drazek B (fig. 9) mozna umocowac na sta¬ le, magnesy zas NS i N'S' osadzic na osi Af obracanej zapomoca klucza D. Gdy bie¬ guny N' i S beda bardzo zblizone do drazka, wtedy bieguny N i S' beda dzialaly, i na- pdwról.Jak to wynika z fig. 1, klosz, w którym umieszczono sprzet ruchomy, jest osadzony w skrzynce 18 z bakelitu, sztucznej zywicy lub z materjalu podobnego, przymocowanej do samolotu. Skrzynka jest zaopatrzona w dno 19 oraz drugie dno 21, pomiedzy któ- remi znajduje sie przestrzen 81, .przezna¬ czona do urzadzen kompensacyjnych cwiartkowych. Klosz spoczywa na dnie 21 za posrednictwem pierscienia 22 z kauczu¬ ku lub materjalu podobnego i jest 'dociska¬ ny db tego pierscienia obrecza 23 z tego samego materjalu, co materjal skrzynki 18.Obrecz 23 jest ulozona na pasku filcowym i (przymocowana rozlacznie do skrzynki 18 w djowolny sposób znany.Na powierzchni zewmetrznej dna 19 skrzynki 18 umocowane jest urzadzenie we¬ dlug schematu, uwidocznionego na fig. 9.Jedna jego os w postaci walka 25, zamo¬ cowana w podpórkach 26, jest zakonczona wystepem czworokatnym 27 do klucza. Os ta dzwiga dwa magnesy. Podpórki 26 sa polaczone drazkiem 28 z miekkiego zelaza, odgrywajacym role drazka B wedlug sche¬ matów fig. 8 i 9.Poniewaz urzadzenie to swa plaszczyzna górna jest ustawione równolegle do linji kierunkowej samolotu lub statku, bedzie ono zatem kompensowalo skladowa podluzna odchylenia pólkolistego.Nalezy zauwazyc, ze jego natezenie be¬ dzie o tyle wieksze, o ile bieguny, których pole magnetyczne bedzie znoszone draz¬ kiem z miekkiego zelaza, beda dalej umie¬ szczone od magnesów 6 kompasu. Róznica w dzialaniu pól, wytwarzanych przez pare biegunów NS', bedzie zatem zalezala od dwóch przyczyn, dzialajacych podobnie, mianowicie od róznicy odleglosci miedzy temi polami biegunów i magnesami kompasu oraz od dzialania drazka z miekkiego zela- — 7 —za, 'które na jecfoia pare biegunów jest wiek¬ sze niz na druga.Drugie urzadzenie podobne, posiadaja¬ ce os 25', jest .przestawione o 90° w sto¬ sunku do pierwszego, posiadajacego os 25, i sluzy do kompensowania skladowej po¬ przecznej odchylenia pólkolistego.Calosc tych urzadzen jest przykryta o- dejmowalna przykrywa 29, zakladana na krawedzie dna 19.Kompensacje pólkolista otrzymuje sie zatem przez uzycie dwóch urzadzen: jedne¬ go ustawionego w kierunku podluznym, dru¬ giego -— w kierunku poprzecznym.Urzadzenia takie sa przedstawione na fig. 1 jedynie schematycznie, w celu wy¬ jasnienia ich dzialania. W rzeczywistosci jest rzecza konieczna regulowac polozenie magnesów z wielka dokladnoscia; w tym celu mozna stosowac np. urzadzenie, przed¬ stawione na fig. 10.Os 25, dzwigajaca magnesy, jest zakon¬ czona zebatem kolem 76 o zebach srubo¬ wych, zazebkwiem z czescia uzebiona walka 77, poruszanego kluczem, walek ten na dru¬ gim swym koncu posiada uzebienie, z którem wspóldziala zapadka 78, ustalajaca polo¬ zenie calosci. Czesc walka 77, uzebiona od strony klucza, jest zazebiona z uzebieniem malego walca (79), na którym jest umie¬ szczona podzialka, sluzaca do ustalania po¬ czatkowego polozenia magnesów.Znane sa rózne sposoby kompensacji odchylenia cwiartkowego, które polegaja na zmienianiu polozenia bryl z zelaza miekkie¬ go wpoblizu kompasu, przyczem to przesta¬ wianie moze byc pionowe lub poziome, co umozliwia dobra kompensacje, lecz jest zbyt niedogodne na samolocie lub malym statku; takie kompensowanie, z chwila, gdy zachodzi potrzeba przezwyciezenia mniej¬ szych przeszkód, przedstawia nastepujace niedogodnosci. Gdy pole cwiartkowe jest slabe lub równe zeru, co moze sie zdarzyc na samolocie lub niewielkim statku, to bry¬ ly zelaza o przenikliwosci bardzo znacznej w stosunku do przenikliwosci przestt^eni otaczajacej pochlaniaja znaczna czesc $hij, niewytworzonych przez ziemskie pole %a- gnetyczne; w rezultacie sila kierunkowa, dzialajaca na kompas, ulega znacznemu zmniejszeniu. , Urzadzenie do kompensacji cwiartkowej jest zgodnie z wynalazkiem lekkie, latw( ob przenoszenia i miesci sie calkowicie w p ze- strzeni 81 pomiedzy dnami 19 i 21 skfzl nki 18 kompasu.Przestrzen 81 posiada ksztalt cylir dra bardzo plaskiego, lecz co najmniej na p lo¬ wie obwodu sciana, otaczajaca ten cylinder, jest podniesiona, co pozwala na slizganie oie lub unoszenie z latwoscia tarczy kolistej 12, dzwigajacej kompensatory z miekkiego v*i* laza. Tarcza 32 jest zaopatrzona z obu stron w wystepy 33, zapomoca których spoczy¬ wa na dnie 19. Na, powierzchni dolnej tej tarczy (fig. 11) znajduje sie wieniec 34, uzebiony od zewnatrz, zazebiajacy sie z kólkiem zebatem 35. Kólko to jestusadzo¬ ne na trzpieniu, przechodzacym poprzez dno 19 i zakonczonym galka 36, której nadaje &e ruch obrotowy w kierunku dokola osi kom¬ pasu. Gdy te tarcze pociagnac ku dolor?s-. kólko zebate 35 kryje sie w komorze **•'* dna 19, wtedy tarcze 32 mozna z latwe h^I wyjac z przestrzeni 81. Naodwrót, gdy ?Jt- cza 32 jest w tej komorze ulozona, opiera¬ jac sie stoytm /wystepem 33 na spodniej sciance tej komory, jest ona utrzymywana kólkiem 35 we wlasciwem polozeniu i moze byc jedynie poruszana ruchem obrotowym.Na górnej powierzchni tarczy 32 w jej wystepie 33 (fig. 12) jest osadzony w lo¬ zyskach walek 38, który jednym komem, zakonczonym czworokaitnie do klucza, wy¬ stepuje ponad tarcze. Walek ten jest za¬ opatrzony (najkorzystniej) w dwa nagwin¬ towania o odwrotnych zwojach srubowych, na które dwie bryly 39 i 40 o postaci nakre¬ tek, sa nasrubowane ponad dnem 19 w taki sposób, ze obrót walka 38 zbliza je lub od¬ dala bez obracania ich. Na tych brylach sa — 8 —umieszczone kompensatory 41 z miekkiego zelaza.Jak iz powyzszego wynika, te kompen¬ satory 41 mozna przemieszczac w dwojaki sposób, a wiec przez obrót kompasu dooko¬ la osi przy pokrecaniu tarczy 36 oraz przez ruch równolegly do dna 29 przy pokrecaniu walka 38. Gdy odchylenie cwiartkowe jest nieznaczne, tarcze 32 mozna wsunac, jak to powyzej wyjasniono, dzieki czemu unika sie szkodliwego skutku zmniejszania sily kierunkowej kompasu z powodu odchyle¬ nia linji sil ziemskiego pola magnetycznego.Jezeli odchylenie cwiartkowe jest slabe, jednak nie nieznaczne, np. gdy iwynosi nie wiecej jak 4°, to kompensuje sie je przez przemieszczanie kompensatorów 41.Natomiast przy odchyleniu cwiartkowem, wiekszem ponad 4°, mozna je kompensowac az do odchylenia o 10° przez umieszczenie pomiedzy brylami 39 i 40 ukladu bryl zela¬ za miekkiego, np. w rodzaju belki 42 (fig. 13), która uklada sie na tarczy 32, zaklada¬ jac ja wyzlobieniem 43 na osi 38, i na tej belce umieszcza sie bryly 44 z miekkiego ze¬ laza.Jedna z trudnosci, powstajacych przy budowaniu kompasów, stanowi wybór ma- terjalu. Do kompasów morskich uzywa sie bronzu lub mosiadzu, otrzymuje sie jednak przez to kompasy bardzo ciezkie. Nie spo¬ sób jednak uczynic je lzejszemi, zamienia¬ jac wszedzie foronz lub mosiadz glinem, gdyz metal ten jest bardzo slabo odporny na dzia¬ lanie wody morskiej, co wyklucza stosowa¬ nie go równiez w kompasach ido wodnopla- towccw; poza tern uzywa sie takich mate- rjalów lanych, jak sztuczne zywice, bakelit i podobne, z których mozna wykonac wiek¬ szosc narzadów kompasu, t. j. skrzynki, dna, tarcze, belki i t. d. PL