Dotychczasowe obchodzenie sie z nawo¬ zem stajennym i obornikiem az do wywie¬ zienia na pola jest tern znamienne, ze na¬ wóz przechowuje sie w stanie wilgotnym i ugniecionym. W najlepszym razie roz¬ posciera sie go w tym celu zaraz po wy¬ wiezieniu na gnojownik i stlacza natych¬ miast (z pomoca przepedzenia bydla). Po¬ wyzsza przeróbka dla przechowania czyli konserwowania nawozu ma ten skutek, ze w nawozie zawarte czesci pozywne roslin¬ ne zostaja wykorzystane tylko w miernym stopniu.Tak np. z poczatkowej ilosci azotu za¬ nika okolo 1/s na gnojowniku, a z pozosta¬ lej na pole przeniesionej ilosci wyzyskuje sie tylko czwarta mniej wiecej czesc w po¬ staci wiecej wydajnego zniwa. Calkowita strata azotu jest wobec tego wielka. Po¬ dobnie znaczne sa straty wegla, straty war¬ tosciowych czesci popiolowych sa wpraw¬ dzie troche mniejsze, lecz takze nie male.Glówna przyczyna tych strat, szcze¬ gólnie wiekszych na polu, jest ta oko¬ licznosc, ze w nawozie zachodzace procesy fermentowania pozostawione sa w dzisiej¬ szych sposobach przechowania nawozu cal¬ kowicie lub w znacznej czesci swobodnej grze sil naturalnych oraz ze wlasnie z po¬ wodu nieuregulowanego przebiegu fermen¬ tacji zachodza czesciowo powazne ulatnia¬ nia sie w postaci gazów, czesciowo zas je¬ szcze powazniejsze wsiakania. Wszystko, co dotad podano o stratach w nawozach ibedzie podane ponizej dla ich zmniejszenia dotyczy takze innych jako nawóz uzywal¬ nych odpadków (substancyj organicznych), szczególnie masy nawozów zielonych i miejskich odpadków.Jako zbiorowa nazwe dla wszystkich do celów nawozenia zdatnych cial, które wla¬ sciwie wszystkie pochodza z rolnictwa lub podóbnycji* galezi gospodarczych, podano ponizej nawóz gospodarczy.Wynalazek ma na celu lepsze wyko¬ rzystanie czesci dla roslin pozywnych, za¬ wartych w nawozach gospodarczych — szczególnie wegla i azotu — przez celowa, do przyszlego uzytku zastosowana prze¬ róbke na gnojowniku lub w innych miej¬ scach przechowania, slowem przez uszla¬ chetnienie lub poprawienie wartosci nawo¬ zów gospodarczych.Uszlachetnienie to polega najprzód na fermentowaniu przy luznem uwarstwieniu i dostatecznie — przez dodanie suchych, w danym razie grubowlóknistych resztek ro¬ slinnych lub dodanie plynu — miarkowa¬ nej zawartosci wilgoci. Fermentowanie to zewnetrznie podobne jest do sposobu wy¬ rabiania pokarmu stlaczanego, lecz naogól idzie droga inna, w waznych szczególach nawet wrecz przeciwna. Cel fermentacji niniejszej wynika bowiem z tego, ze nalezy wyrobic dobrze zdatny do asymilacji na¬ wóz, a nie zachowac pokarmu. Przeciwna droga w niniejszym sposobie polega prze- dewszystkiem na tern, ze popiera sie ogól¬ nie rozklad cial w rodzaju bialkowych w kierunku tworzenia amidów, oraz tworze¬ nie sie kwasów dla zwiazania amonjaku i utworzenia rozpuszczalnemi czastki po¬ piolowe, podczas gdy przy konserwacji po¬ karmu nalezy bialko o ile moznosci utrzy¬ mac, a tworzenie sie kwasów zmniejszyc jak najwiecej. Przy sfermentowaniu two¬ rzacy sie plyn o bardzo wielkiej zdolnosci przesiakania—dlatego nazywa sie plynem sciekowym—zbiera sie przy uszlachetnianiu nawozów gospodarczych celem odpowied¬ niej dla nawozu przeróbki ostatecznej i za¬ stosowania odpowiedniego co do czasu, podczas gdy przy zwyklych sposobach wsiaka on w wiekszej swej czesci bez po¬ zytku w ziemie. Dotychczas niezauwazony fakt, ze najwieksza czesc strat wegla i azo¬ tu z nawozu powstaje w nawozonej ziemi, poniewaz tu zachodzi dzika fermentacja tak zasadnicza jako i co do czasu, oraz ze wlasnie w nawozonej ziemi szczególnie ' wartosciowe wyniki fermentacji zostaja bezpowrotnie zatracone, uwzgledniono przez to, ze wazne sprawy sfermentowania 4 nawozów gospodarczych przelozono w ob¬ reb wplywu czlowieka i jego czynnosci, a- zeby nietylko zmniejszyc podane powy¬ zej straty w miare moznosci, lecz nawet azeby postarac sie o zaopatrzenie ziemi w palne czesci (humus) w dostatecznej ilo¬ sci i o odpowiednich wlasciwosciach, slo¬ wem postarac sie o powiekszenie sily po- zywczej ziemi.Luzne uwarstwienie materjalu, podle¬ gajacego sfermentowaniu, ma na celu za¬ pewnienia dostatecznej ilosci powietrza, wzglednie jego tlenu dla mikroorganizmów fermentujacych, azeby one tworzyly sie szybko i wykonaly swa prace równomier¬ nie w krótkim czasie i dlatego tez ze wzgle¬ du na zuzycie pokarmu pracowaly oszczed¬ nie. Glówna fermentacja uskutecznia sie w nowym sposobie w obrebie mniej niz ty¬ godnia czasu, podczas gdy dotychczasowy sposób konserwowania nawozu nie daje nawet po miesiacach równomiernie prze¬ robionego nawozu. Przy uszlachetnianiu nawozów gospodarczych wedlug wynalaz¬ ku przewidziano w pewnych wypadkach, szczególnie przy rzucaniu z pewnej wyso- * kosci i przy wiekszym ciezarze nawozu dla zahamowania sily opadania i wywolania równomiernosci w luznem uwarstwieniu, szczególne urzadzenia, miedzy innemi pa¬ rasole w rodzaju fig. 1 lub ruszta (fig. 2) lub t. p. - 2 —Nawozu nie rozposciera sie naogól jak dotychczas na „calym gnojowniku, lecz u- warstwia sie go w pojedynczych równych blokach naogól prostokatnej podstawy, których wielkosc i ilosc zalezna jest od sto¬ jacego do dyspozycji nawozu.Zewnetrzne rozmiary bloków nalezy tak dobrac, zeby warstwa krawedziowa w po¬ równaniu do calej pojemnosci byla mozli¬ wie niewielka, podczas gdy wysokosc ogra¬ niczona jest tern, zeby górne warstwy wla¬ snym ciezarem nie zbyt stlaczaly nawóz i nie wyciskaly powietrza. Pieczolowite zmniejszenie stosunku warstwy krawedzio¬ wej do calej pojemnosci dlatego jest wska¬ zane, zeby mozliwie zmniejszyc dzialanie chlodzace granicznych plaszczyzn — ce¬ lem otrzymania i utrzymania temperatury, potrzebnej do fermentacji — oraz zmniej¬ szyc inne straty z powodu powierzchni ze¬ wnetrznych, które powstaja przez dyfuzje, konwekcje, promienie slonca, deszcz, two¬ rzenie sie plesni i t. p.Przebieg fermentacji kontroluje sie ba¬ daniem chemicznem oraz przez splawianie i badanie temperatury nawozu w poszcze¬ gólnych blokach. -Wyniki obserwacji sa podstawa miarkujacych zmian w przebiegu fermentuwania. Po otrzymaniu korzystnej temperatury fermentowania 30 — 40° C przy fermentowaniu letniem, 40—55° C przy fermentowaniu cieplem, a 55 — 65° C przy goracem, oraz gdy osiagnieto stopien rozkladu, dostosowany dokladnie do naj¬ korzystniejszych wlasciwosci nawozenia, stlacza sie nawóz, azeby zahamowac sfer¬ mentowanie oraz azeby zapobiec dalsze¬ mu doplywowi powietrza do organizmów, wywolujacych fermentowanie.Stlaczanie mozna przeprowadzic przez traktowanie lub mechanicznie lub przez dal¬ sze uwarstwianie nawozu. Przez to uzy¬ skuje sie takze zatrzymanie ciepla w na¬ wozie, azeby nawóz lezal dalej przy wy¬ sokiej temperaturze i przez to rozluznil sie w swoim wlóknistym zestawie.W ten sposólj rozluznienie ukladu po¬ laczone jest ze zmiana palnych czesci (sub¬ stancji organicznej), w kierunku zmiany na torf i drobne rozdzielenie. Skutkiem tego wzmaga sie dodatnio sile nawozu. Przed wywiezieniem na pole staje sie bowiem po¬ wazna czesc czastek nawozowych zdatna do asymilacji dla drobnoustrojów ziemi i korzeni roslin, równoczesnie wzmaga sie w nawozie dzialanie sorpcyjne a zostaje usuniete niebezpieczenstwo zmniejszonego dzialania azotu z powodu nierozlozonych odpadków pozywnych. Po za tern zatra¬ cily grubsze, storfione czesci zdolnosc do dalszego rozkladu. Trwalosc nawozu na¬ tomiast sie powaznie powieksza. Opisany dobrze przygotowany, szybko uskutecznio¬ ny, stale obserwowany i celowo miarkowa¬ ny sposób sfermentowania prowadzi wiec do uszlachetnienia nawozu przed jego u- lozeniem, na roli przy bardzo oszczednem zuzyciu przy fermentacji wegla i zwiaza¬ nego azotu. Uszlachetnienie to polega na tern, ze takie nawozy sa tak w pierwszem dzialaniu jako i utrzymaniu swego dziala¬ nia o wiele lepsze niz zwykle nawozy go¬ spodarcze, pochodzace z tego samego zró¬ dla i konserwowane sposobem dotad uzy¬ wanym.Dalsze uszlachetnienie osiaga sie przez zastosowanie nastepujacych czynnosci.Rozdzielenie nawozu dla opanowania przebiegu fermentacji moze, szczególnie dla wiekszej pewnosci przy uwarstwianiu i przy, szczególnie w warstwach krawe¬ dziowych, równoczesnie powiekszonym na¬ cisku tak byc przeprowadzone, ze sciany poszczególnych bloków pochyla sie w stro¬ ne plaszczyzny pionowej. Najprzód wy¬ konane bloki posiadaja wtedy ksztalt np. scietych piramid (fig. 3), na które pózniej w utworzonych pustych miejscach b mie¬ dzy niemi ulozony nawóz, dziala jak klin.Odpowiednio mozna warstwie dalej w ten sposób, ze powstaja najprzód waly (fig. 4), — 3 —a przestrzen wolna d zostaje wypelniona tworami klinowatemi.Na stloczonych blokach buduje sie da¬ lej. Wobec tego nalezy, gdy sfermento¬ wanie np. z powodu wplywu pogody prze¬ biega wolniej, w obrebie tego samego czasu i tej samej ilosci dochodzenia nawozu za¬ silic wiecej jednostek powierzchniowych gnójownika niz przy sfermentowaniu szyb- szem. Podczas gdy przy dotychczas sto- sowanem rozposcieraniu na gnojowniku nie uwzgledniano zupelnie potrzeby poczatko¬ wo mozliwie luznego uwarstwienia i z tej przyczyny swiezy nawóz bez wyboru ukla¬ dano czesto na jeszcze niedostatecznie sfermentowanym, a przez to stlaczano za predko dolne warstwy nawozu, co jeszcze potegowalo sie ciezarem pracujacych na nawozie ludzi, nalezy oczywiscie przy u- szlachetnianiu nawozów gospodarczych za¬ pobiec zbyt wczesnemu obciazeniu nawo¬ zu, który, celem przyspieszonego rozpocze¬ cia i szybkiego przebiegu fermentowania, uwarstwia sie poczatkowo mozliwie luzno.Przytem umozliwiaja juz stloczone sasied¬ nie bloki dostep dla bloków swiezo robio¬ nych, podczas gdy z drugiej strony przez wzmozone wykorzystanie gnojownika pod wzgledem wysokosci zyskuje sie te poza¬ dana korzysc, ze pozostaje do dyspozycji o wiele wieksza powierzchnia gnojownika.Jest to szczególnie wartosciowem wtedy, gdy przedluzenie sie fermentowania powo¬ duje naN raz ustawienie wiekszej ilosci blo¬ ków. Nawet przy dluzszem lezeniu nie da sie odczuc braku miejsca w takim stopniu jak dotychczas.Zasadniczo nalezy starac sie przez dal¬ sze ustawianie bloków na blokach stloczo¬ nych — powtarzajac opisana przeróbke — osiagnac mozliwie wielka wysokosc uwar¬ stwienia w mozliwie krótkim czasie. Na¬ tomiast obecne konserwowanie nawozu o- granicza sie na uwarstwianiu w mozliwie cienkich warstwach, najwyzej do wysoko¬ sci siegania reka; wymaga wobec tego sto¬ sunkowo wielkich powierzchni lub tez trze¬ ba w razie braku miejsca wywozic nawóz na pole bez wzgledu na wynik zastoso¬ wania.Z powyzszego wynika, ze uwarstwienie wgóre, zwiazane z uszlachetnieniem na¬ wozów gospodarczych, daje nastepujace korzysci: Lepsze wykorzystanie przestrzeni na gnojowniku; Mniejsze straty z powierzchni warto¬ sciowego nawozu fermentujacego; Wieksze przecietne cisnienie w nawozie fermentujacym i lepsze wessanie soków wsiakajacych.Najlepiej przeprowadzac ustawianie stopniami.Azeby potegowac fermentowanie mozna uzyc nastepujacych jeszcze srodków: Ulozenie rusztu pod pierwsza warstwa nawozu, azeby zapobiec zatrzymywaniu sie soków wsiakajacych lub innych ply¬ nów, oraz zapobiec, zeby tego rodzaju ply¬ ny nie zmniejszaly fermentowania przez ich wysokie specyficzne cieplo i przez nie wstrzymany doplyw powietrza.Pokrywanie bloków jeszcze fermentu¬ jacych zewnatrz i góra lekkiem pokryciem ochronnem celem zmniejszenia strat ciepla i innych strat oraz ochrony przed wplywa¬ mi atmosferycznemi wszelkiego rodzaju. PL