Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowych N-podstawionych poliglicydylo- urazoli.W opisie patentowym RFN nr DE-OS 29 07 349 opisano preparaty lecznicze o dzialaniu cytostatycznym, które jako farmakologicznie czynne substancje zawieraja, izocyjanuran tri- glicydylowy i/albo takie jego pochodne, w których wodór przy weglu w pozycji 2 grupy gli- cydylowej moze byc zasteplony grupe alkilowe o 1 - 4 atomach wegla, W opisie patentowym RFN nr DE-OS 30 37 094.6 opisano miedzy innymi preparaty leczni¬ cze o dzialaniu cytostatycznym, zawierajece zwiezki o wzorze ogólnym 3, w którym R ozna¬ cza grupe alkilowe, arylowe, aryloalkilowe, alkiloarylowe, cykloalkllowe, które to grupy ewentualnie posladaje takze charakter heterocykliczny, se nienasycone i/albo podstawione co najmniej jednym z podstawników takich, jak atom chlorowca, grupa hydroksylowa, grupa aminowa, N-podstawione grupa aminowa, grupa merkaptanowa, alkilomerkaptanowa, arylomer- kaptanowa, alkilosulfoksylowa, arylosulfoksylowa, alkoksylowa, aroksylowa, acyloksylowa i grupa heterocykliczna* Grupa glicydylowa ma uprzednio podane znaczenie* Stwierdzono, ze zwiezki o analogicznej budowle, które jednak pochodze od urazolu ja¬ ko substancji podstawowej, wykazuje równiez niespodziewanie silne dzialanie cytostatycz¬ ne, które przewyzsza dzialanie wczesniej wymienionych zwiezków.Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowych N-podstawionych poliglicydylo- urazoli o wzorze ogólnym 1, w którym co najmniej dwa podstawniki R oznaczaje grupe gil- cydylowe o wzorze ogólnym 2, a w przypadku gdy trzeci podstawnik R nie oznacza równiez grupy glicydylowej o wzorze ogólnym 2, oznacza grupe Z, która oznacza grupe alkilowe, fenylowe, hydroksyalkilowe ewentualnie podstawione grupe alkoksylowe, fencksylowe, gru¬ pe hydroksyacyloksyalkilowe i ewentualnie podstawione grupe morfolinowe grupe hydroksy¬ alkilowe, polegajecy na tym, ze urazol albo monopodstawiony grupe Z urazol poddaje sie2 135 459 reakcji z epichlorowcohydryne i nastepnie odrywa chlorowcowodór i ewentualnie grupe epo¬ ksydowa jednej z grup glicydylowych triglicydylourazolu przeprowadza sie w grupe Z w re¬ akcji z wode, alkanolami, kwasami karboksylowymi, fenolami albo aminami.Oezeli w sposobie tym grupy glicydylowe o wzorze ogólnym 2 maje byc wprowadzone do urazolu albo do mono-N-podstawionego urazolu, oostepuje sie w ten sposób, ze ewentualnie podstawiony urazol bezposrednio poddaje sie reakcji z epichlorowcohydrynami i nastepnie odszczepie sie chlorowcowodór* Przy wytwarzaniu 1,2,4-triglicydylourazolu, zwanego dalej w skrócie TGU, powstaje we¬ dlug teorii trzy dlastereolzomery, gdyz tylko dwie z trzech grup glicydylowych maje ta¬ kie samo otoczenie chemiczne, jak to przedstawia wzór 4.Statystycznie, bez wzajemnego wplywu, powinno sie otrzymac nastepujecy rozdzial izo¬ merowi RRR' SRR* RSR' RRS* SSS' RSS* SRS', SSR v 1 : 2 : 1 / P/ /X/ /<£/ Te trzy izomery zawarte sa w surowym produkcie otrzymanym po traktowaniu alkaliami.W opisanej nizej chromatografii kolumnowej, TGU wyodrebniony z kolumny jako produkt pierwotny sklada sie tylko z dwu diastereoizomerów, które wystepuja w stosunku okolo 1:1. Oz¬ naczenie przeprowadzono za pomoce cieczowej chromatografii cisnieniowej na zelu krze - mlonkowym, stosujec jako eluent chlorek metylenu z 2,5 % dodatkiem metanolu.Obydwa dlastereolzomery, które powinny byc oznaczone jC -TGU i ^o -TGU, róznie sie czasem ratencji tylko nieznacznie, a mianowicie jC -TGU ma nieco mniejszy czas retencji niz /3 -TGU. W ukladzie odwrotnym /faza ruchoma: woda + 1,32 % tetrahydrofuranu/ odwraca¬ ja sie stosunki i rozdzielenie jest nieco lepsze tak, ze uklad ten mozna wykorzystac tak¬ ze do preparatywnego rozdzielenia. jC -TGU i /3 -TGU róznie sie takze temperaturami top - nlenla oraz widmem H-NMR, zwlaszcza w zakresie 4,0 - 4,4 ppm* Trzeci dlastereolzomer, który powinien byc oznaczony jako (f -TGU, jest eluowany w ko¬ lumnie po -TGU//3-TGU. Mozna go wyodrebnic przez oczyszczenie droge chromatografii ko¬ lumnowej takze z lugu macierzystego po przekrystalizowanlu surowego produktu, który otrzy¬ muje sie nizej opisanym sposobem. Ten 0 -TGU jest ciekly w temperaturze pokojowej 1 w su¬ rowym produkcie znajduje sie w okolo 15 - 20 %, a nie w 50 %, jak oczekiwaloby sie* W tablicy I przedstawione se dane fizyczne trzech diastereoizomerów.135 459 3 Tablica I TGU hc- r ¦ r- Temperatura topnienia 20 wzglednie nQ 104°C /ekstrapolacja/ 116°C /ekstrapolacja/ 1,5088 H-NMR-pasma podwójne miedzy 4 i 5 ppm /stala sprzezenia, Hz/ 4,17 /3,0/; 4,35 /3,0/ | 4,07 /2,4/; 4,23 /2,4/ | 4,53 /l,0/j 4,67 /l,O/i 4,05 /2,6/j 4,18 /2,6/ albo jako podwójny dublet: 4,12/4,8/; 4,62 /4,8/ | Calka tego zakresu odpowiada okolo dwu protonom.W zakres wynalazku wchodzi tez wytwarzanie dowolnych mieszanin diastereoizomerów, a wiec pierwotnie otrzymywanej mieszaniny diastereoizomerów jak równiez wytwarzanie takich mie¬ szanin diastereoizomerów, które swym skladem rózeia sie od mieszaniny diastereoizomerów otrzymywanej pierwotnie przez synteze. Odnosi sie to szczególnie do diastereoizomerów TGU, które skladaje sie glównie z dwu z wymienionych typów diastereoizomerów. Tak w za¬ kres wynalazku wchodzi zwlaszcza otrzymywana z chromatografii kolumnowej mieszanina skladajeca sie glównie z £, -TGU i /3 -TGU.W dalszej waznej formie wykonania sposobu wedlug wynalazku w pierscieniu urazolu wys¬ tepuje tylko dwie grupy glicydylowe o wzorze ogólnym 2, natomiast trzecia grupa R ozna - cza grupe Z o podanym znaczeniu. Ciezar czasteczkowy grupy Z nie przekracza wartosci 750, a zwlaszcza wartosci 500. Poza tym korzystnie ciezar czasteczkowy grupy Z nie przekracza wartosci 300 albo 200.Mechanizm cytostatycznego dzialania zwlezków wytwarzanych sposobem wedlug wynalazku nie jest szczególowo wyjasniony. Przypuszczalnie doniosle znaczenie dla cytostatycznego -dzialania maje wystepujece takze tu, jak i w izocyjanurenie triglicydylowym ooisu paten¬ towego RFN nr DE-OS 29 07 349, grupy glicydylowe. Wszystkie wytwarzane sposobem wedlug wynalazku zwiazki o wzorze ogólnym 1 odznaczaje sie wystepowaniem co najmniej dwu takich grup glicydylowych. Ponadto w odnosnej klasie zwlezków ewentualnie wystepuje zmieniajaca sie w szerokim zakresie grupa Z, Byc moze, ta grupa Z wywiera wplyw na rozdzial lipofilo- wych i hydrofilowych preferencji i przez to w pewnej mierze organizm moze kierowac przy¬ swajaniem zwlezków. Ale znaczenie wprowadzonego wedlug wynalazku nowego podstawi ika Z nie musi ograniczac sie do tego. Wytwarzanie zwiazków o wzorze ogólnym 1 wedlug wynalazku prowadzi sie w ponizszy sposób. 1. Wprowadzenie grup glicydylowych o wzorze ogólnym 2 do pierscienia urazolowego w pozycje H. W tym celu najpierw wytwarza sie w znany sposób urazol, to znaczy zwiezek pod¬ stawowy odpowiadajecy wzorowi ogólnemu 1, w którym zamiast ugrupowan N-glicydylowych wystepuje kazdorazowo ugrupowanie -NH-. Potem zastepuje sie atom wodoru przy azocie gruoa glicydylowe, na drodze bezposredniego wprowadzenia grupy glicydylowej przez reakcje ugru¬ powania -NH- z epichlorowcohydrynemi, zwlaszcza z epichlorohydryne albo epibromohydryne, i nastepnym odszczepieniem chlorowcowodoru.O reakcji grup -NH- z epichlorowcohydrynami traktuje obszerna literatura. Reakcje pro¬ wadzi sie ewentualnie w obecnosci malej ilosci czwartorzedowego zwiezku amomowego jako katalizatora, np. Houben-Weyl "Methoden der organischen Chemie1* tom 14/2/1963/ 497,547.Szczególnie odpowiednie czwartorzedowe zwiazki amoniowe naleza do klasy katalizatorów tran¬ sferowych. Chodzi tu, jak wiadomo, o czwartorzedowe zwiezki amoniowe wykazujace podwyzszo-4 135 459 ne rozpuszczalnosc w tluszczach, które zapewnie im obecnosc wystarczajeco duzych grup organicznych w czwartorzedowym zwiezku amoniowym. Obszerne dane odnosnie katalizatorów transferowych znajduje sie przykladowo w W*P. Weber, G.W. Gobel "Phase Transfer Cata - lysis In Organie Synthesis", Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg, Nowy Oork, 1977 oraz E.V* Dehmlow, S.S. Oehmlow "Phase Transfer CytylysisH Verlag Chemie, Welnheim, Deer - field Beech /Florida/, Basel, 1980.Katalizatory transferowe stosuje sie przewaznie w ilosci okolo 0,1 - 10 % wagowych, korzystnie 0,5 - 5 % wagowych, a zwlaszcza 0,5 - 3 % wagowych, w stosunku do zwiezku u- razolowego* W nastepnym etapie reakcji, przez dodanie zasad, zwlaszcza wodorotlenków metali alkalicznych, uzupelnia sie odszczepienie chlorowcowodoru, co nastepuje czesciowo tak¬ ze dzieki nadmiarowi epichlorowcohydryny.Reakcje urazolu wzglednie monopodstawlonego urazolu /porównaj dalej pod numerem 3/ z epichlorowcohydrynami prowadzi sie korzystnie w temperaturze okolo 50 - 150 C, zwlasz¬ cza okolo 70 - okolo 125°C. Reakcje prowadzi sie ewentualnie w nadmiarze epichlorowco¬ hydryny jako rozpuszczalnika albo w polarnych rozpuszczalnikach aprotonowych, które roz- puszczaje czesciowo co najmniej jeden z reagentów i wobec nich nie se reaktywne* Szcs - golnie korzystnymi rozpuszczalnikami se dialklloformamidy, zwlaszcza niskie dialkilo - formamidy, jak dimetyloformamid* Reakcje prowadzi sie korzystnie w czasie 1-10 godzin, zwlaszcza 2-5 godzin.W celu calkowitego odszczepienie chlorowcowodoru z utworzonych posrednio chlorowco- hydryn ewentualnie dodaje sie staly sproszkowany wodorotlenek metalu alkalicznego, zwlasz¬ cza wodorotlenek sodowy, albo ich wodne roztwory o wysokim stezeniu* To odszczepienie chlorowcowodoru prowadzi sie albo w nadmiarze epichlorowcohydryny, albo po jej oddestylo¬ waniu pod zmniejszonym cisnieniem, w polarnym rozpuszczalniku aprotonowym, jak na przyk¬ lad w dimetoksyetanie, eterze dimetylowym glikolu etylenowego albo w dimetyloformamidzie, w temperaturze - 10 - 60°C, zwlaszcza O - 50°C. 2. Wytwarzanie wedlug wynalazku nowych pochodnych urazolu o wzorze ogólnym 1, w któ¬ rym dwie grupy R oznaczaja, grupe gllcydylowa, a trzecia grupa R oznacza grupe Z, prowa - dzi sie róznymi drogami* Jedna mozliwosc polega na reakcji triglicydylourazolu z niedo¬ miarem wody, alkoholu, plerwszorzedowych i/albo drugorzedowych amin, kwasów karboksylo- wych lub wodoru* Ze wzgledu na analogie trzech grup gllcydylowych w triglicydylourazolu, reakcja ta prowadzi zawsze najpierw do Mieszaniny produktów, które ze swej strony noge byc terapeu¬ tycznie czynne* Z mieszaniny tej mozna oddzielic odpowiednie zwiazki o wzorze ogólnym 1, stosujec odpowiednie sposoby rozdzialu, na przyklad preparatywne chromatografie cienko¬ warstwowe albo chromatografie kolumnowe i to rozdzielanie stanowi czesc przedstawionego nizej sposobu wynalazku* W ramach tych reakcji grupe gllcydylowa przeksztalca sie w grupe Z zwlezków o wzo - rze ogólnym 1* Wyjsciowy zwiazek triglicydylowy poddaje sie reakcji ze zwiazkiem nukleo- filowym H*A~ w niedomiarze, przez co powstaje dlpodstawlona grupa Z, która obok grupy hydroksylowej zawiera reszte A" jako normalnie drugi podstawnik przy atomie eesiednim do hydroksylowanego atomu wegla grupy R* Reakcja grup gllcydylowych podobnego pod wzgledem budowy zwiezku, a mianowicie izocy- januranu trlglicydylowego, z takimi samymi nukleofilowymi reagentami etanowi znany stan techniki i opisana jest na przyklad w Angew. Chemie, 80, 851 /l968/.Oednak wedlug etanu techniki reakcje te prowadzi sie na wiecej niz jednej grupie e- poksydowej izocyjanianu trlglicydylowego 1 sluzy ona przykladowo w przemysle do siecio¬ wania ukladów zywic epoksydowych* W sposobie wedlug wynalazku korzystnie dobiera sie ta¬ kie warunki reakcji, które pozwalaja na mozliwie daleko idecy wzrost wydajnosci w kierun-135 459 5 ku lsl produktu reakcji tzn. 1 mol TGU poddaje 9ie reakcji z 1 molem nukleofilowego rea¬ genta otrzymujec monoeddycyjny produkt oraz umozliwiaja nastepne wyodrebnienie i uzyska¬ nie go, przy oddzieleniu nieprzereagowanej czesci substancji wyjsciowej i produktów dalej idacej reakcji, które powstaly przez reakcje wiecej niz tylko jednej grupy epoksydowej z nukleofilowym reagentem.W reakcji triglicydylourazolu z nukleofilowymi reagentami H*A~ uprzednio przedstawio¬ nego rodzaju moze byc trudne otrzymanie zedanego 1:1 produktu reakcji z korzystnymi wy- dajnosciami, gdyz trzy grupy epoksydowe czesteczki wyjsciowego zwiezku 39 w przyblizeniu jednakowo reaktywne 1 dlatego czesto pozedany zwlezek diglicydyIowy nie tworzy sie jako wyrózniajecy sie produkt reakcji. Takze próba wzbogacenia pozedanego zwiezku, przez reak¬ cje triglicydylourazolu z niedomiarem nukleofilowego reagenta, okazywala sie czasem trud¬ na.Stwierdzono, ze wytwarzanie 1:1 produktu reakcji prowadzi sie w zeskakujeco prosty sposób, gdy triglicydylourazol poddaje sie reakcji z nadmiarem, i to przewaznie duzym nad¬ miarem, nukleofilowego reagenta H*A~, reakcje przerywa sie przedwczesnie i oddziela nad - miar nukleofilowego reagenta, nie przereagowany triglicydylourazol oraz utworzone produkty podwójnego i potrójnego przyleczenia. Pozostaly surowy produkt diglicydylowy oczyszcza sie potem w konwencjonalny sposób, na przyklad droge chromatografii kolumnowej.W sposobie tym nukleofilowy reagent stosuje sie przewaznie w 3 - 30-krotnym nadmiarze, zwlaszcza w 5 - 20-krotnym nadmiarze, w stosunku do potrzebnej ilosci. Reakcje prowadzi sie ewentualnie w rozpuszczalnikach, przy czym ewentualnie nadmiar nukleofilowego reagenta sluzy jako rozpuszczalnik. W przypadku stosowania rozpuszczalników powinny one byc dalece polarne, ale w wybranych warunkach reakcji przewaznie powinny byc niereaktywne. Ewentual¬ nie stosuje sie rozpuszczalnik nie mieszajecy sie z wode. Szczególnie odpowiednimi roz - puszczalnikami se przykladowo chlorowcowane weglowodory, zwlaszcza chloroweglowodory. Reak¬ cje prowadzi sie zwykle w temperaturze okolo 30 - 120°C, przewaznie 40 - 100°C, przy tym w szczególnie korzystnej formie wykonania w ciegu 4-5 godzin zawartosc grup epoksydowych w mieszaninie reakcyjnej spada do polowy.Wytwarzanie w stanie czystym i uzyskiwanie z mieszaniny reagentów 1:1 produktu reakcji wykazujecego dwie grupy epoksydowe, to i w innych nizej przedstawionych sposobach, jest z reguly istotnym etapem sposobu wedlug wynalazku. 3* Bardzo dobry ogólny sposób wytwarzania zwlezków o wzorze ogólnym 1 polega na reak¬ cji mono-N-podstawionego urazolu z epichlorowcohydrynami. Wytwarzanie mono-N-podstawione- go urazolu mozna prowadzic sposobami znanymi z literatury, np. Org. Synthesis tom 51, 121 A^71/. Wprowadzony do urazolu podstawnik odpowiada z reguly grupie Z ze zwiezków o wzorze ogólnym 1. W nastepnej reakcji wprowadza sie dwie grupy glicydylowe. W tym celu monopod- etawlony urazol poddaje sie reakcji z odpowiednie epichlorowcohydryne, przykladowo z epl- chlorohydryne, z nastepnym odszczepieniem chlorowcowodoru, jak to jest opisane pod 1/ dle triglicydylourazolu.Zwiezki o wzorze ogólnym 1, szczególnie w tak oczyszczonej 1 uzyskiwanej postaci, ze nadaje sie do wytwarzania srodków leczniczych, se zwiezkaml nowymi. Nowe poliglicydylo- urazole moge znalezc zastosowanie takze w Innych dziedzinach, w których zwykle maje zna - czenle poligllcydylopodstewione zwiezki. Znana jest tu zwlaszcza dziedzina tworzyw sztucz¬ nych, a zwlaszcza dziedzina zywic epoksydowych. Oezell w zwiezkach poliglicydylowych obok dwu grup glicydylowych o wzorze ogólnym 2 wystepuje grupa Z, moze ona znajdowac sie w po¬ zycji 1, 2 albo 4, przy czym ze wzgledów preparatywnych pozycja 4 dla grupy Z ma szcze - gólne znaczenie.Wytwarzane sposobem wedlug wynalazku zwiezki o wzorze ogólnym 1 wystepuje w róznych odmianach etereolzomerycznych. Zasadniczo wszystkie te rózne odmiany nadaje sie do przed¬ stawionych celów zastosowan, przy czym mozna je stosowac w mieszaninie albo tez w posta¬ ci okreslonych wyodrebnionych izomerów.6 135 459 W celu zastosowania zwiezków o wzorze ogólnym 1 jako kancerostatyk i sporzedza sie pre¬ paraty przy uzyciu odpowiednich nosników, jak stosowanych zwykle do preparatów farmakolo¬ gicznych substancji pomocniczych wzglednie nosników. W omawianym przypadku okazalo sie skuteczne stosowanie ukladów wodnych, ewentualnie razem z tolerowanymi eterami glikoli, jak eterem monoetylowym glikolu etylenowego albo eterem metylowym glikolu butylenowego, albo eterem metylowym glikolu propylenowego, szczególnie gdy substancje czynne trzeba poda¬ wac pozajelitowe. Do podewania doustnego odpowiednie pod wzgledem farmaceutycznym se zwy¬ czajne substancje pomocnicze wzglednie nosniki, o ile wykazuje one odpowiednie tolerancje ze zwiezkami glicydylowymi. W doswiadczeniach na zwierzetach okazalo sie korzystne stoso¬ wanie swiezo wytworzonych roztworów wodnych, które podawano wewnetrzotrzewnowo albo dozyl¬ nie.Zwiezki wytwarzane sposobem wedlug wynalazku se skuteczne przeciw róznym postaciom bialaczki oraz zlosliwym nowotworom, jak przeciw rakowi pluc, rakowi okreznicy, czerniakom ependymoblastowi oraz mlesekom. Okazalo sie, ze w niektórych przypadkach zwiezki te swa skutecznoscie wyraznie przewyzszaj? cyklofosfamid i fluorouracyl. Mozliwa jest równiez te¬ rapia kombinowana w poleczeniu z innymi cytostatykami, jak pochodnymi zwiazku o wzorze /Cl-CH2-CH2/2N oraz takze fluorouracylu.Calkiem ogólnie, wytwarzanych sposobem wedlug wynalazku zwiezków o wzorze ogólnym 1 z grupe Z dotyczy to, ze grupa ta przynajmniej w normalnych warunkach albo przynajmniej przy chlodzeniu nie wykazuje wzglednie nie powinna wykazywac zadnej albo znacznej reaktyw¬ nosci wobec grup epoksydowych podstawnika wzglednie podstawników glicydylowych w ukladzie pierscieniowym wzoru ogólnego 1. W ten sposób zapewnia sie to, ze nowe substancje czynne se wystarczajeco trwale w czasie skladowania i nie zachodzi zadna niepozedana reakcja nisz- czeca ugrupowania epoksydowe. Te zasade trzeba brac pod uwage zwlaszcza takze przy wyborze ewentualnie wystepujecych przy grupie R podstawników.Przykladami grup Z wytwarzanych sposobem wedlug wynalazku zwiezków o wzorze ogólnym 1, wykezujecych dzialanie cytostatyczne, se grupy takie, jak metylowa, etylowa, propylowa, butylowa, pentylowa, heksylowa, odpowiednie grupy izomeryczne, jak izopropylowa, izobuty- lowa, tert-butylowa, izopentylowa, dalej podstawiona grupa,dalej grupa 2,3-dihydroksypro- pylowa, 2-hydroksy-3-morfolino-propylowa, 2-hydroksy-3-fenoksy-propylowa, 2-hydroksy-3- metoksypropylowa, 2-hydroksy-3-etoksypropylowa, 2-hydroksy-3-propoksypropylowe, 2-hydrO- ksy-acetoksyp ropyIowa, 2-hydroksy-3-butoksypropyIowa, 2-hydroksy-3-/3-karboksypropoksy/- propylowa, 3-hydroksy-2-acetoksypropylowa, 3-hydroksy-2-propoksypropylowa, 3-hydroksy-2- butoksypropyIowa, 3-hydroksy-2-/3-karboksyprOpoksy/-propylowa.Dodatkowymi przykladami wchodzecych w zakres wynalazku mozliwosci dla R se grupy ta¬ kie jak ogólnie grupa 2-hydroksy-3-benzyloksypropylowa i 2-hydroksypropoksypropylowa.Reagentami do przeksztalcenia grupy glicydylowej w triglicydylourazol z utworzeniem podstawionej grupy Z wedlug 1/ sa calkiem ogólnie alkanole, jak metanol, etanol, n-propa- nol, izopropanol, n-butanol, izobutanol, sec-butanol, tert-butanol, 1-pentanol, 2-pen- tanol, 3-pentanol, 2-metylo-l-butanol, 3-metylo-l-butanol, 2-etylo-2-butanol, 3-metylo- -2-butanolf 2,2-dimetylo-l-prOpanol, 1-heksanol, 2-etylo-l-butanol, 4-metylo-l-pentanol, 4-metylo-2-pentanol i 2-metylo-l-pentanol.Przykladami alkoholi wielowartosciowych se glikol etylenowy, 1,2-propanodiol, 1,3- propanodiol, 1,4-butanodiol, 1,2-butanodiol, 2,3-butanodiol, 1,3-butanodiol, 2-buteno- 1,4-diol, 2-butyno-l,4-diol, 1,5-pentanodiol, 2-metylo-l,4-butanodiol, 2,2-dimetylo-l,3- propanodiol, heksanodiol, 2,5;-dimetylo-3-heksyno-2,5-diol, gliceryna, 1,2,4-butanotriol, 2-hydroksymetylo-2-etylo-l,3-propanodiol, 2-metylo-2-hydroksymetylo-l,3-propanodiol i penteerytryt.135 459 7 Przykladami kwasów karboksylowych se zwlaszcza kwas octowy, propionowy, n-maslowy, n-walerianowy, kaprynowy, enantowy, izomaslowy, 3-metylobutanowy, 2.2-dimetylopropanowy, 2-metylobutanowy, 2-etylobutanowy i kwas 2-etyloheksanowy. Jako nienasycone kwasy wcho-' dza w rachube przykladowo kwas propanowy, 2-metylopropenowy, 3-metylopropenowy, 2f3-dim~ etylopropenowy, heksedienowy i kwas propiolowy.Przykladami kwasów aromatycznych se kwa9 benzoesowy, ftalowy, izoftalowy, tereftalo- wy Oraz odpowiednie kwasy podstawione grupami metylowymi lub etylowymi. Dalszymi przy¬ kladami kwasów podstawionych se kwas glikolowy, kwas hydroksymaslowy /w postaci dC , B wzglednie o /, kwas hydroksybenzoesowy z grupe hydroksylowe w pozycji o-, m- lub p-, kwas dihydroksybenzoesowy zawierajecy grupy hydroksylowe w pozycji 3,4-, 2,3-, 2,4-, 3,5- albo 2,5- i kwas JL -hydroksyfenylooctowy• Oako zwiezki fenolowe wchodze w rachube fenol,X- wzglednie fi -naftol, krezole, ksylenole, chlorofenole, chlorokrezole, chlo- roksylenole, metylofenole zawierajece ewentualnie wiecej niz jedne grupe metylowe, na przyklad 2,3,4-trimetylofenol, etylofenole, prooylofenole, butylofenole i podobne.Przykladami zwiezków cyklicznych z grupami aminowymi jest morfolina.W celu udokumentowania przydatnosci nowych zwiezków przeprowadzono ponizsze badania wedlug instrukcji testowych National Cancer Institute Bethesda, Maryland 200014, opubli¬ kowanych w HCancer Chemotherepy Reports" czesc 3, wrzesien 1972, tom 3, nr 2. Oako sub¬ stancje czynne uzyto triglicydylourazol wytworzony wedlug przykladu I w postaci 1-pro¬ centowych wodnych roztworów do wstrzyklwan, swiezo przyrzedzonych bezposrednio przed za* stosowaniem.Wedlug opisu doswiadczenia 1200, strona 91 c, wyzej wspomnianej publikacji, u mysz usadowiono wswnetrzotrzewnowo rodzaj guza P 388 /bialaczka/ o 10 komórek/mysz. Oznaczo¬ no srednie dlugosc przezycia kontrolnej grupy zwierzet tak potraktowanych, a nie leczo¬ nych /C/.Dalszym grupom zwierzet potraktowanych wstepnie w taki sam sposób podano substancje czynne l,2-diglicydylo-4-fenylourazol /porównaj przyklad 11/ i oznaczono dlugosc przezy¬ cia ich /T/. Uzyskano wyrazne przedluzenie zycia zwierzet testowych leczonych substan¬ cja czynna w porównaniu ze srednim przezyciem zwierzet nie leczonych substancje czynne.Stosunek sredniej dlugosci przezycia tak leczonej grupy zwierzet do dlugosci przezycia nie leczonej grupy kontrolnej daje etopien przedluzenia T/C, okreslony w procentach. Ten stopien przedluzenia T/C jest miare skutecznosci stosowanego do badania zwiezku.W tablicy II przedstawione se wartosci T/C w zaleznosci od stosowanego dozowania sub¬ stancji czynnej.Tablica II Substancja czynna z orzykledu nr I TGU II Diglicydylofenylo- urazol I Podana dawka mq/kq 50 25 12,5 6,25 200 100 50 25 Wartosc T/C % 298 1 260 1 230 1 180 1 200 1 150 | 120 1 120 18 135 459 Ponizsze przyklady objasniaja blizej sposób wedlug wynalazku.Przyklad I, Mieszanine zlozone z 15,2 g/0,15 mola/ urazolu, 0,4- g bromku tetrametyloamoniowego, 0,5 g benzalkonu A /mieszanina chlorków alkilobenzylodimetylo- amoniowych/ i 416 g /4,5 mola/ epichlorohydryny utrzymuje sie przez 3 godziny w stanie wrzenia pod chlodnice zwrotna. Po ochlodzeniu dodaje sie do roztworu 28,8 g /O,72 mola/ sproszkowanego wodorotlenku sodowego i miesza przez 6 godzin w temperaturze 45 C. Nastep¬ nie odsacza sie osad pod zmniejszonym cisnieniem, roztwór odparowuje do sucha w temperatu¬ rze 40°C równiez pod zmniejszonym cisnieniem. Pozostalosc rozpuszcza sie w malej ilosci chlorku metylenu i otrzymany roztwór poddaje chromatografii kolumnowej na zelu krzemion¬ kowym Merck'a, stosujac jako eluent uklad chlorek metylenu/metanol 95:5. Poszczególne frakcje laczy sie wedlug kontrolnej chromatografii cienkowarstwowej. Druga frakcja zbior¬ cza /substancja z druga co do wysokosci wartoscia Rp/ po odparowaniu daje 1,5 g 1,2,4- triglicydylourazolu, który po przekrystalizowaniu z octanu etylu topnieje niezmiennie w temperaturze 93 - 94°C. Zawartosc grup epoksydowych 17,1 % wobec wyliczonych 17,8 %m A- naliza elementarna i widmo masowe potwierdzaja budowe.P rzyklad II, 1,53 c /O,Ol mola/ 4-fenylourazolu, wytworzonego wedlug Org.Syntheses tom 51, strona 121 /1971/, 0,08 g benzalkonu A, 0,08 g bromku tetraetyloamo- niowego i 50 g epichlorohydryny miesza sie przez 4,5 godziny w temperaturze 60 C. Po och¬ lodzeniu do temperatury pokojowej 1 dodaniu 20 g sita molekularnego 4 • 10" nm wkrapla sie roztwór 0,88 g /O,024 mola/ wodorotlenku sodowego w 1 ml wody i miesza dalej przez 1,5 godziny w temperaturze 45 C, po czym saczy pod zmniejszonym cisnieniem i zateza w tempe¬ raturze 40°C równiez pod zmniejszonym cisnieniem. Wydajnosc: 2,75 g. Zawartosc grup epok¬ sydowych: 8,9 %.Surowy produkt reakcji rozdziela sie droga chromatografii kolumnowej. Kolumna: 40 x 4 cm; wypelnienie: zel krzemionkowy 60 /Merck*a/; eluent: chlorek metylenu: octan etylu: metanol = 3:2:1. Wyodrebnia sie strefe o wartosci R_ 0,65. Otrzymuje sie 1,85 g 1,2-di- glicydylo-4-fenylourazolu. Zawartosc gruo epoksydowych: 11,9 % wobec wyliczonych 12,1 %.Widmo masowe, IR i IWR potwierdzaja budowe.P rzyklad III. 5 g /O,019 mola/ triglicydylourazolu w 50 ml wody miesza sie przez 3 godziny w temperaturze 70°C. Nastepnie roztwór zateza sie w wyparce rotacyjnej i suszy w wysokiej prózni. Otrzymuje sie 5,8 g bezbarwnego, oleistego produktu surowego, który oczyszcza sie droga chromatografii kolumnowej. Kolumna: 35 x 5 cm; wypelnienie: zel krzemionkowy 60 /Merck*a/; 0,063 - 0,2 mm; eluent: octan etylu i chlorek metylenu: meta¬ nol ¦ 2 : 2 : 1, Otrzymuje sie N-dihydroksypropylo-N*, N**-diglicydylourazol w postaci bezbarwnego oleju. R_ 0,43 w powyzszym eluencie na plytkach z zelu krzemionkowego. Wy¬ dajnosc: 30 % wagowych, w stosunku do surowego produktu. Zawartosc grup epoksydowych: 11,02 %, wobec wyliczonych 11,14 %, Widmo IR, masowe oraz H-NMR potwierdzaja budowe.Przyklad IV. 5 g /O,019 mola/ triglicydylourazolu i 14 g /O,19 mola/ kwasu proplonowego w 100 ml absolutnego toluenu z dodatkiem 50 g sita molekularnego 4 • 10 hm miesza sie przez 3 godziny w temperaturze 100 - 110°C. Nastepnie odsacza sie sito molekularne i przesacz zateza. Pozostalosc rozpuszcza sie w chlorku metylenu i otrzyma¬ ny roztwór wytrzasa 2 razy z 50 ml 10-procentowego roztworu sody. Faze chlorku metylenu suszy sie siarczanem sodowym i zateza.Otrzymuje sie 5,2 g bezbarwnej, oleistej pozostalosci, która oczyszcza sie droge chromatografii kolumnowej. Kolumna: 35 x 5 cm; wypelnienie: zel krzemionkowy 60 /Merck'a/: 0,063 - 0,2 mm; eluent: chlorek metylenu + 5 % metanolu. Wyodrebnia sie N-/2-hydroksy- 3-propionyloksypropylo/-N#N*'-diglicydylourezol w postaci bezbarwnego oleju. Wydajnosc: 21 % wagowych. R_: 0,3, w podanym wyzej eluencie na plytkach z zelu krzemionkowego. Za- wartosc grup epoksydowych* 9,5 %, wobec wyliczonych 9,3 %* Widmo IR oraz H-NMR potwier¬ dzaja budowe.135 459 9 Przyklad V. 5 g /O,019 mola/ trigllcydylourazolu 1 2 ml /O,022 mola/ mor- follny w 100 ml absolutnego lzopropanolu miesza sie przez 3 godziny nr temperaturze 50°C. Roztwór zateza sie i suszy iv wysokiej prózni* Otrzymuje sie 7,4 g zóltawego, ole¬ istego produktu surowego, który oczyszcza sie droge chromatografii kolumnowej. Kolumna; 35 x 5 cmj wypelnienie: zel krzemionkowy 60 /Merck*e/; 0,063 - 0,2 m«; eluent: chlorek metylenu ? 20 % metanolu* Wyodrebnia sie N-/2-hydroksy-3-morfolin-N-ylopropylo/-N#, N*#-diglicydylourazol w postaci bezbarwnego oleju* Wydajnosc: 51 % wagowych* R : 0,72, w podanym wyzej eluen- cle na plytkach z zelu krzemionkowego* Zawartosc grup epoksydowych: 9,0 %, wobec wy¬ liczonych 9,0 %. Widmo IR oraz ^-NMR potwierdzaje budowe* Analiza elementarna: znaleziono: C 50,7 % H 6, 2 % H 15,5 % obliczono: 50,55 % H 6,79 % H 15,72 % P rzyklad VI* 6,5 g /O,074 mola/ 4-metylourazolu, wytworzonego wedlug lite¬ ratury, R*C* Cookson, S.S* Gupte 1 wspólpracownicy, Org. Synth. J51, /1971/, strona 121, miesza sie przez 4 godziny w temperaturze 80°C z 2 % bromku tetraetyloamonlowego w 230 ml /2,95 moll/ epichlorohydryny* Do oziebionego roztworu dodaje sie 65 g sita molekular¬ nego 4 • 10* nm 1 nastepnie 24 g 50-procentowego lugu sodowego /O,3 mola/, po czym mie¬ sza sie przez 3 godziny w temperaturze 40 - 50°C. Po odsaczeniu pod zmniejszonym cisnie¬ niem zateza sie przasecz i jasnozólte stale pozostalosc przekrystalizowuje z metanolu.Otrzymuje sie 4,5 g, co odpowiada 27 % wydajnosci teoretycznej, l,2-digllcydylo-4- metylourezolu w postaci bialych krysztalów o temperaturze topnienia 90°C. Zawartosc grup epoksydowych: 14 %, wobec wyliczonych 14,1 %• Widmo IR, H-NMR i masowe potwierdzaje bu¬ dowe.Przyklad VII* Postepuje sie w sposób opisany w przykladzie VI, stosujec ja¬ ko substancje wyjsciowe 4-butylourazol* Surowy produkt reakcji oczyszcza sie droge chro¬ matografii kolumnowej. Kolumna: 40 x 5 cm; wypelnienie: zel krzemionkowy 60 /Merck#a/; 0,063 - 0,2 mm; eluent: chlorek metylenu ? 5 % metanolu. Wyodrebnia sie 36 % czystego 1.2^igllcydylo-4-butylourazolu w postaci bialych krysztalów o temperaturze topnienia ^9-52°C.R_: 0,65, w podanym wyzej eluencle na plytkach z zelu krzemionkowego. Zawartosc grup epoksydowych: 11,7 % wobec wyliczonych 11,9 %• Widmo IR oraz H-NMR potwierdzaje budowe.Przyklad VIII. W celu wytworzenia wzglednie wyodrebnienia trzech stereo- izomerycznych odmian trigllcydylourazolu /<£-,& - i / -izomeru/ postepuje sie w naste- pujecy sposób: Mieszanine 12,5 g /O,124 mola/ urazolu, 174 g /l,88 moli/ epichlorohydry¬ ny i 0,25 g bromku tetrametyloamoniowego miesza sie przez 14 godzin w temperaturze 70°C, po czym oddestylowuje sie lotne skladniki przy temperaturze lazni 40°C i pod zmniejszo¬ nym cisnieniem* Pozostalosc przenosi sie do 300 ml chlorku metylenu, roztwór seczy i potem, w temperaturze 20°C przy silnym mieszaniu, zadaje w ciegu 5 minut 70 g 30-pro- centowego lugu sodowego* Mieszanie kontynuuje sie przez godzine w temperaturze 20°C, oddziela faze chlorku metylenu i faze wodne ekstrahuje 3 razy chlorkiem metylenu, sto- sujec kazdorazowo 100 ml* Poleczone fazy chlorku metylenu zateza sie pod zmniejszonym cisnieniem, pod koniec pod okolo 0,1 kPa, przy temperaturze laznik maksimum 40°C* Otrzymuje sie 23,2 g, czyli 69 % wydajnosci teoretycznej, czesciowo w postaci kry¬ stalicznej trigllcydylourazolu stanowiecego mieszanine trzech dlastereoizomerów, które wedlug ilosciowej analizy droge chromatografii cienkowarstwowej zawiera 73 % jC -TGU/ /#-TGU i okolo 15 % /'-TGU.Po przekrystelizowaniu z octanu etylu otrzymuje sie eC TGU/ /3 -TGU o temperaturze topnienia 92 - 97°C /spiekanie przy 87°C/ z wydajnosci? okolo 40 %, przy czym sklad wy¬ nosi #£ -TGU: aj -TGU - 50:50, wedlug cieczowej chromatografii clesnlenlowej. Dalsze przekrystallzowanie daje powolne podwyzszenie temperatury topnienia az bliako tempera¬ tury topnienia czystego 3 -TGU.10 135 459 Pierwszy lug macierzysty zawiera caly 6 -TGU oraz czesc mieszaniny -TGU/jd -TGU.Droge chromatografii kolumnowej /zel krzemionkowy/chlorek metylenu : metanol * 98 : 2/ otrzymuje sie / -TGU z 10-procentowe wydajnoscie po frakcji mieszaniny*C -TGU/ft -TGU./'-TGU jest bezbarwne ciecza o wspólczynniku zalamania nQ ¦ 1,5088. Uzyskana z pierw¬ szych lugów macierzystych mieszanina oC-TGU/^y -TGU jest wyraznie wzbogacona w^-TGU.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania nowych N-podstawionych pollglicydylourazoli o wzorze ogólnym lf w którym co najmniej dwie grupy R oznaczaja, grupe glicydylowe o wzorze ogólnym 2, a w przypadku gdy trzeci podstawnik R nie oznacza równiez grupy glicydylowej o wzorze o- gólnym 2 oznacza grupe Z, która oznacza grupe alkilowe, fenylowe, hydroksyalkilowe e- wentualnie podstawione grupe alkoksylowe, fenoksylowe, grupe hydroksyacyloksyalkllowe i ewentualnie podstawione grupe morfolinowe grupe hydroksyalkilowe, znamienny t y m, ze urazol albo monopodstawiony grupe Z urazol poddaje sie reakcji z epichlorow- cohydrynami z nastepnym odszczepieniera chlorowcowodoru i ewentualnie grupe epoksydowe jednej z grup glicydylowych triglicyeylourazolu przeprowadza sie w grupe Z, «v reakcji z wode, alkenolami, kwasami karboksylowymi, fenolami albo aminami. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje urazolu wzglednie monopodstawionego urazolu prowadzi sie w temperaturze okolo 50 - 150°C, zwlaszcza okolo 70 - 125°C, w czasie 1-10 godzin, zwlaszcza 2-5 godzin. 3. Sposób wedlug zastrz. 1 albo 2, z n a m i e n n y t y m, ze reakcje prowadzi sie w obecnosci rozpuszczalników, przy czym jako rozpuszczalniki stosuje sie ewentual¬ nie takze nadmiar cieklych reagentów, zwlaszcza epichlorowcohydryny, 4. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje prowadzi sie w obecnosci 0,1 - 10 % wagowych czwartorzedowych zwlezków amoniowych, w stosunku do ura¬ zolu. 5. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym. ze odszczepienie chlorowco¬ wodoru prowadzi sie w obecnosci rozpuszczalników, przewaznie w temperaturze okolo O - 50°C.135 459 R X /C N~N R R WZÓR 1 CHL-CH— CH, o WZÓR 2135 459 R GlycidyL ^ GlycidyL WZ(3R 3 ori Do N-N 0 WZÓR U Pracownia Poligraficzna UP PRL, Naklad 100 cgz.Cena 100 zl. PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL