Przedmiotem wynalazku jest sposób wysokotemperaturowej obróbki cieplno-mechanicznej narzedzi, miedzy innymi narzedzi wykrojnikowych, narzedzi do wyciskania, nozy do nozyc, narzedzi do obróbki drewna, prostych matryc i wkladek matrycowych, narzedzi do celów metalurgii proszków i innych ze stali narzedziowych stopowych wysokochromowych i srednio i wysokoweglowych zawierajacych 0,35-^-2,1%, 4,5-13% Cr oraz inne pierwiastki stopowe w ilosciach nie przekraczajacych okolo 2%. Stalami takimi sa miedzy innymi stale NZ4, NCWV, NC10, NC11, NC11LV, NCLV oraz NZ4 i NCWV.Znany i dotychczas stosowany sposób wytwarzania narzedzi z tych metali polega na wstepnym kuciu matrycowym lub swobodnym odkuwek i koncowym ksztaltowaniu narzedzi z odkuwek przez obróbke wiórowa lub na wykonywaniu narzedzi z pretów walcowanych lub kutych przez obróbke wiórowa. Narze¬ dzia wykonane tymi sposobami poddaje sie nastepnie obróbce cieplnej tj. hartowaniu w kapieli solnej lub oleju z zakresu temperatur 950-1050°C w zaleznosci od gatunku stali i rodzaju narzedzia, a nastepnie odpuszczaniu najczesciej w temperaturach 200-550°C w zaleznosci od gatunku stali. Narzedzia w stanie obrobionym cieplnie charakteryzuja sie twardoscia okolo 55 do 62HRC, dobra odpornoscia na scieranie przy stosunkowo niskiej ciagliwosci, w szczególnosci w stalach o wysokiej zawartosci wegla, co decyduje o ograniczonej odpornosci narzedzi na dynamiczne dzialanie obciazen.Dla stali NZ4 zawierajacej 0,55% C; 0,3% Mn; 0,8% Si; 8% Cr; 1,2% Mo; 1,2% W i 0,15% V typu nadeutektoidalnego znanyjest sposób niskotemperaturowej obróbki cieplno-mechanicznej z polskiego opisu patentowego nr 78 487 polegajacy na nagrzaniu stali do temperatury 950 do 1050°C, nastepnie ochlodzenie do temperatury okolo 700°C, nizszej od temperatury rekrystalizacji austenitu tj. okolo 750°C, odksztalceniu plastycznym na zimno np. przez kucie w tej temperaturze, chlodzeniu w powietrzu do temperatury otoczenia i nastepnym dwu- lub trzyzabiegowym odpuszczaniu w temperaturze 500°C. Sposób ten powoduje glównie podwyzszenie twardosci i wlasnosci wytrzymalosciowych w porównaniu ze stala obrobiona konwencjonalnie.Znanyjest równiez sposób wysokotemperaturowej obróbki cieplno-mechanicznej stali NC11 zawieraja¬ cej okolo 1,95% C; 0,4% Mn;, 0,4% Si i 12% Cr typu ledeburytycznego, polegajacy na nagrzaniu stali do temperatury okolo 960°C odksztalceniu plastycznym na goraco w tej temperaturze przez przepychowe wyciskanie 86% stopniem gniotu, z hastepnym chlodzeniem w wodzie i odpuszczaniem w warunkach2 116046 analogicznych,jak po konwencjonalnym hartowaniu. Obróbka ta powoduje podwyzszenie wlasnosci plasty¬ cznych bez zmiany twardosci i wlasnosci wytrzymalosciowych.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze pólwyroby ze stali narzedziowych wysokochromowych srednio i wysokoweglowych odciete z pretów walcowanych lub kutych, lub innych wyrobów hutniczych o wymiarach i ksztalcie dobranym w zaleznosci od zalozonego sumarycznego stopnia gniotu poddaje sie austenityzowaniu w temperaturze wlasciwej dla hartowania danej stali lub wyzszej o okolo 50 do 100°C tj. w zakresie od 1000 do 1150°C lub wyzszej z wytrzymaniem w tej temperaturze w czasie zaleznym od wymiarów pólwyrobów, chlodzeniem do zalozonej temperatury odksztalcenia plastycznego w kapieli solnej z piecem lub w spokojnym powietrzu, nadajac narzedziom pozadany ksztalt przez odksztalcenie plastyczne na goraco, tj. przez kucie swobodne lub matrycowe, prasowanie, walcowanie, skrecanie lub inne w mozliwie najkrót¬ szym czasie, z sumarycznym stopniem gniotu wyzszym od 10%, najkorzystniej z okolo 40% stopniem gniotu w temperaturach wyzszych od okolo 800°C, najkorzystniej w zakresie 950 do 1100°C. Po zakonczeniu przeróbki plastycznej wyroby poddaje sie bezposredniemu hartowaniu z temperatury konca przeróbki plastycznej do temperatury 100°C w kapieli solnej lub oleju w zaleznosci od gatunku stali i ksztaltu narzedzia.Tak wykonane narzedzia odpuszcza sie w sposób analogiczny, jak po konwencjonalnym hartowaniu najczesciej przez 2 godziny w zakresie temperatur od 300 do 550°C w zaleznosci od wymaganych wlasnosci uzytkowych narzedzi z chlodzeniem w spokojnym powietrzu i nastepnie wykonuje ostrza narzedzi przez szlifowanie. Istnieje równiez mozliwosc nadania ostatecznego ksztaltu narzedziom metodami obróbki elektroiskrowcj lub elektroerozyjnej.Sposób obróbki wedlug wynalazku zapewnia polepszenie wlasnosci uzytkowych narzedzi ze stali narzedziowych stopowych wysokochromowych srednio i wysokoweglowych, w porównaniu z narzedziami wykonanymi wedlug technologii znanej i stosowanej dotychczas, a w szczególnosci podwyzszenie ich twardosci, znacznie lagodniejsze niz po konwencjonalnym hartowaniu obnizenie twardosci przy zwiekszaja¬ cej sie temperaturze odpuszczania, podwyzszenie ciagliwosci stali, odpornosci na dzialanie udarowych obciazen i odpornosci na scieranie oraz zwiazane z tym zwiekszenie czasu eksploatacji narzedzi przy zachowaniu wysokiej twardosci. Wlasnosci uzytkowe uzalezniane sa od temperatury i szybkosci odksztalce¬ nia oraz stopnia gniotu, temperatur austenitycznych i odpuszczania.Sposób wedlug wynalazku zapewnia ponadto mniejsze zuzycie materialu oraz w wiekszosci przypadków znaczne skrócenie czasu wytwarzania i obróbki narzedzi.Przyklad. Sposób wykonania stempla o srednicy 10 mm ze stali NC11 przeznaczonego do prasowa¬ nia proszków ze stopów zelaza.Ze stali NC11 zawierajacej 1,88% C, 0,43% Mn, 0,42% Si, 0,027% P, 0,030% S, oraz 12,4% Cr wykonuje sie przez obróbke skrawaniem watek o srednicy 13mm przy zalozeniu, ze stopien gniotu wyniesie 40%.Przygotowany walek podgrzewa sie dwustopniowo w piecach kapielowych solnych stosujac wygrzewanie w temperaturze ok. 600°C przez 15 minut i 850°C przez 15 minut oraz austenizuje w kapieli solnej o temperatu¬ rze 1050°C przez 15 minut. Z temperatury austenityzowania walek chlodzi sie w powietrzu do temperatury 1000°C, w której poddaje sie go kuciu matrycowemu, uzyskujac odkuwke w ksztalcie walca o srednicy 10,1 mm. Bezposrednio z temperatury odksztalcenia uzyskana odkuwke chlodzi sie w oleju do temperatury ok. 60°C i bezposrednio przenosi do odpuszczania w kapieli solnej o temperaturze 500°C. Odpuszczanie prowadzi sie przez 2 godziny, poczym chlodzi w powietrzu do temperatury ok. 20°C i ponownie odpuszcza w 470°C przez 2 godziny z chlodzeniem w powietrzu. Po zakonczeniuwysokotemperaturowej obróbki cieplno- mechanicznej odkuwke szlifuje sie uzyskujac stempel o srednicy 10mm.Stempel wykonany wedlug opisanego przykladu cechuje sie twardoscia ok. 62HRC, wyzsza o ok. 3 HRC oraz udarnoscia o ok. 20% wyzsza wporównaniu ze stemplem wykonanym wedlug znanego sposobu, polegajacego na hartowaniu gotowego stempla o srednicy lOmm z temperatury 1000°C w oleju i odpuszcza¬ niu dwukrotnym przez 2 godziny w temperaturach 500 i 470°C.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wysokotemperaturowej obróbki cieplno-mechanicznej narzedzi ze stali narzedziowych sto¬ powych wysokochromowych srednio i wysokoweglowych, mamiony tym, ze pólwyroby o wymiarach i ksztalcie dobranym w zaleznosci od zalozonego sumarycznego stopniagniotu nagrzewa sie do temperaturyw zakresie od 900 do 1150°C lub wyzszej, chlodzi do temperatury wyzszej od okolo 800°C z sumarycznym stopniem gniotu wyzszym od 10%, korzystnie 40% nadajac narzedziom pozadany ksztalt, bezposrednio116046 * chlodzi w temperaturze odksztalcenia plastycznego do temperatury 100° i nastepnie odpuszcza, po czym ewentualnie nadaje narzedziom ostateczny ksztalt przez obróbke elektroiskrowa i wykonuje ostrza przez szlifowanie. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym. ze odpuszczanie narzedzi przeprowadza sie w temperatu¬ rach nizszych od 600°C. PL