Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarza¬ nia 3-oksymów estrów 17a-etynylo-10-noritestoste- ronu z serii D. Z opisu patentowego Stanów Zjednoczonych Ame¬ ryki 3 780 073 znane sa 3-oksymy estrów DL-17a- -etynylo-l'9-nortestosteronu oraz ich pochodne wy¬ kazujace dzialanie zapobiegania ciazy po kopulacji. Poniewaz ogólnym dazeniem jest podawanie mozli¬ wie malych dawek skutecznych kazdego leku, a zwlaszcza steroidu, podjeto próby rozdzielenia ra- cemlcznych estrów, wychodzac z zalozenia, ze czynny jest tylko jeden izomer. W ten sposób przy podawaniu mniejszej dawki czynnego izomeru mozliwe byloby uzyskanie itakiego samego efektu, jak przy .podawaniu wiekszej dawki substancji ra- cemicznej. Dotychczas nie otrzymano izomerów D .w posta¬ ci wolnej od izomeru L. Celem wynalazku bylo opracowanie sposobu wytwarzania izomerów D wymienionych estrów, zwlaszcza tych, których mie¬ szaniny racemiczne sa aktywne, w postaci che¬ micznie czystych, zwiazków, wolnych od izomerów L. Nowe zwiazki otrzymywane sposobem wedlug wynalazku maja ogólny wzór 1, w którym 11 ozna¬ cza grupe alkanoilowa zawierajaca 2—10 atomów wegla, taka jak grupa acetylowa, propionylowa, butyrylowa, penltanoilowa, oktanoilowa i podobne* a R' oznacza grupe metylowa lulb etylowa. Ko- 2 rzystne sa te zwiazki, w których R' oznacza grupe etylowa, a R oznacza grupe acetylowa. Zwiazki otrzymywane sposobem wedlug wyna¬ lazku wykazuja wartosciowe dzialanie farmakolo- giczne jako srodki zapobiegajace ciazy, a zwlasz¬ cza jako srodki hamujace ciaze przy podawaniu po kopulacji. Zwiazki te nadaja sie do hamowania ciazy, gdy podaje sie je w postaci srodków o prze¬ dluzonym dzialaniu, podawanych pozajelitowo, zwlaszcza przed kopulacja. Mozna je podawac do¬ ustnie lub którakolwiek odpowiednia droga poza¬ jelitowa, przy czym korzystne jest podawanie do¬ miesniowe lub .podskórne. Zwiazki otrzymywane sposobem wedlug wynalazku sa skuteczne przy podawaniu przed kopulacja w dawkach dziennych od okolo 0,1 do okolo 1,0 mg/kg, korzystnie od okolo 0,1 do okolo 0,5 mg/kg, a przy podawaniu po kopulacji w dawkach od okolo 10 do okolo mg/kg. Zwiazki otrzymywane sposobem wedlug wyna- lazku moga byc stosowane w mieszaninach z in¬ nymi farmakologicznie czynnymi zwiazkami, taki¬ mi jak estrogeny, np. etynyloestradiol, mestranol, eter 3-cyklopentylowy 17a-etynyloestradiolu, 170- -esteadiol, jak równiez skoniugowane hormony w estrogenne. Kompozycja zwiazku o dzialaniu estro- gennym ze zwiazkiem o dzialaniu gestagennym daje zazwyczaj lepsze wyniki w regulacji cyklu miesiaczkowego niz same progestageny, ze wzgle- m du na mniejsze dzialanie uboczne, takie jak krwa- 101 800101 800 wlenia i plamienia, czesto zwiazane z podawaniem samych zwiazków gestagennych. Steroidy o dzia¬ laniu estrogennym i gestagennym moga byc sto¬ sowane w proporcji od okolo 0,050 mg prostagenu na okolo 0,015 mg estrogenu do okolo 0,50 mg prostagenu na okolo 0,075 mg estrogenu. Korzyst¬ ny jest stosunek okolo 0,125 mg prostagenu na okolo 0^0315 mg estrogenu. Wbrew oczekiwaniom, ze czynny izomer D bedzie okolo dwa razy silniejszy w dzialaniu od miesza- ninyx racemicznej, niespodziewanie okazalo sie, ze izomery D wykazuja dziesieciokrotnie wieksza aktywnosc od ich racemicznych odpowiedników. Ten zaskakujacy i nieoczekiwany skok aktywnosci nie daje sie przewidziec na podstawie aktywnosci zwiazków o podobnym dzialaniu. Sposób wytwarzania zwiazków o ogólnym wzo¬ rze 1 wedlug wynalazku polega na tym, ze zwia¬ zek z serii D zawierajacy grupe ketonowa w po¬ zycji 3, o ogólnym wzorze 2, wktórym R i R' maja wyzej podane znaczenie, poddaje sie reak¬ cji z chlorowcowodorkiem hydroksyloaminy, takim jak chlorowodorek hydroksyloaminy i podobne, w obecnosci zwiazku o charakterze zasadowym, ta¬ kiego jak pirydyna, wodorotlenek sodowy, octan sodowy itp. przy czym otrzymuje sie odpowiedni 3-oksym zwiazku z serii D o ogólnym wzorze 1. Wodorotlenek sodowy i octan sodowy stosuje • sie w postaci roztworów wodnych. Zwiazek z serii D o wzorze 2,' zawierajacy grupe ketonowa w pozycjit 3, mozna otrzymac poddajac reakcji zwiazek z serii D o wzorze 3, w którym R' ma wyzej podane znaczenie, z odpowiednim bezwodnikiem kwasowym., takim jak bezwodnik octowy, bezwodnik propionowy, bezwodnik maslo¬ wy, bezwodnik kaprylowy, i tym podobne, wytwa¬ rzajac dwuester z serii D o ogólnym wzorze 4, w którym R i R' maja podane znaczenie i który z kolei za pomoca odpowiedniej substancji zasa¬ dowej, takiej jak wodorotlenek metalu alkalicz¬ nego, przeprowadza sie w jednoester zwiazku z serii D o wzorze 2, zawierajacy grupe ketonowa w (pozycji 3. Ten sposób wytwarzania zwiazku o wzorze 2 jest opisany dla zwiazków z serii DL we fran¬ cuskim opisie patentowym nr 5 529M. Substancje wyjsciowe z serii D o wzorze 3 sa znane i mozna je wytwarzac znanymi sposobami. W nizej opisanych testach badano skutecznosc zapobiegania ciazy za pomoca zwiazków otrzymy¬ wanych sposobem wedlug wynalazku. Do wszyst¬ kich badan stosowano 3-oksym D-170-acetoksy- -13|3-etylo-17a-etynylogonen-4-onu. A. Skutecznosc hamowania jajeczkowania u szczurów. Od doroslych samic szczura pobierano codzien¬ nie rozmazy pochwowe, w celu okreslenia 4-dnio- wego cyklu rujowego. Wybranym samicom poda¬ wano badana substancje w 0,5 cm8 oleju sezamo- ¦ wego do przewodu pokarmowego w czasie diestrus i ponownie nastepnego dnia w czasie proetrus. Nastepnego dnia zwierzeta usmiercano, w czasie gdy normalnie jajeczka znajduja sie w blizszym segmencie jajowodu. Jajowody oddzielnie spluki¬ wano solanka na szkielko mikroskopowe. Poplu- 40 czyny z jajowodu badano pod mikroskopem bino- kularnym i jezeli stwierdzono obecnosc jajeczek okreslano ich stan i liczbe. Badana substancja wy¬ kazywala dzialanie hamujace jajeczkowanie u sa¬ mic szczura w dawkach tak niskich, jak 0,5 mg/kg, przy podawaniu doustnym w ciagu dwóch dni po¬ przedzajacych oczekiwane jajeczkowanie. Badano szczurów na kazda wielkosc dawki i nie stwier¬ dzono obecnosci ani jednego jajeczka w popluczy¬ nach z jajowodu po podaniu dawki co najmniej 0,5 mg/kg. W przypadku dawki 0,25 mg/kg, 4 z 5 szczurów badanych mialy normalne jajeczka w ja¬ jowodach. U piatego szczura nie stwierdzono ja¬ jeczkowania. Wyniki testu .podano w tablicy 1. Tablica 1 45 50 55 1 Dawka 1 dzienna mg/kg 0 0,25 0,5 ' 1,0 Liczba samic badanych Liczba samic jajeczkujacyeh 4 4 0 1 0 W celu porównania, uzyto do badan 3-oksym DL-17|3-acetoksy-13|3-etylo-17a-etynylogonen-4-onu. W tym przypadku dla uzyskania wyraznego ha¬ mowania jajeczkowania nalezalo podac dawke co najmniej 5 mg/kg tj. dziesieciokrotnie niz w przy¬ padku izomeru D. Wyniki podano w tablicy 1A. Tablica 1A Dawka dzienna mg/kg 1:0 ,0 ,0 Liczba samic badanych Liczba samic jajeezkujacych 4 2 0 65 B. Przerywanie wczesnej *ciazy u szczurów. Dojrzalym samicom szczura badano codziennie cytologie pochwy. Do samic z rozmazami przedru¬ kowymi dostawiano na noc samce /l samiec :1 sa¬ mica/. Nastepnego dnia rano badano cytologie pochwy i obecnosc nasienia w popluczynach z pochwy. Dzien, w którym zaobserwowano nasienie w popluczynach z pochwy przyjeto za pierwszy dzien zaplodnienia. Badana substancje podawano w oleju sezamowym przez zglebnik w ciagu pierw¬ szych 6 dni ciazy, a nastepnie 1(4 dnia szczury u- smiercano i badano zawartosc macicy. W przypad¬ ku, gdy badana substancje podawano dojrzalym sa¬ micom szczura doustnie w ciagu pierwszych 6 dni ciazy, implantacja nie nastepowala. Wynik ten uzyskiwano przy dawkach 410^20 mg/kg. Zahamo¬ wanie ciazy bylo calkowite przy dawkach liO imig/kg, aczkolwiek u jednej z siedmiu samic stwierdzono implantacje, byl to jeden zarodek, który zostal zresorbowany. Wyniki prób podano w tablicy 2.101 800 6 Tablica 2 Dawka dzienna mg/kg 0 Liczba badanych samic 7 7 7 Liczba samic implanto- wanych 1 0 Liczba zarodków | normal¬ nych 65 42 0 zresorbo- wanych 8 8 1 W celu (porównania, podawano 3-oksym DL-17[3- -acetoksy-13(3-etylo-17a-etynylogonen-4-onu w daw¬ ce 10 mg/kg. Zwiazek ten okazal sie nieskuteczny w zapobieganiu ciazy. Otrzymane wyniki podano w tablicy 2A. Tablica 2A Dawka dzienna mg/kg ' 1,0 ,0 ,0 Liczba badanych samic Liczba samic implanto- wanych 4 Liczba zarodków normal¬ nych 61 87 62 zresorbo- wanych 0 0 0 Nalezy zaznaczyc, ze badany zwiazek w postaci izomeru D wykazuje co najmniej 10-krotnie wiek¬ sza aktywnosc w procesie hamowania jajeczkowa- nia u samic szczura niz jego iracemiczny odpo¬ wiednik. Oprócz tego, badany zwiazek w postaci izomeru D jest skuteczny w procesie przerywa¬ nia wczesnej ciazy u samic szczura, kiedy to sub¬ stancja racemiczna okazuje sie calkowicie niesku¬ teczna. Uzyskane, nieoczekiwane wyniki ilustruja przydatnosc niniejszego wynalazku. Przyklad I. Wytwarzanie 3-oksymu D-17(3- -acetoksy-13'[3-etylo-17a-etynylogonen-4-onu. Roztwór 4,5 g D-17[3-acetoksy-13f3-etylo-17a-ety- nylogonen-4-onu-3 w 15 iml pirydyny i 2,0 g chlo¬ rowodorku hydroksyloaminy ogrzewa sie na lazni wodnej w ciagu 45 minut. Nastepnie calosc schla¬ dza sie i wlewa do duzej ilosci wody z lodemv po czym wytracony osad odsacza sie i suszy na po¬ wietrzu. Po krystalizacji z mieszaniny chlorku me¬ tylenu i etanolu otrzymuje sie 3-oksym-D-17P- -acetoksy-13(3-etylo-17a-etynylogonen-4-onu, o tem¬ peraturze topnienia 214—218°C i {a]D25+41°. Podobnie, zastepujac D-17(3-acetok!sy-13|3-etylo- -17a-etynylogonen-4-on-3 równowazna iloscia od¬ powiednich zwiazków wytwarza sie 3-oksym D-17(3- -kaproiloksy-il(3(3-etylo-r7a^etynylogonen^4-onu, 3- -oksym DHl7|3-kaprynoiloksyHlf7a-etynyloJl#-noran- drosten-4-onu oraz 3-oksym D-ilf7a-li7P-propionylo- k sy-19-noradrosten-4-onu. Przyklad II. Wytwarzanie D-3,17(3-dwuace- toksy-13|3-etylo-17a-etynylogonadienu-3,5/10/. Mieszanine 1,0 g D-13|3-etylo-17a-etynylo-17|3-hy- droksygonanj4-onu-3, 16 ml bezwodnika octowego, 4 ml chlorku acetylu i 0,4 ml pirydyny utrzymuje 40 45 50 55 60 sie w stanie wrzenia pod chlodnica zwrotna w ciagu 3 godzin, a nastepnie odparowuje rozpusz¬ czalniki pod zmniejszonym cisnieniem. Pozostalosc rozpuszcza sie w benzenie, a otrzymany roztwór przemywa sie woda, solanka i suszy. Nastepnie usuwa sie benzen i przez ucieranie z eterem na lazni z lodem otrzymuje sie krystaliczny D-3,17j3- -dwuacetoksy-;13(3-etylo-17a-etynylogonadien-3,5/10 o temperaturze topnienia 144—150°C. Podobnie, zastepujac D-13|3-etylo-17 -17(3-hydroksygonen-4-on-3 i bezwodnik octowy równowazna iloscia odpowiednio podstawionego alkoholu i odpowiedniego bezwodnika kwasowego, wytwarza sie D-S.np-dwukaproiloksy-Isp-etylo- -lTa-etynylogonadien-S^/lO/, D-3,17(3-dwukapryno- ilo.ksy-17a-etynylo-19-norandrostadien^3,5/10/ i D- -3,17|3-dwupropionyloksyJ17a-etynylo-19-norandro- ^ stadien-3,5/1'0/. Przyklad III. Wytwarzanie D-17(3-acetoksy- -13(3-etylo-17a-etynylogonen-4-onu-3. Do roztworu 0,35 g D-3,17(3-dwuacetoksy-13(3- -etylo-17a-etynylogonandienu-3,5/10/ w 60 ml me¬ tanolu i 10 ml czterowodorofuranu dodaje sie 10 ml metanolowego roztworu wodorotlenku potasowego. Po dodaniu roztworu, calosc miesza sie w tempe¬ raturze 0°C w atmosferze azotu w ciagu 1 godzi¬ ny. Nastepnie mieszanine wlewa sie do 400 ml solanki i neutralizuje 10% kwasem solnym. Po wy¬ odrebnieniu produktu eterem, otrzymuje sie po¬ zadany D-17P-acetoksy-13p-etylo-17a-etynylogonen- -4-on^3 o temperaturze topnienia 162—164°C. Podobnie, zastepujac D-3,17(3-dwuacetoksy-13(3- -etylo-17a-etynylogonadien-3,5/10/ równowazna ilos¬ cia odpowiednio podstawionego dienu, otrzymuje sie D-17P-kaproijloksy-13P-etylo-17a-etynylogonen- -4-on-3, D-17(3-kaprynoiloksy-'17a-etynylo-19-noran- drosten-4-on-3 oraz D-17a-etynylo-17(^propionylok- sy-19-norandrosten-4-on-3. PL PL PL PL PL PL PL