Przedmiotem wynalazku jest sposób otrzymywania kwasów a-aminobenzylofosfonowych i ich pochodnych o wzorze ogólnym 1, w którym R oznacza atom wodoru, alkil, aryl lub aralkil, zas R' oznacza atom wodoru, chlorowca, alkil lub grupe alkoksy. Dotychczas substancje te otrzymuje sie przez przylaczenie fosforynu dwualkilowego do wiazania podwójnego wegiel-azot w% zwiazkach typu zasad Schiffa. Np. na N-fluorosulfonyloaldimine w temperaturze -30°C dziala sie fosforynem dwualkilowym i calosc miesza przez 24 godziny. Powstaly produkt przylacze¬ nia izoluje sie ze srodowiska reakcji i oczyszcza przez destylacje, po czym poddaje kwasnej hydrolizie kwasem mrówkowym, otrzymujac ester dwualkilowy kwasu or-aminofosfonowego, który przeprowadza sie w jego chlorowodorek. Jezeli produkt przylaczenia hydrolizuje sie kwasem solnym, to uzyskuje sie kwas a-aminofosfonowy. Wydajnosc opisanego sposobu jest rzedu 80—90%. Inny sposób polega na tym, ze na N-alkilo- lub N-aryloaldiminy w temperaturze 100-140°C dziala sie fosforynem dwualkilowym i po czasie od 0,5-3 godzin otrzymuje sie z wydajnoscia 50-80% estry N-alkilo- badz N-arylo-a-aminofosfonowe. Jezeli przy grupie aminowej znajduje sie alkil to niemozliwe jest przeprowadzenie takiej pochodnej w wolny kwas a-aminofosfonowy. Znany jest równiez sposób, polegajacy na przylaczeniu fosforynu etylowego do hydrobenzamidu. Reakcje prowadzi sie w temperaturze 100°C, w ciagu 6 godzin. Przepuszczajac gazowy chlorowodór przez etanolowo-ete- rowy roztwór produktu przylaczenia rozklada sie go, izolujac chlorowodorek estru dwuetylowego kwasu a-aminobenzylofosfonowego z wydajnoscia 56%. Ponadto, odrebna grupa sposobów otrzymywania estrów dwualkilowych kwasów a-aminofosfonowych polega na reakcji kondensacji ftalimidobromoalkanów z sola sodowa fosforynu dwualkilowego oraz fosforynów dwualkilowych z ketonami lub aldehydami, w obecnosci amoniaku lub amin pierwszorzedowych. Reakcja kondensacji fosforynów dwualkilowych z ketonami lub aldehydami zachodzi w autoklawie w temperaturze 100°C, w czasie 6 do 10 godzin i z wydajnoscia 10-80%.2 97 585 Niedogodnoscia opisanych wyzej sposobów jest wieloetapowosc syntez, a tym samym duza czaso- i pracochlonnosc poszczególnych operacji, na ogól niska wydajnosc produktu koncowego, trudne do otrzymania substraty reakcji np. N-fluorosulfonyloaldimina i N-fluorosulfonyloizocyjanian oraz bardzo uciazliwe, drastyczne warunki jej przeprowadzania, ze wzgledu na koniecznosc stosowania wysokiej temperatury i wysokiego cisnienia. Ponadto, skutecznosc niektórych sposobów jest ograniczona tylko do pojedynczych przypadków. Celem wynalazku jest opracowanie wydajnego sposobu otrzymywania kwasów a-aminofosfonowych i ich pochodnych w mozliwie lagodnych warunkach, z prostych i tanich substratów oraz na drodze jednoetapowej przemiany, bez koniecznosci izolacji produktów posrednich. Sposobem wedlug wynalazku zwiazki o wzorze 1, w którym R oznacza atom wodoru, alkil, aryl lub aralkil, zas R' oznacza atom wodoru, chlorowca, alkil lub grupe a I koksy otrzymuje sie przez rozpuszczenie metalicznego sodu w fosforynie dwualkilowym i nastepnie dodanie aldazyny o wzorze ogólnym 2, w którym R' ma podane wyzej znaczenie, zwlaszcza benzaldazyny, p-metoksybenzaldazyny, p-metylobenzaldazyny lub p-bromobenzalda- zyny, po czym mieszanine reakcyjna miesza sie w podwyzszonej temperaturze korzystnie w temperaturze 80°C, a uzyskany ester wyodrebnia z mieszaniny poreakcyjnej i oczyszcza znanymi sposobami oraz ewentualnie, w zaleznosci od potrzeb, przeprowadza w jego chlorowodorek lub kwas a-aminobenzylofosfonowy znanymi sposobami. Zalety sposobu wedlug wynalazku polegaja na mozliwosci prowadzenia procesu w lagodnych warunkach i w krótkim czasie, bez koniecznosci izolowania produktów posrednich oraz na stosowaniu prostych i latwych do otrzymania produktów wyjsciowych reakcji. Sposób wedlug wynalazku ilustruja podane nizej przyklady. Przyklad I. 0,46 g (20 mM) metalicznego sodu rozpuszcza sie w 25 cm3 (180 mM) fosforynu dwuetylowego i dodaje 10,4 g (50 mM) benzaldazyny. Mieszanine reakcyjna miesza sie w temperaturze 80°C przez 3 godziny, zabezpieczajac przed dostepem wilgoci. Po odsaczeniu zawiesiny nadmiar fosforynu dwuetylo¬ wego oddestylowuje sie pod zmniejszonym cisnieniem, a pozostaly gesty olej rozpuszcza sie w 300 cm3 absolutnego eteru. Powstajacy osad saczy sie, a do roztworu dodaje sie roztwór suchego chlorowodoru w absolutnym eterze etylowym do odczynu silnie kwasnego i calosc pozostawia sie w temperaturze 0°C przez 10 godzin. Osad chlorowodorku estru dwuety1owego kwasu a-aminobenzylofosfonowego saczy sie, przemywa eterem etylowym i krystalizuje z mieszaniny etanol-eter etylowy. Wydajnosc 58%, t.t. = 158—159°C. Przyklad II. 0,46 g (20 mM) metalicznego sodu rozpuszcza sie w 25 cm3 (180 mM) fosforynu dwuetylowego i dodaje 13,4 g ( 50 mM) p-metoksybenzaldazyny. Mieszanine reakcyjna miesza sie w temperatu¬ rze 80°C przez 6 godzin, zabezpieczajac przed dostepem wilgoci. Po odsaczeniu zawiesiny nadmiar fosforynu dwuetylowego oddestylowuje sie pod zmniejszonym cisnieniem, a pozostaly gesty olej rozpuszcza sie w 50 cm3 kwasu octowego i po dodaniu 50 cm3 stezonego kwasu solnego ogrzewa sie do wrzenia przez 6 godzin. Przeprowadzajac izolacje kwasu a-amino-p-metoksybenzylofosfonowego znanymi sposobami otrzymuje sie czysty produkt z wydajnoscia 50%, o t.t. 279°C. Przyklad III. 10 mmol i metalicznego sodu rozpuszcza sie w 17 ml fosforynu dwuizopropylowego i dodaje 25 mmoli p-bromobenzaldazyny. Mieszanine reakcyjna miesza sie w temperaturze 60°C przez 3 godziny, do momentu rozpuszczenia sie azyny, zabezpieczajac przed dostepem wilgoci. Nastepnie nadmiar fosforynu dwuizopropylowego oddestylowuje sie z wrzacej lazni wodnej pod cisnieniem 1 mm Hg, a pozostaly gesty olej rozpuszcza sie w 50 ml kwasu octowego i 50 ml stezonego kwasu solnego oraz ogrzewa pod chlodnica zwrotna przez 45 minut. Powstaly hydrolizat odparowuje sie pod zmniejszonym cisnieniem do zaniku zapachu chlorowodoru, zas pozostalosc rozpuszcza sie w absolutnym etanolu, odsacza chlorek sodu, a do przesaczu dodaje tlenku propylenu i miesza sie do momentu, az wypadnie obfity osad kwasu p-bromo-a-aminobenzylofos- fonowego. Osad ten odsacza sie, przemywa alkoholem etylowym, suszy, a nastepnie krystalizuje przez rozpuszczenie w wodzie i wytracenie etanolem. Wydajnosc reakcji jest rzedu 92%, a temperatura topnienia koncowego produktu wynosi 267—269°C. PL