Przedmiotem wynalazku jest sposób otrzymywania pochodnych dwumerkaptotiadiazolu, szczególnie przydatnych do poprawy wlasciwosci smarnych olejów mineralnych i syntetycznych.Wymogi stawiane obecnie olejom smarnym sa bardzo duze, co powoduje, ze w zasadzie wszystkie oleje bazowe, mineralne czy syntetyczne, musza byc uszlachetniane przez wprowadzanie do nich róznych dodatków.Jedna z podstawowych cech olejów, zwlaszcza przekladniowych, która wymaga poprawy, jest smarnosc, wyrazajaca sie trwaloscia filmu olejowego w granicznych warunkach obciazenia.^ Dotychczas poprawa smarnosci odbywala sie na zasadzie dodawania do olejów chlorowcopochodnych alifatycznych, siarkowanych olejów nienasyconych lub innych zwiazków siarki. Szczególnie skuteczne sa w tym wzgledzie wlasnie polaczenia siarki, których efektywnosc jako czynników poprawiajacych smarnosc olejów jest najwieksza. Wiele jednak preparatów siarkowych stosowanych do wymienionych celów stanowi nierzadko polaczenia chemiczne blizej nieokreslone pod wzgledem budowy. Sa to czesto mieszaniny, które w mniejszym lub wiekszym stopniu dzialaja korodujaco na miedz, a nawet stal, co wymaga z kolei dodatku benzotriazolowych inhibitorów korozji. Zdarza sie, tez ze stosowane zwiazki wplywaja wprawdzie wydatnie na poprawe smarnosci, olejów, powodujac jednak równoczesnie pogorszenie wlasciwosci przeciwzuzyciowych smaru, w którym zostaly zastosowane.Celem wynalazku jest otrzymanie odpowiedniego srodka jako dodatku uszlachetniajacego oleje smarne mineralne i syntetyczne w zakresie poprawy ich smarnosci, eliminujacego podane wyzej niedogodnosci. Cel ten osiagnieto dzieki zastosowaniu dodatku uszlachetniajacego wedlug niniejszego wynalazku.Istota sposobu otrzymywania dodatku wedlug wynalazku polrga na tym, ze jako substancje surowcowa stosuje sie dwumerkaptotiadiazol, którego 1 mol przeprowadza sie za pomoca 2 moli wodorotlenku sodu lub potasu w sól, najlepiej w roztworze metanolowym i te nastepnie kondensuje sie w temperaturze wrzenia roztworu z 2 molami chlorooctanu izooktylu, badz chlorooctanami innych, wyzszych alkoholi, a nastepnie odfiltrowuje sie od wydzielonego chlorku sodu i oddestylowuje rozpuszczalnik.2 97 509 Sposób wedlug wynalazku polega wiec na syntezie organicznego, w pelni sprecyzowanego zwiazku siarki,* który cechuje sie dobra mieszalnoscia z olejami mineralnymi i syntetycznymi, na przyklad typu estrowego, duza zawartoscia siarki i tym samym aktywnoscia w rozumieniu poprawy wlasciwosci smarnych olejów, brakiem oddzialywania korodujacego na miedz czy stal, nawet w postaci 100% preparatu, a nadto inie wplywa na pogorszenie wlasciwosci przeciwzuzyciowych oleju w warunkach jego eksploatacji.Omawiane zwiazki, jak powiedziano, sa produktami kondensacji soli alkalicznych 2,5-dwumerkaptotiadia- zolu lub inaczej 2,5-dwutiolo-1,3,4-tiodiazolidyny, z chlorooctanami wyzszych alkoholi, zwlaszcza o rozgalezio¬ nych lancuchach, które przydaja pierscieniowi tiadiazolowemu cechy rozpuszczalnosci wolejach* Produkty kondensacji stanowia wiec estry kwasu tiadiazolo-bis(tiooctowego) których budowe przedstawiono w zalaczo¬ nym wzorze . Dodatek tych zwiazków do oleju w ilosci 2% zwieksza dla nich obciazenie zespawania, mierzone w aparacie czterokulowym, ze 130 do 220 kG. Dodatek 5% preparatu pozwala osiagnac dla tych samych olejów, smarnosc wyrazajaca sie obciazeniem zespawania wynoszacym 280 kG, zas dodatek 10% umozliwia uzyskanie olejów charakteryzujacych sie obciazeniem zespawania 420 kG. Obciazenie zespawania dla czystego preparatu przekracza mozliwosci diagnostyczne aparatu czterokulowego, tj. wynosi ono powyzej 800 kG. Jak podkreslono, oleje z tymi dodatkami nie wykazuja zadnego dzialania korodujacego i zachowuja swoje cechy przeciwzuzycio- we, co stanowi niewatpliwa zalete preparatu wedlug wynalazku.Podstawowy zwiazek do syntezy, w postaci dwumerkaptotiadiazolu, jest latwo dostepny. Otrzymuje sie go z siarczanu hydrazyny, który rozpuszcza sie w obliczonej ilosci wodorotlenku sodowego i energicznie mieszajac wprowadza w reakcje z podwójnie molowa iloscia dwusiarczku wegla. Reakcja jest egzotermiczna i stad dwusiarczek wprowadza sie do ukladu stopniowo. Po wkropleniu calej porcji dwusiarczku, calosc ogrzewa sie pod chlodnica zwrotna, az do uzyskania pelnego sklarowania, a nastepnie ochladza i zakwasza roztwór kwasem solnym, pod wplywem którego wytraca sie wolny dwumerkaptotiadiazol. Po silnym ochlodzeniu zwiazek odfiltrowuje sie, przemywa zimna woda i suszy. Temperatura topnienia 168°C Rozpuszczalnosc w wodzie: 0,63%/2o°c i7,86%/5o°C.Przyklad I. 80 g wodorotlenku sodu (2 mole) rozpuszcza sie na goraco w 520 cm* alkoholu metylowego, a nastepnie dodaje sie 150 g dwumerkaptotiadiazolu (1 mol), który z obecnym w ukladzie NaOH wytwarza rozpuszczalna w metanolu sól. Do tak przygotowanego roztworu wprowadza sie 413 g chlorooctanu izooktylowego (2 mole) i calosc ogrzewa sie do wrzenia pod chlodnica zwrotna przez okres okolo 16 godzin. Po ochlodzeniu, odfiltrowuje sie wydzielony chlorek sodu, a z przesaczu pddestylowuje sie metanol, poczatkowo pod cisnieniem atmosferycznym, a przy koncu pod cisnieniem zmniejszonym, doprowadzajac koncowa tempera¬ ture do okolo 200°C. Pozostaly zóltawo-brunatny olej stanowi wlasciwy produkt. Jego masa czasteczkowa wynosi 490, zawartosc siarki 19,59%, azotu 5,73%. Zwiazek ma wspólczynnik zalamania swiatla n D = 1,505, a gestosc 1,088. Zwiazek rozpuszcza sie wolejach mineralnych i olejach syntetycznych. Przy dodatku 5% zwieksza smarnosc oleju o okolo 100%. Stygnosc czystego zwiazku wynosi -15°C,napiecie powierzchniowe w temperaturze 20°C 37,8 dyn/cm. Lepkosci czystego zwiazku wynosza odpowiednio: 247 cSt/2o°c, 37 cSt/5o°c i8cSt/100°C. Zwiazek wstanie czystym moze byc zastosowany jako olej przekladniowy klasy EPL.Nadaje sie tez jako dodatek do uszlachetniania smarów stalych.Przyklad II. 112 g wodorotlenku potasowego (2 mole) rozpuszcza sie na goraco, pod chlodnica zwrotna, wokolo 550 cm3 metanolu, dodaje 150 g dwumerkaptotiadiazolu ( 1 mol) i po rozpuszczeniu wprowadza sie 470 g chlorooctanów izodecylowych, otrzymanych na drodze estryfikacji izoalkoholi Cirj, pochodzacych z procesu Okso, za pomoca kwasu chlorooctowego. Calosc ogrzewa sie do wrzenia przez okolo 16 godzin. Po ochlodzeniu odfiltrowuje sie wydzielony chlorek sodu, po czym z przesaczu oddestylowuje sie pod cisnieniem atmosferycznym, a przy koncu destylacji pod próznia, alkohol metylowy. Pozostaly, ciemno zabarwiony olej jest dobrze rozpuszczalny w cieczach organicznych, i sluzyc moze jako srodek do poprawy smarnosci olejów naturalnych, syntetycznych oraz smarów stalych. Masa czasteczkowa oleju 546, zawartosc siarki 17,58%. PL