Przedmiotem wynalazku jest przeslona promieni Roentgena sluzaca w lekarskiej diagnostyce do ogranicze¬ nia pola promieniowania. ¦ .W dwóch glównych dziedzinach diagnostycznego zastosowania promieni rentgenowskich, przy przeswietla¬ niu i przy zdjeciach rentgenowskich szczególnie wazna jest regulacja przekroju poprzecznego wiazki promieni o odpowiednich wymiarach skierowanej na badana czesc ciala. Powszechnie stosowane przeslony promieniowa¬ nia sa wykonane w ten sposób, ze skladaja sie z pary plyt, korzystnie olowianych, siinie oslabiajacych promieniowanie i ustawionych w dwóch prostopadlych do siebie kierunkach, które to plyty „wycinaja" pole promieniowania. Te dwa ustawione prostopadle w stosunku do siebie elementy ograniczajace, powoduja, ze wiazka promieni ma prostokatny przekrój poprzeczny. Plyty poruszaja sie równoczesnie w stosunku do linii srodkowej wiazki promieni, symetrycznie do tak zwanego promienia glównego, zblizajac sie lub oddalajac od niego.Ze wzgledu na to, ze w zródle promieniowania rentgenowskiego — lampie rentgenowskiej, promieniowanie wychodzi nie tylko z ogniska, lecz równiez z innych czesci lampy rentgenowskiej — z talerzyka i trzonka anody oraz, ze scianek lampy, to waznym zadaniem przeslony promieniowania, oprócz juz wspomnianej regulacji wymiarowej jest usuniecie mozliwe maksymalnie promieniowania pozaogniskowego. To promieniowanie poza og¬ niskowe powoduje na obrzezach pola promieniowania powstawanie zaklócajacych pólcieni i wplywa niekorzyst¬ nie na jakosc obraza Obraz promieniowania wychodzacy z ogniska staje sie niewyrazny i nieostry. Wystepuje równiez nadmierne napromieniowanie badanych chorych. Zadaniem przeslony promieni jest wyeliminowanie tych zjawisk poprzez usuniecie promieniowania pozaogniskowego i ograniczenie do nieznacznego wydluzenia sie strefy pólcieni wynikajacych ze skonczonego rozmiaru ogniska.Zmniejszenie promieniowania pozaogniskowego osiaga sie w ten sposób, ze przeslony ograniczaja wiazke promieni nie tylko w jednej plaszczyznie (jednoplaszczyznowa przeslona promieni), lecz w kilku plaszczyznach, przez co ksztalt dzialajacej przeslony jest stozkowy. Powstaja wiec ograniczajace przeslony w dwóch plaszczyz¬ nach (przeslony podwójne), a nastepnie przeslony podwójne takie, które posiadaja dalsza trzecia pare przeslonek okienkowych ograniczajacych promieniowanie, których elementy sa ustawione na osi otworu2 93783 wylotowego promieni w kolpaku lampy rentgenowskiej. Sa to tak zwane przeslonki glebokiego promieniowania. « Zmniejszenie strefy pólcienia ogniska uzyskuje sie glównie przez znajdujaca sie najdalej przeslonke promieni, podczas gdy zmniejszenie stref pólcienia pochodzacych z promieniowania pozaogniskowego, jak równiez mozliwe maksymalne usuniecie promieniowania pozaogniskowego mozna osiagnac wykorzystujac mozliwosci istniejace wewnatrz kolpaka lampy poprzez elementy ograniczajace lezace najblizej w stosunku do ogniska. ' Rózne normy i instrukcje dotyczace ochrony radiologicznej w zwiazku ze stosowaniem najprostszych, przenos¬ nych urzadzen rentgenowskich nakazuja stosowanie podwójnych przeslon, a w miare mozliwosci przeslon glebokiego promieniowania.Dalszym zadaniem przeslon promieniowania jest ulatwienie regulaqi lub centrowanie pola promieniowa¬ nia. Cel ten osiaga sie w ten sposób, ze pole naswietlone przez wiazke promieni rentgenowskich oswietla sie swiatlem lampy zarowej. Jesli oba pola, pole promieniowania rentgenowskiego i centrujace pole swietlne pokryja sie przy kazdym otworze przeslony, to zadzialaja tu tak zwane przeslony swiatla projekcyjnego wykonane tak, ze na drodze pomiedzy obiema plaszczyznami ograniczajacymi pole zostaje umieszczone lustro z materialu o niewielkim tlumfeniu promieniowania, które rzuca w ten sposób wiazke swietlna ze zródla swiatla umieszczo¬ nego po stronie przeslony ochronnej na miejsce tej wiazki swietlnej, ze potencjalny obraz zródla swiatla pada na obszar ogniska promieni Roentgena.NWT|bnj^zedaniem przeslony promieni jest umozliwienie umieszczenia odpowiednich filtrów. Stosowane wdiagnostyce -promieniowanie rentgenowskie jest przewaznie tak zwanym promieniowaniem hamowania, które zawiera skladowe fal róznych dlugosci. Zakonczenie widma w obszarze fal krótkich jest ostre, jednak widmo to rozciaga sie nieprzerwanie az wchodzi w obszary dlugofalowe. Dlugofalowe promieniowanie rentgenowskie prawie lub tez zupelnie nie bierze udzialu w otworzeniu obrazu, jednakze znacznie zwieksza napromieniowanie chorego. Dlatego tez normy ochrony radiologicznej nakazuja, aby promieniowanie rentgenowskie wywolane przez zastosowanie róznych napiec przechodzilo przez odpowiednie filtry promieni. Zakres napiecia stosowany powszechnie w diagnostyce wynoszacy 40—125 ewentualnie do 150 kV, powoduje koniecznosc wymienienia kilku filtrów tak, aby wspomniany zakres napiec wzbudzania mógl byc podzielony na trzy lub cztery odcinki. « W granicach zas tych odcinków dla kazdego z nich musi byc przeznaczony filtr o pewnej wartosci minimalnej.Przeslony promieni spelniaja te zadani? w rózny sposób. Istnieje mozliwosc umieszczenia filtra promienio¬ wania po stronie wyjsciowej przeslony, lecz trudnosc takiego wykonania polega na tym, ze filtr promieniowania ze wzgledu na projekcje swiatla musi byc przezroczysty. Dla przezroczystych filtrów promieniowania uzywa sie przewaznie cienkich warstw wytworzonych przez naparowanie metalu na przezroczyste powierzchnie nosne i utworzonych z pierwiastków o wysokiej liczbie porzadkowej.Oprócz trudnosci produkcyjnych metoda ta ma te wade, ze dld warstwy filtrujacej w tym zakresie napiecia nie mozna stosowac korzystnego aluminium i miedzi. Inna mozliwosc stanowi umieszczenie filtra przed otworem wejsciowym przeslony promieni. W przypadku takiego umieszczenia nie jest naturalnie mozliwe zastosowanie przeslonki glebokiej. Obie stosowane metody posiadaja jeszcze te wade, ze filtry przewidziane dla róznych zakresów napiecia trzeba zmieniac recznie. Osoba obeznana ze zmienianiem napiecia lampy rentgenowskiej dokonuje zmiany filtra w aparacie sterujacym, ustawionym w oddzielnym od zródla promieniowania pomieszcze¬ niu co w skutkach czesto doprowadza do pomylek, do uzycia niewlasciwych filtrów a z tym i nie wlasciwej ekspozycji. Aby usunac te wade personel obslugujacy przerywa na krótki czas stosowanie filtrów, przez co nie wchodzi w kolizje z przepisami o ochronie radiologicznej, które opracowano w wyniku wnikliwych rozwazan.Automatyczna wymiana filtrów nie zostala dotychczas rozwiazana w znanych przeslonach, a zwlaszcza w prze¬ slonach glebokiego promieniowania. Przyczyna tego bylo miedzy innymi to, ze mechaniczne zamykanie wymuszone pomiedzy dotychczas wykonywanymi przeslonami—otworami przeslon promieni, jak równiez urzadzenia napedowe, uniemozliwialy umieszczenie urzadzenia dla zmiany róznego rodzaju filtrów.Celem wynalazku jest wyeliminowanie promieniowania pozaogniskowego, ulatwienie regulacji pola promie¬ niowania oraz wprowadzenie automatycznego systemu zmiany filtrów.Istota wynalazku polega na tym, ze regulowana przeslona promieni Roentgena ma umieszczona na obrotowym ramieniu, zblizona do ogniska przeslonke gleboka ograniczajaca promieniowanie, przy czym to obrotowe ramie jest mechanicznie sprzegniete z pozostalymi przeslonkami zwyklymi a rama podtrzymujaca filtry umieszczona jest pomiedzy plaszczyznami sasiednich przeslonek.Rozwiazanie wedlug wynalazku zapewnia skuteczne ograniczenie promieniowania pozaogniskowego, przy czym urzadzenie obrotowe umozliwia umieszczenie automatycznie uruchamianego urzadzenia do zmieniania filtrów. Dalsza cecha charakterystyczna jest tu umieszczenie ruchomej ramy filtrów zawierajacej kilka róznych filtrów promieniowania, na której znajduja sie elementy otwierajace i zamykajace zestyki, polaczone elektrycznie z regulatorem wysokiego napiecia generatora rentgenowskiego, przy czym urzadzenie uruchamiajace rame filtrów jest elektrycznie polaczone z przelacznikiem wysokiego napiecia generatora rentgenowskiego. Rozwiazanie wedlug wynalazku pozwala na automatyczne wlaczenie filtrów promieniowania dobranych do róznych zakresów wysokiego napiecia.93783 3 Duza zaleta wynalazku jest wprowadzenie kulisy, jako polaczenia mechanicznego przy ramieniu przeslonki glebokiej. Równiez korzystna postacia realizacji rozwiazania wedlug wynalazku jest to, ze przesuwanie ramy filtrów jest liniowe.Wynalazek mozna równiez stosowac w róznych postaciach wykonan przeslony promieni, np. niezaleznie od tego, czy uruchomienie przeslony odbywa sie mechanicznie, elektrycznie, lub ewentualnie pneumatycznie, lub czy nastawienie rozmiaru pola przeslony jest automatyczne. Kolpak przeslony promieniowania moze miec po stronie wylotu elementy do mocowania urzadzen dodatkowych. Równiez jest mozliwe wyposazenie urzadzenia projekcyjnego w wylacznik czasowy lub w aparat migowy.Przedmiot wynalazku jest uwidoczniony w przykladzie wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedsta¬ wia w przekroju przeslone promieni umieszczona na lampie rentgenowskiej, fig. 2 zas — rame zawierajaca filtry i polaczenie regulatora napiecia.Na fig. 1 przedstawiono tylko jeden z rozmiarów plyt tworzacych przeslonki promieniowania, których kierunek ruchu jest zgodny z plaszczyzna rysunku, natomiast wystepujacy pionowy kierunek ruchu nie jest przedstawiony. Plyty tego kierunku znajduja sie w plaszczyznie przesunietej o pare milimetrów. W czesci szkicowego rysunku kolby lampy rentgenowskiej 1, anoda lampy rentgenowskiej oznaczona jest cyfra 2, a szkicowy obraz optyczny umieszczonego tu ogniska promieniowania rentgenowskiego cyfra 3. Pokazany w przekroju czastkowym stozek 4 promieni rentgenowskich wychodzi z kolby lampy rentgenowskiej przez otwór wylotowy 5. Na kolbie 1 lampy rentgenowskiej umieszczony jest kolpak 6. Przeslonka gleboka 7 wchodzi w otwór wylotowy 5 promieniowania. Przeslonka srodkowa 8, jak równiez oddalona od ogniska przeslonka 9 sa wzajemnie polaczone z ramieniem 10 mocujacym te przeslonki, jak tez z ramieniem laczacym 11. Ramie 10 jest równoczesnie polaczone mechanicznie z przytrzymujacym przeslonke glebokim ramieniem obrotowym 12 w postaci kulisy, która pokazuje rysunek na fig. 1.Lustro 13 rzuca swiatlo lampy projekcyjnej 14, jako potencjalny obraz optyczny na miejsce ogniska 3 promieniowania rentgenowskiego. Rama 15 sluzy do zamocowania filtrów 16. Na fig. 2 przedstawiono schematycznie trzy pola filtrów 16 rozmieszczone w ramie 15, jak równiez znajdujace sie na ramie kulaki 17 wlaczajace i wylaczajace zestyki 18. Zestyki 18 sa polaczone elektrycznie poprzez przewód laczeniowy 19 z jednostka sterujaca 20 przelacznika grupowego wysokiego napiecia 21 generatora rentgenowskiego. Równiez przez to polaczenie elektryczne 19 jednostka sterujaca z urzadzeniem uruchamiajacym 22 ramy filtrów jest polaczona z silnikiem elektrycznym.Urzadzenie zlozone: z kulaków 17, z zestyków 18, z polaczenia elektrycznego 19, przelacznika grupowe¬ go wysokiego napiecia i urzadzenia 22 uruchamiajacego rame filtrów, tworzy obwód automatycznej regulacji, za pomoca którego rama filtrów 15 w zaleznosci od nastawionego zakresu napiecia ustawia sie w odpowiedniej pozyqi na drodze 4 stozka promieni rentgenowskich zawsze z odpowiednim filtrem. ' Rama filtrów 15 znajdujaca sie w sasiedztwie przeslonki srodkowej 8 dzieki umieszczeniu jej pomiedzy ta przeslonka, a oddalona od ogniska przeslonka 9, sprawia, ze uruchomienie przeslonki glebokiej 7 wedlug wynalazku odbywa sie przez odchylenie podtrzymujacego ja ramienia odchylnego 12, przez co powstaje dostatecznie duzo miejsca na umieszczenie ramy filtrów. PL