Przedmiotem wynalazku jest metalowa pokrywka i sposób wytwarzania metalowej pokrywki do za¬ mykania pojemnika oraz urzadzenie do wytwarza¬ nia metalowej pokrywki do zamykania pojem¬ nika.Znane sa setki proponowanych rozwiazan osiag¬ niecia prostego otwierania puszek, których po_ krywki mozna otwierac za pomoca palca, to jest recznie, bez koniecznosci stosowania pomocniczych przyrzadów. W rozwiazaniach tych zastosowane sa scianki i pokrywki pojemników, które maja linie oslabienia lub naciecia okreslajace miejsce oddzie- rania pasków lub plytek, wpychanych lub wywa¬ zanych z pojemnika, pokrywki zamykajace tego ty¬ pu sa przykladowo opisane w patentach USA nr nr 2 176 898, 3 227 304, 3 246791, 3 355 058, 3 334 775, 3 401436, 2187 433, 2 289452, 2 312 358, 2 312 359, 2 119 533, 2120186. Tego typu pokrywki wymagaja czasami stosowania sztywnych przyrzadów, takich jak przebijak lub widelki, do zerwania plytki wzdluz nacietej linii. Kilka z tych rozwiazan po¬ krywek zawiera wypuklosci, które sluza do ulat¬ wienia otwarcia usuwanej czesci przez nacisniecie lub podwazanie tych wypuklosci. Znane jest for¬ mowanie linii oslabienia w postaci lamliwego szwu w zamykajacych pokrywkach pojemników przez przemieszczanie metalu wzdluz jednego boku tej linii pod katem prostym do poczatkowo nietloczo- nej powierzchni pokrywki pojemnika w taki spo¬ sób, ze krawedz okreslajaca obrzeze usuwanej cze- 2 sci jest pod odpowiednia krawedz nieusuwalnej cze¬ sci scianki i ma gwaltowna zmiane grubosci prze¬ kroju scianki, jak opisano w patencie USA nr 3 362 569. W patencie tym opisano, ze usuwalna czesc scianki pokrywki ma wieksza odpornosc na rozerwanie lamliwego szwu niz na rozdzielenie w wyniku dzialania sily przylozonej do zewnetrznej powierzchni usuwanej czesci. Zostalo jednak stwierdzone, ze przemieszczajacy sie metal moze io spowodowac uszkodzenia lub przypadkowe zrywa¬ nie formowanego lamliwego szwu, zwlaszcza w utwardzonym metalu po obróbce cieplnej i zgnio¬ cie. Inne rozwiazanie podane w patencie USA nr 2187 433 polega na tym, ze utworzona jest osla- biona pocieniona czesc w sciance pojemnika £rzez pocienienie scianki pomiedzy zaokraglonym naroz¬ nikiem ruchomej matrycy oraz powierzchnia ma¬ trycy ustawiona pod katem 45° do osi ruchu ru¬ chomej matrycy. Inne rozwiazania formowania oslabionych obszarów opisane sa w patentach USA nr nr 3 291 336, 3 434 623, 3 698 590 i 3 693 827.Zadne z tych rozwiazan nie moze spelnic suro¬ wych i calkowicie powiazanych ze soba ekono¬ micznych i wytwórczych kryteriów, niezbednych do rozpowszechnienia pojemników na napoje orze¬ zwiajace itp.Jak wynika z zacytowanych powyzej patentów, dlugo poszukiwano zamykajacej pokrywki pojem¬ nika lub scianki pojemnika z usuwalna czescia, która mozna wgniatac do wewnatrz z pokrywki lub 8938489 384 3 4 scianki bez potrzeby dolaczania do usuwalnej cze¬ sci osobnego przyrzadu lub odciaganego' jezyczka.Celem wynalazku jest usuniecie wad i niedo¬ godnosci rozwiazan opisanych powyzej oraz opra_ cowanie konstrukcji i sposobu wytwarzania zamy¬ kajacych pokrywek, które mozna otwierac recz¬ nie i które nie tylko ze przekraczaja ostre i obec¬ nie dyktowane przez konkurencje handlowe, ekono¬ miczne i wytwórcze kryteria, ale takze spelniaja wszystkie obecnie istniejace oparte na ekologii rza¬ dowe przepisy.Cel wynalazku zostal osiagniety przez to, ze me¬ talowa zamykajaca pokrywka, brzeg otwierajacej plytki ma plaska górna powierzchnie, która na koncu styka sie z ukosna powierzchnia okreslaja¬ ca wewnetrzna krawedz brzegu sasiedniej odksztal¬ conej czesci w pierwszym wystawionym na zew¬ natrz narozniku, a drugi brzeg ma dolna powierzchnie ustawiona w jednej plaszczyznie z górna powie¬ rzchnia pierwszego brzegu i która na koncu styka sie z górna ukosna powierzchnia okreslajaca ze¬ wnetrzna krawedz pierwszego brzegu w drugim narozniku. Narozniki usytuowane sa z ustalonym przesunieciem okreslajac za pomoca zakladki sze¬ rokosc lamliwego szwu, zas jednolita odksztalcona czesc wystaje na zewnatrz pokrywki w poblizu lamliwego szwu i przystosowana jest do przemiesz¬ czania drugiego brzegu wzgledem pierwszego brze¬ gu w wyniku skierowanego do wewnatrz nacisku palcem, przez co jxlksztalca sie lamliwy szew i za¬ poczatkowuje sie jego zrywanie, umozliwiajac we¬ pchniecie do wewnatrz oddzielonej otwierajacej plytki.Sposób wytwarzania metalowej pokrywki do za¬ mykania pojemnika, która ma co najmniej jedna odchylona otwierajaca plytke i wystajaca na ze¬ wnatrz odksztalcona czesc, która jednolicie pola¬ czona jest z plytki za pomoca szwu i dobranym ksztalcie, w którym istnieja szczatkowe napreze¬ nia polega na tym,.ze wprowadza sie blache me¬ talowa pomiedzy pierwsza matryce majaca pierw¬ sza plaska bazowa powierzchnie i ukosna plaska wytlaczajaca metal powierzchnie, które tworza pierwszy zaokraglony naroznik w miejscu ich prze¬ ciecia i druga o odpowiednim ksztalcie matryce majaca pierwsza plaska bazowa powierzchnie oraz druga ukosna zasadniczo plaska wytlaczajaca po¬ wierzchnie, które tworza drugi zaokraglony naroz¬ nik w miejscu ich przeciecia, oraz pomocnicza ma¬ tryce usytuowana po tej samej stronie blachy, co pierwsza matryca i majaca ksztaltujaca metal ba_ zowa powierzchnie zwrócona ogólnie w tym sa¬ mym kierunku, co pierwsza powierzchnia pierw¬ szej matrycy i poprzecznie przesunieta wzgledem pierwszej powierzchni drugiej matrycy. Nastepnie przesuwa sie liniowo pierwsza matryce w kierun¬ ku drugiej matrycy odpowiednio zblizajac pierw¬ sza i druga powierzchnie pierwszej matrycy do drugiej i pierwszej powierzchni drugiej matrycy, przy czym pierwszy i drugi naroznik tych matryc przesuniete sa poprzecznie wzgledem siebie, powo¬ dujac przez to zacisniecie blachy dla przemieszcze¬ nia czesci metalu tej blachy zasadniczo pod katem prostym do jej pierwotnie po nietloczonej powierz¬ chni przez dzialaniepierwszych plaskich powierzchni pierwszej i drugiej matrycy i poprzeczne wytla*- czanie czesci metalu blachy w miejscu jego prze¬ mieszczania dzieki wspólnemu dzialaniu pierw¬ szych i drugich powierzchni pierwszej i drugiej matrycy tworzac lamliwy szew, zatrzymuje sie ruch matrycy, gdy pierwsza plaska powierzchnia pierwszej matrycy znajdzie sie w jednej plaszczyz¬ nie z pierwsza plaska powierzchnia drugiej ma¬ trycy, a nastepnie przesuwa sie liniowo pomocni¬ cza matryce w kierunku drugiej matrycy przesu¬ wajac jej bazowa powierzchnie do z góry ustalo¬ nego wzdluznie odsunietego polozenia w stosunku do pierwszej powierzchni drugiej matrycy w kie¬ runku ruchu matrycy, tworzac odksztalcona czesc za pomoca wspóldzialania tych matryc.Zgodnie z wynalazkiem skonstruowano urzadze¬ nie do wytwarzania zamykajacej pokrywki pojem¬ nika, które zawiera pierwsza matryce majaca pierwsza zasadniczo plaska bazowa powierzchnie oraz druga ukosna zasadniczo plaska wytlaczajaca metal powierzchnie, które tworza pierwszy zaokra¬ glony naroznik w miejscu ich zlaczenia, druga od¬ powiednio uksztaltowana matryce majaca pierw¬ sza zasadniczo plaska bazowa powierzchnie i dru¬ ga ukosna zasadniczo plaska wytlaczajaca metal powierzchnie, które tworza drugi zaokraglony na¬ roznik w miejscu ich polaczenia, oraz dodatkowa matryce majaca ksztaltujaca metal bazowa po¬ wierzchnie zwrócona ogólnie w tym samym kie¬ runku co pierwsza powierzchnia pierwszej matry¬ cy i przesunieta poprzecznie w stosunku do pierw¬ szej powierzchni drugiej matrycy, przy czym pierwsza matryca i pomocnicza matryca sa linio¬ wo przesuwane wzgledem drugiej matrycy. Pierw¬ sza i druga powierzchnia pierwszej matrycy sa ogólnie przeciwlegle usytuowane wzgledem drugiej i pierwszej plaszczyzny drugiej matrycy oraz pierwszy i drugi naroznik matryc sa poprzecznie przesuniete wzgledem siebie, przez co ruch ma¬ tryc oraz pomocniczej matrycy w kierunku bla¬ chy metalowej pokrywki znajdujacej sie miedzy nimi do polozenia zacisnietego matryc, w którym pierwsza plaska powierzchnia pierwszej matrycy lezy zasadniczo w tej samej plaszczyznie co pierw¬ sza plaska powierzchnia drugiej matrycy, a bazo¬ wa powierzchnia pomocniczej matrycy jest wzdluz¬ nie przesunieta wzgledem pierwszej powierzchni drugiej matrycy w kierunku ruchu matrycy po¬ wodujac przemieszczanie czesci blachy zasadniczo pod katem prostym do pierwotnie nietloczonej jej powierzchni dzieki zadzialaniu pierwszych plaskich powierzchni pierwszej i drugiej matrycy oraz po¬ wodujac poprzeczne wytlaczanie czesci metalu bla¬ chy w obrebie jej przemieszczania dzieki wspól¬ nemu dzialaniu pierwszych i drugich powierzchni pierwszej i drugiej matrycy, tworzac lamliwy szew, a takze tworzac odksztalcalna czesc przez wspól¬ ne dzialanie pierwszej powierzchni drugiej matry¬ cy oraz bazowej powierzchni pomocniczej matrycy.Zaleta wynalazku jest to, ze pokrywki pojemni, ków charakteryzuja sie duza niezawodnoscia dzia¬ lania, wymagiaja stosowania znacznie mniejszych ilosci metalu oraz moga byc wytwarzane przy mi¬ nimalnej ilosci faz operacyjnych oraz duzych wy¬ daj nosciach produkcyjnych stosujac proste oprzy- 40 45 50 55 6089 384 a * rzadowanie. Dalsza zaleta jest to, ze pojemnik z za¬ mocowana na nim zamykajaca pokrywka mozna otwierac stosujac niewielki nacisk palcem, bez uzy¬ cia pomocniczych narzedzi i unikajac obiekcji opar¬ tych na ekologii odnosnie obecnie stosowanych po¬ krywek z odginanym jezyczkiem dzieki skierowa¬ nemu do wewnatrz wepchnieciu otwierajacej plytki o wymiarach wiekszych niz powstajacy otwór w sciance lub pokrywce pojemnika.Przedmiot wynalazku jest uwidoczniany w przy¬ kladzie wykonania na rysunku, ¦• na którym fig. 1 przedstawia zamykajaca pokrywke w widoku z gó¬ ry, fig. 2 — powiekszony przekrój wzdluz linii 2—2 na fig. 1, fig. 3 —zamykajaca pokrywke zamocowa¬ na na pojemniku w powiekszonym przekroju, przy czym uwidoczniono nacisk palcem na wypukla na zewnatrz plytke dla zapoczatkowania zrywania lamliwego szwu w pokrywce pojeminika, fig. 4 — przekrój podobny do pokazanego na fig. 3 z tym, ze ukazuje on pokrywke pojemnika po otwarciu fig. 5 — alternatywny przyklad wykonania zamykajacej pokrywki w widoku perspektywicznym, fig. 6 — przekrój osiowy zamykajacej pokrywki pokazanej na fig. 5, fig 7 — urzadzenia w przekroju sluzace do formowania pokrywki, fig. 8 — w powiekszeniu czesciowy przekrój czesci urzadzenia pokazanego na fig. 7 ilustrujac posrednia faze formowania lamli¬ wego szwu w pokrywce pojemnika, fig. 9 — prze¬ krój podobny do pokazanego na fig. 7 i ilustru_ jacy dalsze przesuniecie matryc podczas formowa¬ nia lamliwego szwu, fig. 10 — czesc korzystnego przykladu wykonania pokrywki pojemnika w po¬ wiekszonym przekroju, fig. 11 — nastepny przy¬ klad zamykajacej pokrywki w widoku z góry, fig. 12 — powiekszony czesciowy przekrój wzdluz linii 12—12 na fig. 11, fig. 13 — urzadzenie w prze¬ kroju do formowania lamliwego szwu w pokrywce pojemnika pokazanej na fig. 11, fig. 14 — w po¬ wiekszeniu czesciowy przekrój przyrzadów poka¬ zanych na fig. 13 oraz fig. 15, 16 i 17 przedsta¬ wiaja w powiekszeniu czesciowe przekroje, podobne do pokazanego na fig. 14, które ukazuja przykla¬ dowo alternatywne ksztalty matryc stosowanych do formowania zamykajacych pokrywek pojemników.Na rysunku na fig. 1 i 2 pokazana jest zamyka¬ jaca pokrywka 10 pojemnika lub puszki, która za¬ wiera zasadniczo plaska srodkowa scianke 12, ob¬ wodowy rowek 14 wokól tej scianki, pionowa scianke 16 lezaca na zewnatrz rowka, kolnierz 18 rozciagajacy sie na zewnatrz od górnej pionowej scianki oraz zamknieta krawedz 20 zaczynajaca sie na zewnetrznym koncu kolnierza. Taka ogólna kon¬ strukcja obwodowo zagietych pokrywek jest typo¬ wa dla zamykajacych pokrywek przystosowanych do zamykania zasadniczej czesci pojemnika za po¬ moca podwójnej operacji laczenia.Dla ulatwienia zrozumienia przedmiotu wynalaz¬ ku oraz dla jasnosci zastosowano okreslenia do wewnatrz i na zewnatrz, które opisuja kierunki w stosunku do wnetrza i na zewnatrz cylincjrycznego pojemnika zaopatrzonego w zamykajaca pokrywke.Wedlug wynalazku zamykajaca pokrywka 10 za¬ wiera dalej co najmniej jedna a korzystnie dwie do wewnatrz odginane otwierajace plytki 22 o ta¬ kich samych wymiarach okreslonych przez linie oslabienia w postaci lamliwych szwów 24 w srod¬ kowej sciance 12. Plytki 22 sluza do otwierania pojemnika, na którym zamocowana jest pokrywka , za pomoca zagiecia ich do wewnatrz pojem- nika dla utworzenia otworu nalewajacego i/lub otworu odpowietrzajacego w pokrywce. W przy¬ kladzie wykonania na fig. 1^4 kazdy lamlrwy szew 24 moze miec ksztalt litery C z mostkiem metalu pomiedzy jego koncami, który tworzy prze. gub 26 przeciwdzialajacy zupelnemu oddzieleniu otwierajacej plytki 22 od pokrywki 18 pojemnika.Przegub 26 pomiedzy koncami lamliwego szwu 24 moze byc lekko oslabiony przez - linie plytkiego naciecia itp.* ale dla pewnych zastosowan moze nie byc oslabiony. W razie przypadkowego rozerwa!- nia szwu 24 na skutek nadmiernego cisnienia wewnatrz pojemnika, przegub^ 26 zapobiega przed calkowitym oddzieleniem plytki 22 od pokrywki 16.Przegub 26 takze zwykle - przeciwdziala spadnie¬ ciu plytki 22 do pojemnika po wgnieceniu jej do wewnatrz.Cecha pokrywki pojemnika skonstruowanej we¬ dlug wynalazku jest to, ze co najmniej brzeg 28 otwierajacej plytki 22 w poblizu lamliwego szwu 24 jest przesuniety w stosunku do sasiadujacego brzegu 30 srodkowej scianki 12 po drugiej stro¬ nie szwu w ten sposób, ze przeciwlegle powie¬ rzchnie tych dwu brzegów 28 i 30 umieszczone sa prawie w tej samej plaszczyznie. W przykladzie wykonania pokazanym na fig. 1 — 4 takie przesu¬ niecie polega na tym, ze górna powierzchnia brze¬ gu 28 otwierajacej plytki 22 umieszczona jest w tej samej plaszczyznie co dolna (powierzchnia brzegu 30 sasiadujacej czesci srodkowej scianki, 12 usytuowa¬ nej po drugiej stronie lamliwego-szwu.Nastepna cecha wynalazku jest to, ze srodkowa scianka 12 ma utworzona w niej wypuklosc lub wypuklosci w poblizu lamliwego, szwu 24, co naj¬ lepiej pokazano na fig. 2 i 9. Jak wyjasniono . po- . nizej, ugiecie lub inne za pomoca palca spowodo wane przemieszczenie wypuklosci, które stanów:¦ oo najmniej czesc odksztalcalnej czesci scianki po krywki, ulatwia zerwanie szwu 24 przez spowo dowanie wzglednego ruchu metalu po przeciwleg¬ lych stronach szwu dla odksztalcenia resztkowe, warstwy metalu i zapoczatkowania jego zerwan a W pokrywce 10 pojemnika wypukla czesc 32. jest uformowana w poblizu usuwalnej otwierajacej ply¬ tki 22 lub wypukla czesc 33 uformowana jest w otwierajacej plytce 22 jak opisano ponizej.Zaleznie od zastosowania pokrywki, np. na po¬ jemnikach cisnieniowych, bezcisnieniowych lub na pojemnikach automatycznie odpowietrzanych, sa. siednie czesci metalowe po przeciwnych stronach lamliwego szwu 24 oraz podatne odksztalcalne cze¬ sci 32 i 33 moga byc uformowane albo na zewnatrz, albo do wewnatrz w stosunku do poczatkowo nie- przemieszczonego metalu w sciance pokrywki. W pokazanej na fig. 1—4 pokrywce 10* która przysto¬ sowana jest do zamykania pojemnika, w którym panuje stosunkowo wysokie wewnetrzne cisnienie, brzeg 28 otwierajacej plytki 22 jest korzystnie prze¬ suniety do wewnatrz w stosunku do sasiedniego brzegu 30 srodkowej scianki 12 po przeciwnej stro¬ nie lamliwego szwu tak, ze ma on wieksza odpor- 40 45 50 55 6089384 1 nosc na zerwanie na skutek wewnetrznego cisnie¬ nia panujacego w pojemniku niz na zerwanie na skutek zewnetrznego nacisku przylozonego do otwierajacej plytki 22. Róznice odpornosci na zer¬ wanie linii oslabienia w zaleznosci od kierunku dzialania sily zostaly poprzednio szeroko opisane w patentach USA nr nr 2187 433 i 3 362 569 i wy¬ nikaja z zachodzenia na siebie metalu po prze¬ ciwnych stronach linii oslabienia.Odchylona wypukla czesc 32 korzystnie jest uksztaltowana na zewnatrz w stosunku do poczat¬ kowo niedoksztalconej powierzchni pokrywki 10 tak, ze nacisk palca przylozony do otwierajacej plytki 22 lub bardziej celowo na odchylona czesc 32 powoduje jej ugiecie lub dobrane przesuniecie cUa ulatwienia zapoczatkowania lamania szwu 24, przez co powoduje powstanie naprezen i lamanie cienkiej resztkowej warstwy metalu tworzacej ten szew. Takie elastyczne przesuniecie czesci srodko¬ wej scianki 12 pojemnika powoduje czesciowe zginanie cienkiej resztkowej warstwy metalu two¬ rzacej lamliwy szew, a nastepnie doprowadza do zapoczatkowania jego zrywania. Podczas dalszego naciskania otwierajacej plytki 22 nastepuje roz¬ rywanie szwu 24 wokól mej tak, ze plytka 22 mo¬ ze byc zawieszona wewnatrz pojemnika, jak poka¬ zano na fig. 4. Gdy otworzy sie w ten sposób obie plytki 22, wówczas jeden otwór uzywa sie do nalewania lub picia z pojemnika, a drugi otwór sluzy do naplywu powietrza do pojemnika.Na fig. 5 i 6 pokazany jest nastepny przyklad wykonania zamykajacej pokrywki wedlug wynalaz¬ ku, zwlaszcza przystosowanej do zamykania butel¬ ki lub innego pojemnika na zywnosc, który pakuje sie w prózni. Pokrywka 34 zawiera koncowa scian¬ ke 36, obwodowa otoczke 38 z zawinieta krawedzia 40 dla polaczenia z pozostajacym na pojemniku zgrubieniem lub wystepem. Zgodnie z wynalazkiem pokrywka 34 zawiera takze wypukla na zewnatrz odksztalcalna plytke 42 w koncowej sciance 36 oraz dwa lamliwe szwy 44 uformowane w plytce 42 w poblizu jej wierzcholka. Lamliwe szwy 44 moga miec ksztalt wkleslego luku wzgledem obrzeza po¬ krywki pozostawiajac mostek 46 nieoslabionego me¬ talu pomiedzy lamliwymi szwami. W tym przykla¬ dzie wykonania pokrywki wedlug wynalazku metal pomiedzy lamliwymi szwami 44 jest korzystnie przesuniety na zewnatrz w stosunku do sasiaduja¬ cego metalu po przeciwnych jego stronach, jak po¬ kazano na fig. 6.W razie potrzeby otworzenia pojemnika, na któ¬ rym umieszczona jest pokrywka 34 mostek 46 prze¬ mieszcza sie do wewnatrz powodujac zerwanie co najmniej jednego szwu 44 i przez to usuniecie próz¬ ni z pojemnika, co oczywiscie ulatwia zdjecie po¬ krywki z pojemnika ze wzgledu na latwiejszy ruch pokrywki wzgledem pojemnika. Nalezy sadzic, ze przesuniecie mostka 46 do wewnatrz powoduje wzgledny ruch metalu po przeciwnych stronach lamliwego szwu 44, powodujac powstanie naprezen w cienkiej resztkowej warstwie metalu w szwie i przez to ulatwiajac zapoczatkowanie jego zrywa¬ nia.Na fig. 7, 8 i 9 przedstawione jest urzadzenie oraz korzystny sposób formowania specjalnie 8 uksztaltowanego lamliwego szwu wedlug wyj^alaf- ku. Takie przykladowe urzadzenie zawiera pierscie¬ niowa górna matryce 48 i pierscieniowa dou^a.pa¬ tryce 50, pomiedzy które wprowadza sie metalowa blache pokrywki 10, pomocnicza zewnetrzna ma¬ tryce 49 oraz dowolnie stosowany wewnetrzny wy¬ pukly tlocznik 51 dla regulowania kierunku, w któ¬ rym odksztalcalna wypukla czesc 32 oraz wypukla otwierajaca plytka 22 sa formowane w pokrywce io 10. Górna matryca 48 ma pierwsza zasadniczo pla¬ ska pozioma dolna lub bazowa powierzchnie 52, wewnetrzna powierzchnie 53 ustawiona ukosnie do góry wzgledem bazowej powierzchni 52, która po¬ zwala na formowanie wypuklej do góry otwieraja- cej plytki oraz druga ustawiona ukosnie zasadniczo plaska wyciskajaca powierzchnie 54, która korzyst¬ nie polozona jest na zewnatrz pierwszej bazowej powierzchni pod katem 45°, chociaz ograniczone odchylki od tego kata sa oczywicie dopuszczalne.Pierwsza bazowa powierzchnia 52 oraz druga wy¬ tlaczajaca metal powierzchnia 54 matrycy 48 prze¬ cinaja sie tworzac stosunkowo ostry naroznik 56 tak, zeby uksztaltowac podobny ostry naroznik w pokrywce 10 pojemnika. Korzystnie promien za- okraglenia naroznika 56 pomiedzy pierwsza i druga powierzchnia 52 i 54 matrycy jest mniejszy niz 0,025 mm, ale mozna dopuscic promien zaokraglenia do okolo 0,127 mm, co na przyklad moze sie zda¬ rzyc po czesciowym zuzyciu, dla przyrzadów do for¬ so mowania lamliwego szwu w sztywnej sciance po¬ jemnika o grubosci w granicach od 0,254 mm do 0,381 mm, która jest typowa do produkcji pokrywek pojemników.Dolna matryca ma pierwsza zasadniczo plaska bazowa lub górna powierzchnie 58, skierowana uko¬ snie do dolu zewnetrzna powierzchnie 59 umozli¬ wiajaca formowanie odksztalcalnej czesci 32 leza¬ cej na zewnatrz i w poblizu otwierajacej plytki 22, oraz druga ustawiona ukosnie zasadniczo plaska 40 wytlaczajaca metal wewnetrzna powierzchnie 60 biegnaca w dól od pierwszej bazowej powierzchni 58 pod katem okolo 45°. Bazowa powierzchnia 58 oraz wytlaczajaca metal wewnetrzna powierzchnia 60 takze korzystnie przecinaja sie tworzac stosunko- 45 wo ostry naroznik 62 tak, ze jak powierzchnie górnej matrycy 48. Wytlaczajace metal powierzchnie 54 i 60 górnej i dolnej matrycy 48 i 50 sa korzystnie zasadniczo równolegle, chociaz ograniczone odchyl¬ ki od tego polozenia sa oczywiscie dopuszczalne. 5o Wewnetrzny wypukly tlocznik 51 moze ponadto miec wystajaca do góry wypuklosc 64 dla formo¬ wania wypuklej na zewnatrz otwierajacej plytki 22, której ksztalt odpowiada tej wypuklosci. Pomo¬ cnicza matryca 49 oraz wewnetrzny wypukly tlocz- 55 nik 51 moga stanowic integralne czesci odpowie¬ dnio matryc 48 i 50 lub dla wygody produkcji mo- . ga stanowic oddzielne czesci, jak pokazano na ry¬ sunku, ale korzystnie podczas stosowania wynalaz¬ ku poruszane sa jako jednolity zespól. Mozna nie 60 stosowac wewnetrznego wypuklego tlocznika 51 w przypadku, gdy formuje sie korzystna wypukla do wewnatrz otwierajaca plytke 22.Pomocnicza zewnetrzna matryca 49 umieszczona jest po tej samej stronie pokrywki 10 pojemnika, 65 co górna matryca 48 i ma ksztaltujaca metal bazo-89384 i 16 wa powierzchnie 49a zwrócona ogólnie w tym sa¬ mym kierunku co pierwsza bazowa powierzchnia 52 górnej matrycy 48 i jest poprzecznie przesunieta wzgledem pierwszej bazowej powierzchni 58 dol¬ nej matrycy 50.Ody matryce 48, 49, 50 oraz, w przypadku zasto¬ sowania, tlocznik 51 przesuwaja sie w kierunku scianki pokrywki 10, po jej wlozeniu miedzy ma¬ tryce, wówczas metalowa scianka pokrywki jest najpierw rozciagana na wypuklosci 64 przez we¬ wnetrzny wypukly tlocznik 51. Gdy matryce dalej zblizaja sie do siebie, wówczas pierwsza bazowa powierzchnia 52 oraz druga wytlaczajaca metal po¬ wierzchnia 54 górnej matrycy 48 sa liniowo prze¬ suniete odpowiednio wzgledem drugiej ukosnie usytuowanej, wytlaczajacej metal powierzchni 60 i pierwszej bazowej powierzchni 58 drugiej dolnej matrycy 50, a naroznik 56 i 62 przesuniete sa po¬ przecznie wzgledem siebie, jak opisano powyzej.W nastepstwie poczatkowego zetkniecia górnej ma¬ trycy 48 z wsunieta blacha metalowa pokrywki 10 zaczyna byc przemieszczany przez bazowe powierz¬ chnie 52 i 58 matryc zasadniczo prostopadle wzgle¬ dem poczatkowo nietloczonej powierzchni pokryw¬ ki. Gdy bazowe -powierzchnie 52 i 58 matryc zbliza¬ ja sie do siebie na odleglosc w przyblizeniu równa s/4 do Vs grubosci pokrywki 10 pojemnika, wówczas metal zaczyna byc wytlaczany spomiedzy katowo przesunietych wytlaczajacych metal powierzchni 54 i 60 matryc. Do tego momentu metal pokrywki 10 jest tylko odksztalcony wokól narozników 56 i 62 matryc.Gdy matryce 48 i 50 nadal zblizaja sie do siebie, wówczas metal pokrywki 10 pojemnika sciskany jest pomiedzy wytlaczajacymi metal powierzchnia¬ mi 54 i 60 matryc, co powoduje prostopadle ply¬ niecie lub wytlaczanie metalu z lamliwego szwu, podczas gdy blacha metalowa takze jest przemiesz¬ czana zasadniczo pod katem prostym do poczatko¬ wo nietloczonej powierzchni pokrywki pojemnika.Opisany liniowy ruch górnej matrycy 48 w kierun¬ ku dolnej matrycy 50 trwa nadal, az do ustawienia jej pierwszej bazowej powierzchni 52 zasadniczo w jednej plaszczyznie z pierwsza bazowa powierzch¬ nia 58 dolnej matrycy 50. Nalezy stwierdzic, ze to poprzeczne plyniecie lub wytlaczanie metalu z two¬ rzonego lamliwego szwu jest wazne ze wzgledu na uniemozliwienie tworzenia sie pekniec oraz przed¬ wczesnego rozdzielania szwu. W przypadku braku takiego wytlaczania metal moze byc rozciety przez matryce tak, jak to sie odbywa przy typowych ope¬ racjach wycinania lub wykrawania, w których me¬ tal jest rozdzielany lub rozcinany wzdluz krawedzi matryc przedtem, zanim go one przenikna calkowi¬ cie. Rozwiazanie wedlug wynalazku zasadniczo eli¬ minuje powstawanie uszkodzen w lamliwym szwie, poniewaz metal jest wytlaczany poprzecznie ze szwu podczas jego prostopadlego przemieszczania powodujac poprzeczne plyniecie metalu z predko¬ scia w przyblizeniu równa predkosci jego prosto¬ padlego przemieszczania tak, ze blacha metalowa nie jest rozcinana lub rozdzielana przez to prze¬ mieszczanie. Dotychczasowe doswiadczenia wyka¬ zuja, ze w praktyce zgodnie z wynalazkiem po¬ krywki pojemników opisanego typu moga byc for¬ mowane z duza wydajnoscia za pomoca operacji tloczenia produkujac 300 lub wiece} pokrywek na minute w jednym zespole matryc przy niewielu lub bez istnienia zbrakowanych pokrywek.Poprzeczne plyniecie metalu z formowanego lam¬ liwego szwu takze zwieksza pole powierzchni me¬ talu pokrywki dla uksztaltowania wymaganej od- ksztalcalnej czesci metalowej W poblizu szwu. Jak opisano powyzej odksztalcalna czesc 32 ulatwia rozrywanie lamliwego szwu. W urzadzeniu pokaza¬ nym na fig. 7—0 pomocnicza matryca 49 oraz we¬ wnetrzny wypukly tlocznik 51 odpowiednio kontro¬ luja kierunek tworzenia sie zwiekszonej powierz¬ chni metalu tak, ze odksztalcalna czesc 32 oraz wy¬ pukla otwierajaca plytka 22 wystaja na zewnatrz w stosunku do poczatkowo nietloczonej powierzchni pokrywki pojemnika. Oczywiscie dla innych zasto¬ sowan zamkniec lub pojemników lub puszek po¬ dobne urzadzenie moze takze kontrolowac przerób¬ ke metalu tak, zeby w razie potrzeby wypuklosci lub odksztalcalne czesci byly wygiete do dolu, czyli do wewnatrz, po jednej lub po obu stronach lamli¬ wego szwu.Po zapoczatkowaniu wyginania na zewnatrz otwierajacej plytki 22 przez wewnetrzny. wypukly tlocznik 51 poprzeczne wytlaczanie metalu powodo¬ wanego podczas ksztaltowania lamliwego szwu 24 w dalszym ciagu powoduje wyginanie otwieratacei plytki tak, zeby metal plytki znajdowal sie ponad wypukloscia 64 na wypuklym tloczniku 51, jak po¬ kazano na fig. 9. Pomocnicza matryca 49 kontro¬ luje formowanie korzystnej wystajacej na zewnatrz odksztalcalnej czesci 32 w poblizu lamliwego szwu 24 przez przytrzymywanie metalu oddalonego od lamliwego szwu tak, ze blacha metalowa wygina sie do góry ponad dolna matryce 50, tak pokazano na fig. 9. Podczas formowania odksztalcalnej czesci 32 pomocnicza matryce 49 przesuwa sie liniowo dla dobranego ruchu jej bazowej powierzchni 49a do z góry ustalonego wzdluznie przesunietego iei po¬ lozenia w stosunku do pierwszej bazowej powierz¬ chni 58 dolnej matrycy 50 w kierunku przemiesz¬ czania. Nalezy sadzic, ze poprzeczne wytlaczanie metalu podczas formowania szczególnie uksztalto¬ wanego lamliwego szwu 24 zgodnie z zasadami wy¬ nalazku, powoduje powstawanie zlozonych szcza¬ tkowych naprezen w szwie, prawdopodobnie mala- cych znaczny skladnik w postaci naprezen scinaja¬ cych, które moga wspóldzialac z naprezeniami po¬ wodowanymi przez przesuniecie do wewnatrz od- ksztalcalnych czesci przyczyniajac sie do zapocza¬ tkowania zrywania lamliwego szwu. Takie szcza¬ tkowe naprezenia oczywiscie znajduja sie W obre¬ bie lamliwego szwu 24 powodujac latwiejsze zapo¬ czatkowanie jego rozrywania.W praktyce wielkosc poprzecznego przesuniecia x pomiedzy naroznikami 56 i 62 w poziomej plasz¬ czyznie moze sie zmieniac miedzy innymi w zalez¬ nosci od stopu, twardosci i grubosci metalu po¬ krywki pojemnika, kata ustawienia wytlaczajacych metal powierzchni 54 i 60 oraz pozostajacej gru¬ bosci metalu w lamliwym szwie. Wielkosc po¬ przecznego przesuniecia wynosi korzystnie od 1/a do Ve grubosci pokrywki pojemnika, w której formuje sie lamliwy szew, ale dla niektórych zastosowan 40 45 50 55 6089 364 •» l* moze wynosic od 5 do 50% grubosci metalu.W przykladzie wykonania urzadzenia wedlug wy¬ nalazku przesuniecie x powierzchni 54 i 60 matryc wynoszace w przyblizeniu 0,081 mm zdalo dobrze egzamin przy formowaniu lamliwego szwu w po¬ krywce pojemnika wykonanej z blachy o grubosci 0,330 mm z utwardzonego stopu na bazie alumi¬ nium. W przykladzie tym matryce przesuwaja sie wzgledem siebie az do momentu, w którym bazo¬ we powierzchnie 52 i 58 znajduja sie w odleglosci ?okolo 0,025 mm. W ten sposób otrzymuje sie lam¬ liwy szew o cienkiej warstwie pozostalego metalu o grubosci okolo 0,102 mm bez zadnych uszkodzen.Na fig. 10 przedstawiony jest korzystny przyklad wykonania zamykajacej pokrywki wedlug wynalaz¬ ku, w którym srodkowa scianka 12 ma co najmniej jedna stosunkowo sztywna otwierajaca plytke 22 zawierajaca wypukla do wewnatrz srodkowa od¬ ksztalcona czesc 33, która biegnacym dookola brze¬ giem 28 laczy sie z lamliwym szwem 24. Szew 24 laczy brzeg 28 z brzegiem 30 jednolitej wystajacej na zewnatrz odksztalcalnej czesci 32 ogólnie o ksztalcie stozka scietego, która otacza otwierajaca plytke 22. Korzystnie brzeg 28 ma zasadniczo pla¬ ska górna powierzchnie 70, która na koncu styka sie z ukosna powierzchnia 72 okreslajaca wewnetrz¬ na krawedz brzegu 30 odksztalcalnej czesci 32 w wystawionym na zewnatrz narozniku 74. Brzeg 30 ma zasadniczo plaska dolna powierzchnie 76 usy¬ tuowana zasadniczo w jednej plaszczyznie z górna powierzchnia 70 brzegu 28 i która na koncu styka sie z ukosna powierzchnia 78 okreslajaca zewnetrz¬ na krawedz brzegu 28 plytki 22 w drugim naroz¬ niku 80. Naroznik 74 i 80 usytuowane sa z góry ustalonym poprzecznym przesunieciem i okreslaja miedzy soba szerokosc lamliwego szwu 24.Odksztalcalna czesc 32 w pokrywce 10 pojemnika przystosowana jest do przemieszczania brzegu 30 wzgledem brzegu 28 w wyniku skierowanego do wewnatrz nacisku palcem, przez co odksztalca sie lamliwy szew 24 i zapoczatkowuje sie jego zrywa¬ nie umozliwiajace przesuniecie do wewnatrz od¬ dzielonej otwierajacej plytki, której wielkosc ob¬ rzeza jest wieksza niz wielkosc ostatecznie utwo¬ rzonego otworu. Taki skierowany do wewnatrz na¬ cisk palcem najlepiej przylozyc do odksztalcalnej czesci 32 w poblizu szwu 24, a korzystnie do pod¬ niesionego brzegu 30 odksztalcalnej czesci 32, jak pokazano na fig. 10. Taki nacisk na odksztalcalna czesc 32 powoduje przemieszczanie brzegu 30 wzgle¬ dem brzegu 28 stosunkowo sztywnej otwierajacej plytki 22 odksztalcajacej lamliwy szew 24 i zapo¬ czatkowujac jego zrywanie. Jak podkreslono powy¬ zej otwierajaca plytka 22 jest korzystnie stosunko¬ wo sztywna dla przeciwdzialania jej zginaniu i przez to dla zapewnienia, zeby przemieszczanie odksztalcalnej czesci 32 spowodowalo wystarczajacy ruch jej brzegu 30 wzgledem brzegu 28 otwieraja¬ cej plytki 22 zapoczatkowujac zrywanie szwu. Prze¬ suniete poprzecznie narozniki 74 i 80 sa tak usy¬ tuowane zeby utworzyc szew o z góry ustalonej co najmniej minimalnej szerokosci wystarczajacej dla zachowania jego strukturalnej jednolitosci podczas zmian wielkosci szczatkowych naprezen w nim wy¬ stepujacych przy normalnym przenoszeniu i uzy¬ waniu pojemnika i o mniejszej szerokosci niz z gó¬ ry ustalona maksymalna szerokosc, która wyklucza spowodowanie przez przemieszczenie jego zerwanie w wyniku skierowanego do wewnatrz nacisku pal- cem. _ Podczas gdy obecnie nie sa dobrze znan^, mecha¬ niczne zasady dzialania przedmiotowej konsJanitecji, to nalezy sadzic, ze zlozone szczatkowe naprezenia wprowadza sie do szczególnie uksztaltowanego lam¬ liwego szwu przez przemieszczanie metalu podczas jego formowania. Nalezy dalej sadzic, ze wzgledny ruch odksztalcalnej czesci spowodowany przez skier rowany do wewnatrz nacisk palcem wprowadza do szwu dalsze zlozone naprezenia. o zmiennym cha¬ rakterze i ze umiejscowione zrywanie szwu zapo¬ czatkowane jest przez ich wspóldzialanie w spe¬ cjalnie dobranym i umiejscowionym punkcie z po¬ wstajacymi podczas formowania i pozostalymi w szwie szczatkowymi naprezeniami.Widac wiec, ze opisano pokrywke pojemnika oraz sposób jego wykonania, które gwarantuje lepsza charakterystyke otwierania oraz lepsza odpornosc na powstawanie uszkodzen w lamliwym szwie po¬ krywki. Metal przesuwany jest zasadniczo prosto¬ padle do poczatkowo nieodksztalconej powierzchni pokrywki pojemnika wzdluz lamliwego szwu pod¬ czas poprzecznego wytlaczania z niego metalu. Wy¬ tlaczanie metalu powoduje poprzeczne plyniecie metalu, którego predkosc w przyblizeniu jest rów¬ na predkosci prostopadlego przemieszczania metalu podczas co najmniej ostatniej fazy operacji formo¬ wania, aby przez to uniknac rozciecia metalu i na¬ stepnie tworzy odksztalcalna czesc pokrywki po¬ jemnika, której przesuniecie powoduje zapoczatko¬ wanie zrywania szwu.Rozwiazanie wedlug wynalazku nadaje sie zwla¬ szcza do stosowania do pokrywek pojemników wy¬ konanych z utwardzonej przez zgniot blachy ze stopu na bazie aluminium o grubosci w zakresie od 0,254 mm do 0,381 mm, której twardosc wynosi co najmniej XU a korzystnie co najmniej 8A twar¬ dosci po obróbce cieplnej i po zgniocie lub tez ze stopu o wyjatkowej twardosci, który w wyniku ogrzewania jest czesciowo wyzarzony dla utworze¬ nia zewnetrznej, ochronnej warstewki. Blacha ze stopu aluminium o zmniejszonej do XU twardosci ma ogólnie granice plastycznosci, która równa jest co najmniej polowie granicy plastycznosci dla tego samego stopu o pelnej twardosci a dwa lub wiecej razy wieksza od produktu calkowicie wyzarzonego, w którym nastapila pelna rekrystalizacja. Nalezy sadzic, ze taka blacha ze stopu utwardzonego przez zgniot nadaje sie zwlaszcza do stosowania wedlug wynalazku, poniewaz material o podanej twardosci jest dla zapewnienia przeksztalcania skierowanych do wewnatrz i wywolanych palcem nacisków na przemieszczenie w wybranym kierunku obrzeza od¬ ksztalcalnej czesci wzgledem obrzeza stosunkowo sztywnej otwierajacej plytki. Nastepnie uwaza sie, ze w utwardzonym przez zgniot stopie aluminio¬ wym takze powstaja wieksze szczatkowe napreze¬ nia zarówno powstale podczas poczatkowego formo¬ wania lamliwego szwu, jak i powstale przez wzgled¬ ne przemieszczainie metalu, jak opisano powyzej.Obecne doswiadczenia, wskazuja ze otwierajace 40 45 50 55 6089 384 1S H plytki o srednicy w granicach od okolo 3,17 mm do 19,05 mm daja wlasciwe wydajnosci nalewania oraz odpowietrzania, a takze umozliwiaja wlasci¬ we poprzeczne wytlaczanie metalu podczas formo¬ wania dla uzyskania odksztalcalnych czesci o wy¬ maganych wymiarach i ksztalcie. W odniesieniu do odksztalcalnych czesci nalezy sadzic, ze kat ich po¬ chylenia w stosunku do ogólnej plaszczyzny wyno¬ szacy okolo 5° do 15° daje zadzialanie podobne jak w przypadku dzwigni kolankowej, powodujac po¬ trzebne przesuniecie obrzeza otwierajacej plytki i poczatkujac rozrywarnie szwu.Na fig. 11 przedstawiony jest dalszy przyklad wykonania zamykajacej pokrywki 110 wedlug wy¬ nalazku, która wykonana jest z podatnego mate¬ rialu, korzystnie z obrobionego cieplnie i walcowa¬ nego stopu aluminium i która moze zawierac co najmniej jedna, a korzystnie dwie odksztalcalne plytki 112, które okreslone sa przez linie oslabienia lamliwych szwów 114 w pokrywce pojemnika. Ply¬ tki 112 przystosowane sa do otwierania ich przez nacisk do wewnatrz pojemnika, na którym zalozo¬ na jest pokrywka 110, tworzac nalewajacy otwór i/lub otwór odpowietrzajacy w pokrywce. Linie oslabienia wokól plytek 112 uformowane sa przez prostopadle przesuniecie metalu w stosunku do po¬ czatkowo nietloczonej powierzchni metalu i przez scisniecie waskiej strefy metalu wzdluz linii osla¬ bienia. Lamliwy szew 114 w zamykajacej pokryw¬ ce moze miec ksztalt litery C oraz moze miec me¬ talowy mostek 118 pomiedzy koncami szwu dajac przegub, który zabezpiecza przed calkowitym od¬ dzieleniem plytek 112 od pokrywki 110 pojemnika.Przegub 118 pomiedzy koncami lamliwego szwu 114 moze byc lekko oslabiony przez plytkie naciecie lub podobnie ale dla pewnych zastosowan moze byc takze nie oslabiony.Jak widac na fig. 12 w nastepnym przykladzie wykonania wynalazku górna powierzchnia 116 ply¬ tki 112 w poblizu lamliwego szwu 114 lezy w przy¬ blizeniu w tej samej plaszczyznie lub pokrywa sie z dolna powierzchnia 117 metalu w poblizu linii naciecia na zewnatrz plytki. Jak nastepnie dalej widac na fig. 12 podatne wybrzuszenie 124 znajduje sie w pokrywce pojemnika w poblizu kazdej linii oslabienia. Jak dalej wyjasniono wybrzuszenie 124 ulatwia naciskanie plytki 112' do wewnatrz puszki lub pojemnika, na którym zamocowana jest po¬ krywka 110.Odksztalcalne plytki 112 korzystnie uksztaltowa¬ ne sa tak, ze maja skierowane do wewnatrz wy¬ puklosci, jak pokazano na fig. 12. Takie wygiete w dól plytki 112 daja maksymalna odpornosc na zerwanie lamliwego szwu 114 przez duze wewnetrz¬ ne cisnienie panujace w pojemniku 120, na którym zamocowana jest pokrywka, a takze maksymalnie ulatwiaja zerwanie lamliwego szwu 114 przez ze¬ wnetrzny nacisk na pokrywke. Cisnienie w pojem¬ niku 120 powoduje powstanie poczatkowo sciska¬ jacych naprezen w pozostalym metalu a lamliwym szwie 114 wokól wypuklej do wewnatrz plytki 112 i metal moze wytrzymac stosunkowo duze napre¬ zenia sciskajace bez uszkodzen. Ale gdy przylozy sie zewnetrzna sile do pokrywki 110 pojemnika w obszarze lamliwego szwu 114, wówczas w pozosta¬ lym metalu powstaje kombinacja naprezen zawie- rajacych co najmniej- czesc naprezen Scintajacych i ta kombinacja naprezen, a zwlaszcza naprezenia scinajace zrywaja lamliwy szew nawet .wówczas gdy naprezenia sa niewielkie. Wybrzuszenie *fc24 w poblizu lamliwego szwu 114 ugina sie ha dól ~pod wplywem tej dzialajacej z zewnatrz sily powodu¬ jac wzgledny ruch metalu po przeciwnych stronach linii oslabienia w postaci 'lamliwego szWó 114 w plaszczyznie zasadniczo równoleglej do plaszczyzny pokrywki i powodujac' powstanie riatfreien^ scina¬ jacych W pozostalym metalu lamliwego szwu.Na fig. 13 i 14 praedstowiono korzys^e urzAdze- nie do produkcji dalszego ;przekladu* wykonania zamykajacej pokrywki wedlug wynalazku. Zawiera ono pionowo poruszajaca sie pierscieniowa górna matryce 128 oraz pierscieniowa dolna matryce 130, pomiedzy którymi umieszczona jest metalowa bla¬ cha lub pokrywka 132 pojemnika dla wykonania w niej lamliwego szwu. Dodatkowo urzadzenie za¬ wiera pionowo poruszajaca sie zewnetrzna pier¬ scieniowa wyginajaca i wybijajaca matryce 134 slu¬ zaca do wybicia pokrywki pojemnika w poblizu li¬ nii oslabienia i do kontrolowania kierunku, w któ¬ rym formuje sie wybrzuszenie w pokrywce. Chociaz na rysunku matryca 134 jest pokazana jako osobny element, to jednak moze ona stanowic jednolita ca¬ losc z matryca 128, Na fig. 14 pokazano matryce 128, 130 i 134 w powiekszeniu po zakonczeniu ope¬ racji formowania. Górna matryca 128 ma zasadni¬ czo pozioma dolna powierzchnie 136, wewnetrzna powierzchnie 158, która nachylona jest do góry ód powierzchni 136 pod katem okolo 15°, zewnetrzna powierzchnia 140 nachylona do góry od dolnej po¬ wierzchni pod katem okolo 45°, pionowa powierzch¬ nie 142 biegnaca do góry od zewnetrznej krawedzi powierzchni 140 oraz zasadniczo pozioma powierz¬ chnie 144 biegnaca do góry od wierzcholka po¬ wierzchni 142. Dolna matryca 130 zawiera zasadni¬ czo pozioma górna powierzchnie 146, zewnetrzna powierzchnie 148, która nachylona jest do dolu i od górnej powierzchni 146 pod katem okolo 15°, wewnetrzna powierzchnie 150 nachylona do dolu od górnej powierzchni pod katem okolo 45°; pionowa powierzchnie 152 biegnaca do dolu od zewnetrznej krawedzi powierzchni 150 i zasadniczo pozioma ptf- wierzchnie 154 biegnaca od dolu powierzchni 152.Powierzchnie 140 i 150 odpowiednich matryc 128 i 130 sa usytuowane zasadniczo równolegle i zacho¬ dza na siebie w poziomej plaszczyznie powodujac poprzeczne sciskanie lub wytlaczanie stosunkowo waskiej strefy metalu spomiedzy tych powierzchni gdy matryce sciskaja blache pokrywki" 132. Korzy¬ stnie to poprzeczne plyniecie lub wytlaczanie me¬ talu odbywa sie pod katem okolo 45p w stosunku do poczatkowo nietloczonej powierzchni metalowej blachy a poziome zachodzenie na siebie powierzch¬ ni 140 oraz 150 korzystnie wynosi okolo 1/e do lU grubosci metalowej blachy pokrywki 132. Matryce 128 i 130, które pokazano na rysunku przykladowo maja takie wymiary, ze w ich zamknietym poloze¬ niu powierzchnie 136 i 144 matrycy 128, które leza naprzeciwko powierzchni 146 i 154 matrycy 130 sa pionowo przesuniete o odleglosc równa w przybli¬ zeniu grubosci blachy pokrywki 132 powodujac 40 45 50 55 608»3M U 16 utworzenie tasmy lub strefy swobodnej pomiedzy elementami nacinajacymi a elementami wybijajacy¬ mi matryc Dokladna wielkosc przesuniecia tych przeciwleglych powierzchni zde jest uwazana za istotda s|rawe dla wlasciwego funkcjonowania ma- 5 tryc tak dlugo, jak dlugo matryce umozliwiaja ply¬ niecie metalu w obsaarze pomiedzy wystepem 156 zm matrycy 134 oraz boczna powierzchnia 148 ma¬ trycy lift z malymi lub bez zadnych zahamowan.Nalezy aadzic, ze powierzchnia 144 matrycy 128 i po- i0 wierzchnia 15* matrycy 134 moga byc przesuniete na znaczna odleglosc powyzej powierzchni 136 ma¬ trycy 128 lub moze ich w ogóle nie byc oraz to, ze maja niewielki, jezeU w ogóle maja, wplyw na funkcjonowaniematryc 15 Zasadnicza eecha tego przykladu wykonania jest to, ze powierzchnia 146 matrycy 128 oraz powierz¬ chnia 156 matrycy 136 maja wysokosc liczac w pio¬ nie równa okolo polowy grubosci metalowej bla¬ chy, w której formuje sie lamliwy szew. Ogranicza- 20 jac wysokosc kazdej powierzchni 146 i 156 do wielkosci okolo polowy grubosci blachy lacznie z ograniczeniem lub brakiem nacisku na metal w obszarze pomiedzy powierzchnia 146 oraz wystepem 156 nalezy spodziewac sie ograniczenia naprezen, 29 które powstaja w metalu podczas procesu oslabia¬ nia i przez to ulatwienia formowania linii oslabie¬ nia w metalowej blasze o róznej grubosci zaleznej od zapotrzebowania rynku.Nastepna cecha tego przykladu wykonania jest 30 to, ze matryca 134 zawiera wybijajacy wystep lub zebro 156 dla wybicia pokrywki 132 w poblizu linii oslabienia, która jest formowana przez matryce 128 i 136. Zebro 156 moze w przekroju miec ksztalt .lukowy, jak pokazano na fig. 14 lub moze takze 35 miec inne ksztalty, które dociskajametai do dolnej matrycy 136. Chociaz nie jest to calkowicie zrozu¬ miale, to uwaza sie, ze wybijanie metalu pomiedzy zebrem 156 oraz powierzchnia 14S matrycy U9 po¬ woduje poprzeczne plyniecie metalu z pomiedzy ze- m bra i powierzchni matrycy regulujac naprezenia, Które wytwarzane sa przez matryce 128 i 136 pod¬ czas formowania lamliwego szwu 114 w pokrywce 132. Wysokosc zebra 156 mierzona prostopadle do powierzchni 158 matrycy 134 wynosi korzystnie 45 okolo V* do %l+ grubosci blachy pokrywki 132. Do¬ datkowo stwierdzono, ze przy promieniach zaokra¬ glenia zebra 156 wynoszacych 0,127 mm, 0,190 mm oraz 0,254 mm urzadzenie pracowalo dobrze, pod¬ czas7 formowania lmii oslabienia w twardej bla- so sze ze stopu aluminium po obróbce cieplnej i zgnio¬ cie o grubosci 0,305 mm. Zebro 156 jest korzystnie odsun"iet# od formowanej linii oslabienia na odle¬ glosc równa'okolo jednej do trzech grubosci bla¬ chy pokrywki132, 55 W czasie pracy matryc 128, 136 i 134 przy formo¬ waniu linii oslabienia w blasze metalowej lub po¬ krywce pojemnika wedlug wynalazku, blacha po¬ krywki' 132 usytuowana jest pomiedzy matrycami, jak pokazano na fig; 13, i matryce 128 i 134 sa zla- 60 czone lub poruszaja sie jako jednolita calosc w kierunku matrycy 130 powodujac odksztalcenie znajdujacej sie miedzy nimi blachy metalowej. Po¬ wierzchnie 136 i 146 matryc 128 i 136 przesuwaja metal: Machy zasadniczo prostopadle do poczatkowo w nietloczonej blachy tworzac linie o zmniejszonej grubosci blachy. Gdy powierzchnie 136 i 146 zbU* za sie do siebie na odleglosc wynoszaca okola */» do V* grubosci blachy, wówczas zaczyna odbywac sie poprzeczne wyciskanie lub wytlaczanie z po- -miedzy powierzchni 146 i 150 matryc. To poprzecz¬ ne wytlaczanie metalu formowanej z linii oslabie¬ nia odbywa sie zasadniczo równoczesnie z zakon¬ czeniem przemieszczania metalu zasadniczo pod ka¬ tem prostym w stosunku do pierwotnej powierzch¬ ni blachy i przeciwdziala przecinaniu blachy po¬ miedzy matrycami. Ten poprzeczny przeplyw me¬ talu odbywa sie korzystnie z taka sama w przybli¬ zeniu predkoscia, co predkosc przemieszczania me¬ talu pod katem prostym, zmniejszajac mozliwosc odciecia lub oddzielenia przez to prostopadle prze¬ mieszczanie. Podczas formowania linii oslabieniaw pokrywce 132 zebro 156 matrycy 134 wybija metal w strefie polozonej w poblizu linii oslabienia, ula¬ twiajac formowanie takiej linii oslabienia w blasze metalowej, której grubosc odbiega od grubosci no¬ minalnej. Wybijanie blachy pomiedzy zebrem 156 oraz powierzchnia 148 matrycy wyciska lub sciska metal w blasze powodujac poprzeczny przeplyw metalu od wybijajacego zebra 156. Okolo polowa tego przeplywu metalu odbywa sie w kierunku formowanej linii oslabienia. Nalezy sadzic, ze po¬ przeczny przeplyw metalu w kierunku linii w pe¬ wien sposób reguluje naprezenia w linii oslabienia, które moga powodowac przedwczesne lub przypad¬ kowe zerwanie lamliwego szwu w blasze, której grubosc odbiega od grubosci nominalnej. Wybija¬ nie blachy wzdluz linii oslabienia umozliwia zbli¬ zenie sie matryc 128 i 136 do polozenia, w którym powierzchnie 136 i 146 sa ustawione w przyblize¬ niu w jednej plaszczyznie z bardzo cienka pozo¬ stala warstewka metalu pomiedzy matrycami bez powodowania uszkodzen w lamliwym szwie nawet wówczas, gdy grubosc blachy pokrywki 132 jest mniejsza -od -grubosci nominalnej. W przypadku braku tego wybijania ublizajace sie matryce tego typu przy ustawieniu przeciwleglych powierzchni górnej i dolnej w jednej ilaszczyznie moga spowo¬ dowac nie -zamierzone uszkodzenie w' formowanej linii oslabienia.Nalezy zaznaczyc, ze na fig. 14 przedstawiono wybijanie tylko jednej strony formowanej linii oslabienia. Oczywista jest sprawa dla fachowców, ze takie wybijanie mozna przeprowadzic takze po obu stronach lamliwego szwu lub po stronie linii oslabienia lezacej naprzeciwko pokazanej na fig. 14. Takze fachowcy uznaja, jesli wybijajace zebro umieszczone bedzie na dolnej matrycy 136 zamiast na górnej matrycy 134 oraz jesli przekrój poprzeczr ny tego zebra bedzie mial inny ksztalt Przy formowaniu linii oslabienia w blasze po¬ krywki 132 za pomoca matryc 128 i 136 luz pomie¬ dzy powierzchniami 142 i 144 górnej matrycy 128 1 powierzchniami 152 i 154 dolnej matrycy 136 two¬ rzy przestrzen, w która w obie strony wplywa me¬ tal pochodzacy z blachy pokrywki 132 w wyniku jego obróbki plastycznej/Powoduje to dalsze zmniejszenie naprezen powstajacych w blasze pod¬ czas formowania linii oslabienia w pokrywce.Uprzednie'znane"matryce do prostopadlego przesu-ttftBft W i* watnia 'W^wte-i poprzecznego wytlaczania metalu zawieraja boczne powierzanie podobne wter2X?hni 14ft i 150 matryc 188 1 13t, ale powierzch¬ nie matryc rozciagaja sie pod katem okolo 45° na dlugosci' fct£ -fiajmhiej równej' ife*nej grubosci ma- ter&au;'w które? formujecie slinie oslabienia. Luz pStnil£&zy matrycami ltt i 130 Wedlug wynalazku redukuje wielkosc przeplywu. Jrtetalu powodowane¬ go.JrWK te matryce, i w zwiasaku z tym zmniejsza naprezenia, kt rze linii oslabienia lub naciecia. N-alezy sadzic, ze zmriiejlteanie naprezen w metalu pozwala na for¬ mowanie linii oslabienia, z minimalna warstwa pbao&alego metalu 1fck, aby maksymalnie ulatwic rozrywanie linii oslabienia. -~# &W&e pt&cy- matryc 128 i 130 1^134 formowa¬ ni "odksztalcalna plytka wygieta Jest do dolu. For- TfioWanie linii oslabienia pomiedzy dyszami zwiek¬ sza pole^powierzchni metalu w blasze ze Wzgledu na pocienienie blachy metalowej w obszarze linii oslabienia' i zwiekszone póle powierzchni blachy metalowej plytki okreslonej przez linie oslabienia powoduje wygiecie w dól plytki.¦« Jak stwierdzono powyzej taka wypuklosc skiero¬ wana dd dolu jest korzystna dla pokrywek prze¬ znaczanych do pojemników, w których panuje ci¬ snienie wyzsze od atmosferycznego, poniewaz daje otia znaczna' odpornosc na zrywanie lamliwego szwu przcS wewnetrzne cisnienie, a z drugiej stro¬ ny daje maksymalna latwosc zerwania go za po- moc# zewnetrznej sily przylozonej do, pbterywki pojemnika. Oczywista Jest sprawa dla fachowców, ze skierowana do góry wypuklo^ moze byc takze zastosowana w odkszialcalny^h plytkach w po¬ krakach-pojemników w innych przypadkach, Na fig. 15 i 16 przedstawiono^alternatywne roz¬ wiazania 'timto&t, które moziiK dtostfwac do formo¬ wania linii oslabienia lub:h^«a^aTW blstóze z me¬ talu lt^ innego odksztalcalnego materialu. Takie Jak pokazano na fig. la 1 14 wybijajace matryce sa kot^stnie-zastosowane lacznie z matrycami poka¬ zanymi lia fig: 19 i 16, ale' nie zostaly narysowane.Matryrio 160 i 102, któr* zostaly pokazane na fig. l^zawieraja" powierzchnie 16^ 1*4; Itr1~166, któ¬ re sa Jodobfte d0~ analogicznych ^powierzchni ma¬ tryc na fig. 18 i 14. teatr^ce^fon^ó^zawieraja po- wierzeKnle t6f i 16Sr9 które Tisytutfwane sa pod ka¬ tem okolo 10? Wzgl^Lelft pionu, oraz powierzchnie M9 matrycy 166; która ustawiona jest pod katem 45*w stosunku poziomu. Powierzchnia 109 jest odsunielana znaczna- odleglosc ponad powierzchnie 1BT* matrycy 160 i umozliwia swobodne plyniecie metalu? w otszaize pomieo^ linia oslabienia oraz strefa^wybijania-' - r- Pokazanym fig. 16 matryce 17ll i 172 zawieraja IKJWierzcnflie; f14 i 170, które lacza sle fc powierz- JchniamivtT6 iplOO oraz sa Wypukle. Przez facnbw- cóW Uzrta«T:*^ier^ ksztalty takze mozna stosowac dla formowania, linii oslabie* nia wedlug wynalazku: Na przyklad narozniki 182 oraz 1*4 .matryc 170 i 172 moga miec zaokraglenia jD niewielkich promjeniach,-^ódobnie Jalt analogicz¬ ne-nAroznikr pokazani-fta fig: 14 i 15.C.l^a:tig: 1? itf^ frrzyfeiad Wykonania matryc, któ- Yfc atlozna rzastosoWac- do^- J»^ui^i•zamykajacych pokrywek wedlug w^n^iazku. Urzadzenie W tym wykonaniu zawiera górna i dolna matryce 186 i 188 sluzace do formowania linii oslabienia w; blasze metalowej oraz ksztaltujaca matryce 100 do prze- s róbki metalu w poblizu formowanej linii oslabienia.Matryca 190 ma zasadniczo plaska dolna powierz¬ chnie 194, która moze byc równolega do powierz¬ chni 192 matrycy 188. Powierzchnia 192 i 194 usy¬ tuowane sa pod katem okolo 15° w stosunku do poziomej plaszczyzny pierwotnie nietloczonej io- wierzchni blac# pokrywki 188 tak, ze metal po¬ miedzy nimi formowany jest pod podobnym katem.Matryce 186 i 190 pokazane sa jako oddzielne ele¬ menty, afemdga byc one wykonane jako jedna ca¬ losc. W zamknietym polozeniu matryc 186, 188 i 190 powierzchnie 192 i 194 sa korzystnie odsunie¬ te od siebie na odleglosc równa w przyblizeniu gru¬ bosci blachy pomiedzy powierzchniami IM i 194.Dodatkowo powierzchnie 192 i 194 moga byc usta¬ wione w dalszej odleglosci od formowanej linii oslabienia tak, ze gdy" matryce sa zblizone od sie¬ bie, wówczas metal blachy jest wyciskany lub wy¬ tlaczany pomiedzy tymi powierzchniami matryc w kierunku linii oslabienia. Nalezy sadzic, ze takie sciskanie lub wybijanie metalu reguluje napreze¬ nia, które powstaja w nim, tak ze linia oslabienia moze byc uformowana w metalowej blasze o gru¬ bosci odbiegajacej od grubosci nominalnej.Chociaz opisano w opisie i przedstawiono na ry¬ sunku korzystne przyklady wykonania, to dla fa¬ chowców oczywista Jest sprawa, ze moga byc sto¬ sowane rózne modyfikacje zamykajacej pokrywki, sposobu jej wytwarzamiiia i urzadzenia do stosdwa- niai tego sposobu odbiegajace od zakresu ochrony ujetego w PL